Bijlage 2. Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte

Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte 1. Inleiding Op 20 juli van dit jaar is de bespreekversie van de Transitievisie Warmte door het college vastgesteld. Deze heeft daarna van 5 augustus tot en met 24 september ter inzage gelegen. Gedurende deze tijd kon iedereen hierover een reactie indienen. Daarnaast is de visie op verschillende momenten toegelicht en besproken: - Op 7 en 13 september zijn sessies gehouden met stakeholders. Ook hebben enkele stakeholders afzonderlijk gereageerd. Een samenvatting van de opmerkingen en ons antwoord daarop treft u verderop in deze nota aan. - Er zijn op 10 en 16 augustus twee spreekuren gehouden op het gemeentekantoor over de Transitievisie Warmte. Deze spreekuren hebben niet geleid tot reacties over de visie. - Er zijn informatiebijeenkomsten gehouden op o Dinsdag 7 september. Deze bijeenkomst vond fysiek plaats. Een overzicht met de gemaakte opmerkingen en onze antwoorden hierop treft u verderop in deze nota aan. Dit is geen woordelijk verslag, maar een samenvatting van de op deze avond gemaakte opmerkingen. o Donderdag 9 september. Deze bijeenkomst vond digitaal plaats Vanwege technische problemen is er in de week daarna nog een persoonlijk gesprek geweest en is de visie toegelicht. Dit overleg heeft niet geleid tot reacties over de visie.

- Door het Energieloket Zaltbommel zijn op 10 en 17 september vier spreekuren gehouden in de dorpen Aalst, Zuilichem, Nederhemert en Bruchem. Wij zijn hierbij aangesloten om desgewenst een toelichting te geven op de Transitievisie Warmte. Deze spreekuren hebben niet geleid tot reacties. - De Transitievisie Warmte is besproken met de leden van de Energiekring Warmte. Dit is een groep van circa 20 betrokken inwoners die inbreng heeft geleverd voor de visie. Een overzicht van de gemaakte opmerkingen en onze reactie hierop treft u verderop in deze nota aan. - De visie is intern besproken. Als dit tot aanpassingen heeft geleid dan staan deze vermeld bij de ambtshalve wijzigingen in deze nota. Tenslotte zijn nog enkele reacties binnengekomen per e-mail of post. Hieronder gaan wij in op de verschillende reacties en geven we ons antwoord weer.

2. Reacties weergegeven door stakeholders Via mails, overleggen en twee sessies op 7 september en 13 september 2021 a. Er staan wat slordigheidjes in de tekst. Antwoord gemeente: Dit klopt, We hebben de tekst hierop nagelopen. Waar nodig wordt dit in de vast te stellen visie aangepast. b. Wat wordt bedoeld met gemeente als voorbeeldrol? Voor de inwoners of ook voor andere gemeenten? Antwoord gemeente: Dit kan beide zijn, maar met nadruk voor de inwoners. Bijvoorbeeld omdat de gemeente gebouwen verduurzaamt. Gemeente Zaltbommel kan wat betreft geothermie een voorbeeld zijn voor andere gemeenten. c. Zijn de uitgaven niet te laag ingeschat? Antwoord gemeente: De uitgaven zijn afhankelijk van zeer veel factoren. De in de visie weergegeven berekeningen zijn uitgevoerd onder een aantal aannames. Daarnaast is met gemiddelden gerekend en daarin zitten nog veel onzekerheden. De berekeningen zijn gemaakt op basis van de nu bekende gegevens. We kunnen nu (bij de vaststelling van de visie) niet met zekerheid zeggen of deze te laag (of te hoog) zijn. d. Opgemerkt wordt dat de gebouwde omgeving maar een zeer klein deel van het totale gasverbruik voor de rekening neemt. Dit komt door de tuinbouw; deze sector gebruikt veel gas. 1 Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte – 16 december 2021

Antwoord gemeente: Dat klopt; dit staat ook weergegeven in de visie. e. Liander vindt het van belang dat het elektriciteitsnet in één keer wordt uitgebreid voor elektrisch vervoer, zonnepanelen en de warmtetransitie. Hier is nog geen planning voor, maar Liander wil samen kijken wat slim is qua volgorde. Antwoord gemeente: Dit wordt in de vast te stellen visie toegevoegd in paragraaf 3.1.1 en in hoofdstuk 6. We zijn in overleg met Liander om te bepalen hoe deze opgave kan worden opgepakt. f. Bij de beschrijving over Liander wordt verzocht de uitdaging over grondroeringsgevoelige leidingen toe te voegen. Dit zijn leidingen van wit pvc die tot begin jaren ’90 zijn gebruikt. Als binnen een meter van deze leiding werkzaamheden worden uitgevoerd moet de leiding veelal worden vervangen. Dit is bijvoorbeeld het geval bij de aanleg van warmtenetten of bij het vervangen van rioolleidingen. Antwoord gemeente: Dit wordt toegevoegd in paragraaf 3.1.1 van de visie, inclusief voetnoot. g. Bij collectieve oplossingen kan het probleem rondom de grondroeringsgevoelige leidingen spelen. Hier worden door Liander obstakels gezien, vooral bij Oost Gameren en Zuilichem. Hier staan in 2023 en 2025 vervangingen aan het riool gepland. Dan moet de gasleiding ook worden vervangen. Gelijktijdig is Zuilichem (en eventueel Gameren) aangeduid als mogelijke locatie voor de aanleg van een warmtenet.

Als een warmtenet een optie is, dan zouden de gasleidingen er weer uit moeten. Het leidt dus tot veel extra kosten als de ingrepen niet worden gekoppeld. Antwoord gemeente: We snappen het punt. We willen extra maatschappelijke kosten zoveel mogelijk voorkomen. Maar de leidingen zijn ook aan vervanging toe, ook met het oog op de klimaatadaptatie. Dit speelt vooral bij Gameren. Bij de planning om de riolen te vervangen zit wel enige flexibiliteit. We willen per jaar bekijken hoe de onderzoeken naar de warmtenetten zich ontwikkelen en wat de planning is voor het vervangen van het riool. Dan kunnen we inventariseren wat haalbaar en realistisch is. h. Het huidige elektriciteitsnet zit aan de randen van de capaciteit. Op welke manier er ook wordt verwarmd en gekoeld, elektriciteit zal daarbij een sleutelrol vervullen. De huidige netcapaciteit is knellend waardoor er behoefte is aan uitbreiding. Belangrijk om in de visie hier oog voor te hebben. Antwoord gemeente: Dit klopt. In bijlage 6 van de visie wordt hierop ingegaan. Er blijkt dat er nog capaciteit aan elektriciteit beschikbaar is voor individuele woningen. Daarnaast wordt in 2023 het net uitgebreid. Op korte termijn worden voor individuele oplossingen geen problemen verwacht, alhoewel harde garanties voor 100% van de gevallen niet te geven zijn.

Bij wat grotere projecten is afstemming met de netbeheerder van belang en raadzaam. i. Er moet goed gekeken worden naar de tabellen over de woningen en huurwoningen. Deze kunnen leiden tot onduidelijkheid. Antwoord gemeente: Deze grafiek wordt opnieuw ontworpen met totalen en subtotalen. De gegevens komen van het CBS, die zijn om allerlei redenen niet altijd eenduidig. Vandaar dat dit in de vast te stellen visie in de inleiding is toegelicht. Dit doet echter geen afbreuk aan de conclusies. j. De woningcorporaties conformeren zich aan het Aedes convenant: in 2021 hebben de woningen gemiddeld energielabel B en in 2030 gemiddeld energielabel A. In 2050 zijn de woningen CO 2 neutraal. Antwoord gemeente: In de vast te stellen visie nemen we dit op in paragraaf 2.1. k. Het is niet duidelijk wat het nut is van de gegevens en getallen die staan in paragraaf 3.3. Wat zeggen deze? Antwoord gemeente: In de visie moeten we, naast de fysieke kenmerken, ook ingaan op de sociale en sociaaleconomische kenmerken. We hebben de gegevens gebruikt die we nu beschikbaar hebben. In de visie wordt naar onze mening voldoende toegelicht waarom we deze gegevens hebben opgenomen. l. Er zou bij de Thermische energie van afvalwater (TEA) naast de RWZI’s nog gemalen toegevoegd kunnen worden die het afvalwater richting RWZI verpompen en ook kunnen dienen voor energieopwekking.

Antwoord gemeente: dit wordt in de vast te stellen visie in bijlage 6 aangevuld. 2 Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte – 16 december 2021

m. Bij het onderzoek naar de haalbaarheid van aquathermie moet ook gekeken of een installatie hier geschikt voor is. Hiermee wordt bedoeld dat er voldoende warmteverschil is zodat de opwekking van energie efficiënt genoeg is. Antwoord gemeente: Wij zijn ons ervan bewust dat we hiernaar moeten kijken. Dit gaan we meenemen bij het onderzoek naar de haalbaarheid van aquathermie. n. Er kan wat meer uitleg worden gegeven over hoe tot de wijken is gekomen waar collectieve kansen worden gezien. Op basis van welke uitgangspunten is tot deze keuze gekomen? Antwoord gemeente: Op basis van de afwegingscriteria en de analyse op hoofdlijnen van de wijken (bijlage 11) zijn we tot een aantal wijken gekomen waar we collectieve kansen zien. De haalbaarheid moet in het vervolg nog verder worden onderzocht. o. In de visie staat dat er voor de kernen Brakel en Zuilichem koppelkansen zijn tussen glastuinbouw en woningen wat betreft geothermie. Er worden ook koppelkansen gezien aan de westzijde van Zaltbommel tussen glastuinbouw en woningen. Het glastuinbouwgebied wordt hier gereconstrueerd, waarbij de mogelijkheid van warmte-uitwisseling kan worden onderzocht. Vooral bij de nieuwbouw van Spellewaard worden kansen gezien. Er wordt in de kassen meer warmte opgevangen dan voor de teelt nodig is. Mogelijk kan in de toekomst warmte worden geoogst en ondergronds worden opgeslagen.

Deze kan dan in de winter weer worden gebruikt. Dit is bedrijfseconomisch nu nog niet rendabel, maar wellicht in de toekomst wel. Er kan in de visie worden opgenomen dat ook buiten de geothermie om, er ook andere mogelijkheden kunnen zijn voor uitwisseling van warmte tussen de glastuinbouw en woningen. Antwoord gemeente: In de vast te stellen visie nemen we in paragraaf 5.2.1 op dat er, naast geothermie, in de toekomst nog andere mogelijkheden kunnen zijn voor de uitwisseling van warmte tussen glastuinbouw en woningen. p. In het figuur met de mogelijke doelstellingen bij de fasering van aardgasreductie wordt een hybride warmtepomp nog lang als oplossing gezien. Is dat reëel? Antwoord gemeente: Dit zal moeten blijken, maar vooralsnog gaan we er vanuit dat dit veelal als tussenoplossing gekozen gaat worden. q. Het is gewenst dat meerdere bronnen worden onderzocht en om bronnen niet bij voorbaat af te schrijven. Dit is bijvoorbeeld het geval voor waterstof. Antwoord gemeente: We willen zeker meerdere bronnen onderzoeken en alle mogelijke opties open houden. Waterstof wordt tot 2030 nog niet als een reële optie gezien, maar wellicht daarna wel. In de vast te stellen visie komt te staan dat we deze ontwikkelingen blijven volgen. r. Bij de draagvlakanalyse is het handig om de bron van deze gegevens aan te geven. Antwoord gemeente: In de vast te stellen visie wordt dit aangevuld. s.

Verzocht wordt om in paragraaf 6.3 toe te voegen dat er voorkomen moet worden dat er een drievoudige infrastructuur moet worden aangelegd. Dus gasleidingen voor hybride, elektriciteit voor all-electric en een warmtenet. Antwoord gemeente: Deze suggestie is overgenomen. In de vast te stellen visie wordt paragraaf 6.3 hierop aangevuld. t. In hoofdstuk 6 staat een voorlopige planning opgenomen. Is de volgorde waarin de haalbaarheidsstudies worden uitgevoerd bewust zo bepaald? Antwoord gemeente: Ja, dat is bewust zo opgenomen. Partijen zijn al bezig met de haalbaarheid van geothermie. Daarna zien we aquathermie als optie die we goed kunnen onderzoeken u. Er zou in hoofdstuk 6 nog kunnen worden benoemd dat waterstof en groen gas nu niet wordt meegenomen als oplossingspaden, maar mogelijk in de toekomst wel een rol kunnen gaan spelen. Antwoord gemeente: In de vast te stellen visie wordt in paragraaf 5.2.1 opgenomen dat we deze ontwikkelingen blijven volgen. v. Het is wellicht een optie om overtollige stroom op het bedrijventerrein (vanwege terugleveringsproblemen) om te zetten naar waterstof. Dit zou nog meegenomen kunnen worden. Antwoord gemeente: Dit is wellicht een optie voor de toekomst. Deze ontwikkeling is echter te onzeker om nu mee te nemen in de visie.

3 Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte – 16 december 2021

w. Hoe wordt omgegaan met de onrendabele top van nieuwe ontwikkelingen? Antwoord gemeente: Er zijn veel subsidies en die veranderen nogal. Als er een initiatief is moeten we op dat moment kijken naar de subsidiemogelijkheden. x. De Kernen wil graag meedenken over microwarmtenetten. Dit wel onder de voorwaarde dat de woonlasten voor de bewoners niet omhoog gaan. Ook doen ze veel ervaring op met de installatie van 300 hybride warmtepompen. Antwoord gemeente: We gaan graag met De Kernen in gesprek hierover. Ook zijn we benieuwd naar de ervaringen met de warmtepompen. We stellen voor om dit verder te bespreken tijdens de reguliere (bestuurlijke) overleggen met de corporatie. y. Door verschillende partijen worden nu veel zaken opgepakt (bijvoorbeeld warmtenet op bedrijventerrein, installatie hybride warmtepompen door De Kernen). Het zou goed zijn om van elkaar op de hoogte te blijven van deze initiatieven en ontwikkelingen en zodoende van elkaar te kunnen leren en kennis te delen. Misschien kan deze uitwisseling binnen het programma duurzaamheid worden ingesteld/georganiseerd. Reactie gemeente: We vinden dit een goede suggestie en gaan dit organiseren. z.

Bijlage 11 geeft belangrijke informatie weer voor inwoners, is het een optie om deze wat verder naar voren te zetten? Antwoord gemeente: Er zit wel een gedachte achter de volgorde van de bijlagen; deze loopt in de pas met de volgorde waarin de bijlagen in de tekst worden genoemd. Omdat er nog zoveel mitsen en maren aan deze informatie zit is deze niet in de hoofdtekst geplaatst. aa. In bijlage 11 staat voor Brakel een tegenspraak tussen wat er onder mogelijke aanpak staat (individueel) en de wens voor een warmtenet. Antwoord gemeente: In de vast te stellen visie wordt dit aangepast. bb. Er is niet altijd eenduidigheid tussen wat er in de hoofdtekst (mogelijke oplossingen), bijlage 11 en bijlage 17 staat aangegeven voor de verschillende wijken. Antwoord gemeente: We hebben genoemde teksten hierop doorgelopen. Waar nodig wordt dit in de vast te stellen visie aangepast. cc. Er wordt verzocht om in bijlage 17 de term ‘MSR’ te vervangen door ‘transformatorhuisje dat geschikt is als er naar elektriciteit wordt overgegaan’. Daarbij is dit alleen relevant als een wijk naar all-electric overgaat. Verzocht wordt om dit erbij te vermelden. Daarnaast wordt verzocht de beschrijvingen op elkaar af te stemmen. Antwoord gemeente: dit wordt in de vast te stellen visie aangepast. dd.

In bijlage 17 wordt in de ene wijk de aanwezigheid van grondroeringsgevoelige leidingen vermeld, maar in de andere wijk niet. Er wordt gevraagd om hier eenduidigheid in aan te brengen. Antwoord gemeente: We hebben dit nagelopen per wijk. Waar nodig en mogelijk wordt dit in de vast te stellen visie aangepast.

3. Reacties tijdens informatiebijeenkomst 7 september 2021 a. Er staat dat de visie iedere 5 jaar wordt herzien. Dit is een redelijk lange termijn voor een onderwerp waarbij de ontwikkelingen zo snel gaan. Antwoord gemeente: Tijdens de avond is aangegeven dat een eerdere actualisatie, als dat nodig blijkt te zijn, altijd mogelijk is. Dit wordt aangevuld in paragraaf 1.2 van de visie. b. Bij een actualisatie hoort ook een evaluatie. Antwoord gemeente: Dat klopt. In hoofdstuk 6 van de visie gaan we opnemen dat de warmtetransitie deel gaat uitmaken van de halfjaarlijkse duurzaamheidsmonitor. c. Wordt er ook gekeken naar kernenergie als mogelijke bron? Antwoord gemeente: In de vast te stellen visie hebben we in paragraaf 5.2.1 opgenomen dat we kernenergie niet als mogelijke bron zien tot in ieder geval 2030. Wel blijven we de ontwikkelingen hierover volgen. d. De uitgangspunten die in de visie staan worden onderschreven. Vooral de eerste twee zijn belangrijk; als de betaalbaarheid en de betrouwbaarheid op orde zijn, zal de rest ook volgen. Dan gaan mensen meedoen en vindt samenwerking plaats. Antwoord gemeente: Fijn dat de uitgangspunten worden onderschreven. 4 Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte – 16 december 2021

e. De betaalbaarheid is heel erg belangrijk. Antwoord gemeente: Dit wordt onderschreven. In de visie wordt hierop ingegaan. f. Bij een warmtenet zijn de kosten en autonomie erg belangrijk. Antwoord gemeente: Dit staat ook in de visie opgenomen: deze uitgangspunten zijn ook door de Energiekring Warmte aan ons meegegeven. g. Biomassa staat aangegeven als een mogelijke bron. Het gebruik ervan is omstreden. Antwoord gemeente: Dat klopt. Dit staat ook aangegeven in bijlage 6 van de visie. h. Er zijn vergunningen verleend voor boringen naar aardgas in de Waddenzee. Dit lijkt erop dat aardgas door de overheid niet helemaal wordt afgeschreven. Antwoord gemeente: dit valt buiten het kader van deze visie. De opgave die er ligt is om de uitstoot van CO2 naar beneden te brengen door het gebruik van aardgas te verminderen. Daarvoor is de Transitievisie Warmte opgesteld. i. Is de samenhang met de opwekking van Elektriciteit ook meegenomen? Antwoord gemeente: Ja, dat is gedaan. Dit staat in paragraaf 1.1 waar de relatie is gelegd met de Regionale Energiestrategie (RES). j. Bij de overzicht van de wijken staat bij de startanalyse van het PBL (Planbureau voor de Leefomgeving) groen gas vaak als optie. Antwoord gemeente: Dat klopt. Voor de transitievisie warmte hebben we verder gekeken en zijn meer onderzoeken en gegevens gebruikt. Dit leidt soms tot andere keuzes dan het advies van het PBL.

Dit is toegelicht in bijlage 12. k. Kan bij het afwegingskader de mate van impact worden aangegeven? Hierna kan worden afgewogen wat de beste optie is en dit kan als indicatie in de visie worden weergegeven. Antwoord gemeente: de mate van impact is nu nog niet vast te stellen. Hoofdstuk 4 (afwegingskader) is wel uitgebreid. l. Geothermie is een mooi systeem. Het moet wel betaalbaar zijn, Antwoord gemeente: Dat klopt. Dit zal bij het vervolg verder worden onderzocht. m. De woningcorporaties moeten ook betrokken worden, zij hebben ook een opgave bij het verduurzamen van de woningen. Antwoord gemeente: De woningcorporaties zijn hier ook bij betrokken. Zij hebben inderdaad ook een opgave bij het verduurzamen van hun woningen. Dit is in de visie verder toegelicht. n. Het is nog onduidelijk waar de rekening voor de transitie terecht komt. Antwoord gemeente: Dit is voor ons ook nog niet duidelijk. Het Rijk doet nog verder onderzoek naar de betaalbaarheid en kostenneutraliteit. Dit is in de visie toegelicht. o. Er is nog niet het gevoel dat er fysiek iets gaat gebeuren. Antwoord gemeente: we staan aan het begin van de transitie. De visie is de eerste stap. In de komende jaren worden verdere stappen gezet. p. Hoe pak je het uitwisselen van kennis op? Antwoord gemeente: Hierop wordt in hoofdlijnen in hoofdstuk 6 ingegaan. Het Energieloket Zaltbommel kan daarbij een rol spelen. q.

Bij het figuur over de mogelijke afbouw gebruik aardgas staan geothermie, waterstof en groen gas onder één noemer weergegeven. Terwijl het andere bronnen zijn. Bij renovatie/nieuwbouw staan later in de tijd grotere aantallen. Dit is niet duidelijk; er worden in de komende jaren ook woningen gebouwd. Waar is dit plaatje op gebaseerd? Antwoord gemeente: Deze bronnen komen voort uit een oplossingslijn en zijn bij elkaar gevoegd omdat ze juist een alternatieve bron zijn die beperkt en specifiek toegepast kunnen worden, een grote mate van onzekerheid kennen en elkaar vervolgens uitsluiten. In de definitieve visie wordt dit plaatje aangepast. Het aandeel nieuwe woningen en gerenoveerde woningen gaat in de loop van de tijd een steeds groter deel uitmaken van de totale woningvoorraad. Daarom staan er later in de tijd grotere aantallen. r. Om het draagvlak in een wijk te vergroten zou er een wijk comité ingesteld kunnen worden. Deze inwoners kunnen ambassadeurs zijn. Antwoord gemeente: Wij gaan hier in hoofdstuk 6 van de vast te stellen visie op in. s. Is er een communicatieplan? Dit om participatie verder vorm te geven. 5 Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte – 16 december 2021

t.

Antwoord gemeente: Er is nu nog geen uitgewerkt communicatieplan. In hoofdstuk 6 en bijlage 14 wordt hier op hoofdlijnen op ingegaan. De samenwerking met de energie coöperatie staat niet in de visie? Antwoord gemeente: Deze staat er wel in, bijvoorbeeld paragraaf 2.1 en in de hoofdstukken 5 en 6.

4. Reacties vanuit Energiekring Warmte (EW) De Energiekring Warmte is een groep van circa 20 betrokken inwoners die heeft meegedacht over de warmtetransitie en die ons input heeft gegeven over de Transitievisie Warmte. (tijdens overleggen op 21 juli en 13 september 2021 en daarnaast nog enkele afzonderlijke reacties). a. Het is een vrij moeilijk en technisch verhaal. Bovendien is er geen sprake van één schrijfstijl en spreekt uit het hele document weinig ambitie. Antwoord gemeente: Wij vinden het jammer dat dit zo wordt ervaren. We hebben de kern van de visie juist zo beknopt mogelijk willen houden om het zo leesbaar mogelijk te maken. Bovendien hebben we ook een flyer gemaakt met een publiekssamenvatting. b. Als het over de gemeente gaat wordt vaak over Zaltbommel gesproken en niet over de gemeente Zaltbommel. Antwoord gemeente: Waar dit tot onduidelijkheid leidt wordt dit in de vast te stellen visie aangepast. c. Er wordt een conclusie gemist: Hoe staan we er voor, gaan we het halen etc. Antwoord gemeente: Dit is een visie, geen onderzoek. Bovendien kan nu nog niet exact worden aangegeven hoe we ervoor staan. Deze vragen vallen op dit moment dan ook niet te beantwoorden. d. De ontwikkelingen gaan zo snel, is een periode van iedere 5 jaar actualiseren adequaat? Antwoord gemeente: Als het nodig is, is een eerdere actualisatie altijd mogelijk.

Dit is ook aangepast in paragraaf 1.2 van de visie. e. Voelt de gemeente zich vrij om niets van de uitganspunten van de Energiekring Warmte aan te trekken? Antwoord gemeente: Nee, het betekent dat de gemeente ernaar streeft. Sommige uitgangspunten kunnen echter wel op gespannen voet staan met elkaar. Dan zal er een keuze moeten worden gemaakt. f. Het mag iets explicieter in de tekst dat het voldoen aan de uitgangspunten EW een streven van de gemeente is. Antwoord gemeente: Dit komt duidelijker in de vast te stellen visie te staan. g. Bij de uitgangspunten staat bij betrouwbaarheid eindgebruiker dat het risico op haperingen klein moet zijn. Kan dit nog gekwantificeerd worden? Antwoord gemeente: Dit wordt in de vast te stellen visie in paragraaf 1.3.aangepast. Er wordt opgenomen dat het risico op haperingen niet groter mag zijn dan nu het geval is. h. Eén van de uitgangspunten is dat we nu beginnen maar flexibel zijn: hier kan iets meer ambitie in verwoord worden. Wat willen we als gemeente? Welke richting willen wij op? Nu staat er alleen maar dat het nog onzeker is etc. Antwoord gemeente: De ambities voor het terugdringen van de uitstoot van CO 2 zijn verwoord. Deze ambitie is richtinggevend voor de visie. Het is nu nog niet mogelijk om dit op detailniveau in te vullen. i.

In hoeverre worden bewoners verplicht om mee te doen met een warmtenet? Het zou mooi zijn als je binnen de gemeente kunt aanhaken bij een warmtenet, maar dat je als inwoner zelfstandig een afweging kunt maken. Het uitgangspunt van autonomie, dat de EW eerder heeft geformuleerd, moet niet te licht worden opgevat. Antwoord gemeente: Dit staat in paragraaf 1.3 (bullet over participatie). We kunnen op dit moment nog niet heel expliciet hierover zijn. Het is wel gewenst dat een bepaald aantal woningen aan gaat sluiten als een warmtenet tot de oplossingen behoort. Maar eerst moet onderzocht worden of de aanleg van een warmtenet mogelijk is. 6 Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte – 16 december 2021

j.

Het is geen wens om een gemeentelijk nutsbedrijf te starten. Antwoord gemeente: de gemeente onderzoekt op dit moment of het mogelijk is om een lokaal energiebedrijf op te zetten. Op 30 september heeft de raad een voorlopig ontwerp hiervoor vastgesteld. k. Bij financiën kan de paragraaf ‘opbrengsten’ wat meer naar voren worden gebracht. Als daarmee wordt begonnen ontstaat een ander beeld. Antwoord gemeente: we zijn van mening dat de opbouw van de paragraaf zoals deze nu is logisch is. l. In de visie staat dat met een hybride warmtepomp tot 50% gas kan worden bespaard. De ervaring van een lid van de Energiekring is dat er wel 60-70% mee kan worden bespaard. Wat is de bron van het in de tekst genoemde getal? Antwoord gemeente: Er zijn vele bronnen. Leveranciers spreken soms wel tot 85% gas (maar wel meer elektra). Bovendien is het erg afhankelijk van de warmtevraag van de woning, afgiftesysteem, type hybride warmtepomp en isolatiegraad. Bij recentere ervaringen lijken besparingen van 50% op aardgas wel een minimum te zijn. De visie wordt hierop aangepast: in paragraaf 2.3 komt te staan dat er meestal meer dan 50% wordt bespaard. m. Graag uitleggen in de tekst wat TEO, TEA en TED zijn. Antwoord gemeente: Dit wordt in de definitieve visie in paragraaf 2.3 aangepast. n. In het hoofdstuk huidige situatie staan verschillende peiljaren bij de bronnen.

Kan hier éénduidigheid in aangebracht worden? Antwoord gemeente: Dit is lastig, omdat geen enkele database alle gewenste gegevens heeft. Zelfs als we dezelfde peiljaren gebruiken komen niet altijd dezelfde getallen uit de verschillende bronnen. In de vast te stellen visie geven we in de leeswijzer weer waarom de cijfers niet altijd overeen komen. Daarnaast hebben we waar mogelijk eenduidigheid in de cijfers gebracht. o. Er is geen consistentie tussen de getallen die in de visie staan. Dit is bijvoorbeeld het geval bij het aardgasverbruik. Hier wordt de ene keer 15 miljoen m 3 genoemd en verderop 16 miljoen m 3. Antwoord gemeente: We hebben de tekst hierop doorgelopen en waar nodig en mogelijk wordt in dit in de vast te stellen visie aangepast. p. Bij het gas- en elektriciteitsnetwerk staat dat Liander geen leidend principe heeft. Klopt dat wel? Antwoord gemeente: dit is ook met Liander besproken. De visie wordt hierop aangepast (zie ook bij reacties stakeholders). q. In de visie staat in paragraaf 3.2 een taartdiagram met energielabels: er staan geen getallen bij de labels F en G. Is het een energielabel of een warmtelabel (of schillabel): zonnecollectoren dragen bijvoorbeeld wel bij aan een hoger label, maar doen niets op het gebied van de warmtevoorziening. Antwoord gemeente: In de vast te stellen visie wordt een duidelijker afbeelding opgenomen over de energielabels.

Het klopt dat de energielabels niet alleen over de warmtevoorziening gaan, ook zonnepanelen worden daarbij meegenomen. Het is dus een totaal plaatje en geeft een indicatie. We hebben geen informatie over de schillabels. r. In de tekst onder de taartdiagram met energielabels staat dat woningen voor 1990 vaak energielabel C of lager hebben. Dit zijn de meeste woningen. Toch zijn de meeste uitgegeven energielabels label A en B. Dit lijkt inconsistent. Antwoord gemeente: We hebben ook naar andere gegevens gekeken en hieruit komt andere (en meer accurate) informatie. In de vast te stellen visie wordt dit aangepast. s. Bij de afdruk lijken de kleuren van huurwoningen en totaal woningen erg veel op elkaar (tabel rechtsboven pagina 17). Antwoord gemeente: We gaan bij de opmaak van de vast te stellen visie hier nog naar kijken, zodat dit duidelijker wordt. t. Het is aan te raden om de grafieken over type woningen dezelfde volgorde te laten zijn. Antwoord gemeente: We gaan dit bij de opmaak van de vast te stellen visie meenemen. u. Er lijkt geen overeenstemming te zijn tussen de verdeling van de type inwoners en de verwachte adoptiegraad. Hebben sociale volgers een lage adoptiegraad?

7 Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte – 16 december 2021

Antwoord gemeente: Dit komt zo uit de uit slimmewijkentool, met alle mitsen en maren bij de gebruikte achterliggende methodiek. We hebben op dit moment niet de beschikking over betere voorspellingstools voor onze gemeente. Wel willen we nog een onderzoek naar onder andere het draagvlak voor de warmtetransitie voor onze gemeente laten uitvoeren in januari 2022. v. Nederland loopt op enkele punten achter. Het is verstandig om te kijken naar Engeland en Duitsland. Antwoord gemeente: Hier wordt ook naar gekeken. We hebben echter te maken met de situatie en de wet- en regelgeving hier in Nederland. w. Hoe lang duurt het proces rondom Geothermie? Antwoord gemeente: Dit wordt opgepakt door externe partijen, daarom is nog niet concreet aan te geven hoe lang dit gaat duren. Eerst moet de haalbaarheid onderzocht worden. Dit duurt naar verwachting nog 1 a 2 jaar. Daarna moet een business case gemaakt worden. Van plan tot realisatie kan enkele jaren (5 tot 7 jaar) duren. x. Wat is het tijdspad van geothermie versus waterstof? Antwoord gemeente: Waarschijnlijk is er eerder duidelijkheid over geothermie dan over waterstof. Waterstof komt waarschijnlijk eerst beschikbaar voor de industrie. Dit wordt, ook door het ministerie en de Energiekring Waterstof, niet als reële optie gezien tot 2030. In de volgende versie van de Transitievisie Warmte kan hier op worden ingegaan.

In de tussentijd volgen we uiteraard de ontwikkelingen rondom waterstof. y. Als mensen nu een hybride warmtepomp nemen en vervolgens bij een warmtenet aansluiten is dat zonde van de investering. Antwoord gemeente: Het klopt dat dit een lastige afweging kan zijn. Het is belangrijk om snel de haalbaarheid van de warmtenetten te onderzoeken. Hierna gaan we aan de slag met wijkuitvoeringsplannen, daar wordt dit verder uitgewerkt. Omdat de aanleg van een warmtenet nog een aantal jaren kan duren kan de hybride warmtepomp een goede tussenoplossing zijn. z. De Energiekring is onder de indruk van de hoeveelheid gegevens die er verzameld zijn. Antwoord gemeente: Dat is fijn om te horen. We hebben de visie gemaakt op basis van de beschikbare gegevens op dit moment. aa. Er is geen eenduidigheid in de typeringen van woningen. Antwoord gemeente: In de vast te stellen visie wordt dit waar mogelijk aangepast. bb. Bij het afwegingskader (hoofdstuk 4) staat dat alle genoemde categorieën (op één na) een hoge prioriteit hebben. Hoe maak je uiteindelijk dan de afweging? Antwoord gemeente: Dat klopt. Het is lastig om voor de hele gemeente een objectief afwegingskader vast te stellen. Dit kan ook per wijk verschillen. In de vast te stellen visie wordt hoofdstuk 4 nog uitgebreid om dit nog duidelijker te krijgen. cc.

Bij het afwegingskader staat onder bestaand beleid dat zonnethermie geen optie is, terwijl dit later wel als te onderzoeken mogelijkheid wordt aangegeven. Dit is niet duidelijk. Antwoord gemeente: Op basis van ons huidige beleid zijn geen zonnepanelen op landbouwgronden toegestaan. Op overige gronden (en gebouwen) wel. In de vast te stellen visie wordt dit aangepast. dd. Er wordt geadviseerd om de geschiktheid van waterstof toe te voegen. Dit wordt gezien als voorlopig nog niet beschikbaar. Daarmee doen we onszelf te kort. Waterstof is binnenkort beschikbaar en niet duur. Antwoord gemeente: Wij delen deze opvatting niet. Deskundigen verwachten voorlopig nog geen toepassing van waterstof voor de gebouwde omgeving. Ook de Energiekring Waterstof heeft dit geconcludeerd. ee. Er moet ook aandacht worden besteed aan de verwerking van materialen die worden gebruikt (zonnepanelen, batterijen, etc). Antwoord gemeente: Dit valt volgens ons buiten de scope van de Transitievisie Warmte. De Energiekring Footprint houdt zich wel met dit onderwerp bezig. ff. Zijn microwarmtenetten WKO-systemen of kan het ook iets anders zijn? Antwoord gemeente: Dit zijn vaak WKO-systemen, maar hoeft niet per se. Dit kan bijvoorbeeld ook op basis van zonnethermie zijn. 8 Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte – 16 december 2021

gg. Er is in de visie een figuur met mogelijke reductie van aardgas opgenomen. Het is niet duidelijk waar all-electric onder valt. Antwoord gemeente: deze figuur wordt in de definitieve visie aangepast. hh. Het is niet helemaal duidelijk wat verstaan wordt onder nieuwbouw/renovatie op de afbeelding bij de mogelijke doelstellingen bij de fasering van aardgasreductie Zaltbommel. Reactie gemeente: Bij nieuwbouw en renovatie, die steeds meer deel uit gaan maken van de totale woningvoorraad, is een aansluiting op gas (vaak) niet meer aan de orde. Deze gaan dus een bijdrage leveren aan de aardgasreductie. ii. In paragraaf 5.3 staat dat Gameren het grootste draagvlak heeft. Deze plaats komt echter niet terug bij de afbeeldingen die de verwachte adoptiegraad weergeven. Antwoord gemeente: Gameren maakt deel uit van de CBS buurt (en de afbeelding) ‘Kerkwijk e.o.’. jj. Bij de planning wordt niet gezien dat waterstof of andere innovaties de aandacht behouden. Antwoord gemeente: Uiteraard houden we alle ontwikkelingen in de gaten. Dit komt in de vast te stellen visie in paragraaf 5.2.1 te staan. kk. Er is nog veel te doen. Wat betekent dat voor de bemensing? Antwoord gemeente: We verwachten dat voor de warmtetransitie veel mensen nodig zijn. We hebben hier nu nog geen concreet beeld over. In de vast te stellen visie gaan we daar bij de aanpak (hoofdstuk 6) verder op in. ll.

In de visie wordt in hoofdstuk 3 ingegaan op de adoptiegraad. Aanbevolen wordt om aan te geven waarop deze is gebaseerd. Daarnaast is het de vraag of deze gegevens betrouwbaar zijn. En wat is het doel van het plaatje als er geen conclusies uit getrokken kunnen worden? Antwoord gemeente: In de vast te stellen visie wordt aangegeven waarop de gegevens gebaseerd zijn We hebben geen andere/betere gegevens over de adoptiegraad, vandaar dat we deze gegevens hebben gebruikt. mm. Onder 6.2 staat dat de aanpak gericht is op individuele particuliere eigenaren. Het zou goed zijn om te vermelden dat ook andere sectoren (via andere instrumenten) hiermee bezig zijn, dat de opgave niet alleen bij de individuele particuliere eigenaren ligt. Dus dat woningbouwcorporaties en de bedrijven ook een opgave hebben. Eventueel kan verwezen worden naar de deals voor duurzaamheid. Antwoord gemeente: het klopt dat andere sectoren en partijen ook een opgave hebben. Dit komt op verschillende plekken in de visie naar voren. nn. In paragraaf 6.3. worden de pilots met een microwarmtenet genoemd onder haalbaarheidsstudies. Er wordt betwijfeld of dit hieronder valt. Antwoord gemeente: Naar onze mening wordt met een pilot naar microwarmtenetten ook de haalbaarheid onderzocht. Dit kopje hoeft naar onze mening dan ook niet aangepast te worden.

Overigens is de benaming van dit kopje aangepast naar de term voorbeeldprojecten, waaronder microwarmtenetten kunnen vallen. oo. De laatste alinea onder 6.3 kan anders worden geformuleerd. Isoleren heeft altijd zin, ook bij de aanleg van warmtenetten. Antwoord gemeente: Wij delen deze mening niet geheel. Als er een warmtenet komt, hoeft er over het algemeen minder vergaand geïsoleerd te worden. Dit kan natuurlijk wel en wij stimuleren dit ook. pp. In paragraaf 6.4 staat bij geothermie de term sub-surface eigenschappen genoemd. Het is niet duidelijk wat hieronder wordt verstaan. Antwoord gemeente: dit is de technische staat van de bron zoals deze verwacht wordt te zijn. In de vast te stellen visie wordt dit toegelicht in een voetnoot. qq. De termijn van 8 jaar die is genoemd in paragraaf 6.4 is niet geheel duidelijk: waarvoor hebben we 8 jaar de tijd? Antwoord gemeente: Dit is inderdaad niet geheel duidelijk. In de vast te stellen visie wordt deze formulering aangepast. rr. In de visie staat een figuur met de inkomensverdeling. Deze heeft als volgorde hoog-laag-midden. Dit is niet logisch. Daarnaast is het duidelijker als er getallen worden genoemd. Antwoord gemeente: Deze figuur wordt in de vast te stellen visie aangepast. 9 Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte – 16 december 2021

ss. De gemeente stelt voor om in te zetten op isoleren en besparen. Isoleren is besparen, maar besparen hoeft geen isoleren te zijn. Antwoord gemeente: Dit klopt. We denken echter dat dit voor de lezers duidelijk genoeg is. De hoofdconclusies hoeven niet aangepast te worden. In hoofdstuk 6 van de vast te stellen visie wordt hier nog wel op ingegaan. tt. In de visie staat dat er in Gameren meer synergie aanwezig lijkt te zijn. Waarop is dit gebaseerd? Antwoord gemeente: Dit is gebaseerd op de uitkomst van de slimme wijkentool in combinatie met het oplossingsscenario. Dit wordt in de tekst van de vast te stellen visie verantwoord. uu. Er wordt betwijfeld of stroomgebruik warmtepompen wel veel groter is dan dat voor warmtenet. Antwoord gemeente: Dit is inderdaad lastig om in zijn algemeenheid te zeggen. Dat is ook afhankelijk van de bron. vv. De grafiek van het gemiddeld gasverbruik is verwarrend. Antwoord gemeente: deze grafiek wordt in de vast te stellen visie aangepast. ww.Zijn er mogelijkheden voor een drijvende waterkrachtcentrale in de gemeente? Antwoord gemeente: Op dit moment wordt een proef gedaan met een waterkrachtcentrale in de Waal nabij Zaltbommel. Dit gaat over de opwek van elektriciteit, dus valt buiten de reikwijdte van de Transitievisie Warmte. xx. Volgens bijlage 1 wil de gemeente de eigen gebouwen gemiddeld op energielabel A krijgen.

Zit hier een planning aan? Hoe ver staat het hiermee? Antwoord gemeente: Wij koppelen dit aan het groot onderhoud van onze gebouwen. De uitwerking is dan ook verbonden met de planning van het onderhoud. Deze is nu nog niet voor alle gebouwen exact weer te geven. yy. In bijlage 1 staan onder ‘aanpak door onderzoeken’ de conclusies van het onderzoek dat is uitgevoerd door de Energiekring Waterstof nog niet vermeld. Antwoord gemeente: Bij de vast te stellen visie wordt dit aangevuld. zz. In bijlage 1 wordt het lokaal energiebedrijf genoemd. Is dit uitsluitend bedoeld voor warmtenetten of krijgt dit bedrijf nog andere opgaven? Antwoord gemeente: Op 30 september 2021 is het voorlopig ontwerp voor het lokaal energiebedrijf vastgesteld. Dit voorlopige ontwerp gaat ervan uit dat het bedrijf zich bezig kan gaan houden met warmte en elektriciteit opwek. aaa. In bijlage 2 staan rekenfouten. En waar komt deze onderbouwing vandaan? Antwoord gemeente: Wij kunnen hier geen rekenfouten in ontdekken, wel zitten er grote marges in. Mogelijk is er onduidelijkheid over de totale investering en de totale onrendabele top. bbb. In bijlage 17 staan de wijkschetsen weergegeven. Deze zijn niet allemaal op dezelfde manier opgemaakt. Antwoord gemeente: Dat klopt. We maken echter gebruik van bestaande gegevens en afbeeldingen, deze komen uit andere bronnen.

Het is voor ons niet mogelijk om deze vormgeving aan te passen.

5. Reacties/zienswijzen binnengekomen via post of e-mail Reactie nummer 1 binnengekomen op 24 augustus 2021 Samenvatting reactie: Reclamant ziet in de visie weinig concrete oplossingen. Hij is huiverig voor de uitwerkingen voor de inwoners van Zaltbommel omdat zij de kosten moeten opbrengen. Verwarmen met waterstof is een kleine stap in de goede richting. Het is zaak dat de energie evenredig wordt verdeeld tussen de gebruikers. Er moet meer aandacht worden besteed aan het gegeven dat de energietransitie voor iedereen tot kosten leidt. Tevens moet er meer bekend worden over de diverse energievormen met alle voor- en nadelen.

10 Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte – 16 december 2021

Antwoord gemeente: De zorgen om de kosten van de warmtetransitie zijn door verschillende inwoners geuit. Ook door de Energiekring Warmte. Het uitgangspunt van het Rijk is kostenneutraliteit, maar het is nog niet duidelijk hoe dit geborgd wordt. In de visie wordt naar onze mening ingegaan op de kosten (volgens de huidige stand van zaken). Ook wordt in de visie ingegaan op verschillende energievormen. Waterstof kan in de toekomst een optie zijn; voor de komende periode (in ieder geval tot 2030) wordt dit door ons, en ook door de Energiekring Waterstof die de toepasbaarheid van waterstof in de binnenstad heeft onderzocht, nog niet als reële optie gezien. Reactie nummer 2 binnengekomen via diverse mails Samenvatting reactie: Reclamant verwijst naar een boekje van Maarten van Andel, dit geeft een andere zienswijze over de energietransitie. Het zal volgens reclamant lastig zijn om iedereen op één lijn te krijgen. De woningcorporaties moeten ook meewerken om het plan te doen slagen. Dit is op dit moment financieel niet mogelijk. Reclamant vreest dat de raad, die over het stuk moet beslissen, de mensen raadplegen die lobbyen voor de windmolens. Hij stelt voor een burger beraad te betrekken in de uiteindelijke beslissing in samenwerking met de gemeenteraad.

Daarbij heeft het terugdringen van de uitstoot van CO 2 in Zaltbommel weinig invloed op de gehele uitstoot in Nederland en de wereld. Gezien de stijging van de gasprijzen (onder andere door te weinig opbrengsten van zon- en windenergie is het zaak om over te gaan op andere vormen van energie. Tenslotte heeft Liander problemen met de teruglevering. Dit heeft gevolgen voor de mogelijkheid voor warmtepompen omdat deze elektriciteit verbruiken. Antwoord gemeente: Wij delen de mening niet dat woningcorporaties niet mee kunnen werken. Wij hebben deals voor duurzaamheid afgesloten met beide corporaties, Bazalt Wonen en de Kernen. Zij moeten ook voldoen aan de eisen uit het klimaatakkoord en zijn al volop bezig om hun woningen te verduurzamen. Inderdaad heeft het terugdringen van de CO 2 uitstoot in Zaltbommel weinig invloed op de gehele uitstoot. We zien dit echter als een gezamenlijke opgave in Nederland, waar wij ook graag aan willen bijdragen. Het opstellen van de visie is gebeurd in samenspraak met onze inwoners, onder andere met de Energiekring Warmte. Zij hebben ons veel waardevolle input meegegeven. Daarnaast is de visie gestuurd naar alle wijk- en dorpsraden. De suggestie voor een burger beraad is interessant. Deze suggestie valt buiten de scope van de visie maar houden we in gedachten voor het vervolg.

Naar onze mening zijn wij in de visie ingegaan op veel verschillende toekomstige bronnen van energie. De visie wordt op enkele punten aangevuld met een korte toelichting op andere bronnen. Wij willen ook onderzoek doen naar de haalbaarheid van warmtenetten. Liander verwacht op korte termijn nog geen problemen voor het elektriciteitsnet als er individuele (hybride) warmtepompen worden geïnstalleerd. Dit is ook afhankelijk van hoeveel pompen er in een bepaald gebied komen. Harde garanties zijn in 100% van de gevallen niet te geven. Reactie nummer 3 Binnengekomen op 21 september 2021 Samenvatting reactie: a. Het is volgens reclamant een goed concept met voldoende mogelijkheden om uitkomsten van onderzoek te implementeren. b. Reclamant vindt het jammer dat hernieuwbaar gas onderaan staat. Dit zou wel eens voor kleinverbruikers de goedkoopste oplossing kunnen zijn.

11 Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte – 16 december 2021

c.

De lijn besparen/isoleren staat terecht bovenaan op de lijst. Om een optimaal resultaat te halen is de kwaliteit van isolatie bepalend. Het beleid en ondersteuning van de gemeente (Energieloket) zou hierop gericht moeten zijn. Een systeem met lage temperatuur is alleen haalbaar met extreem goede isolatie. Bij oudere woningen (voor 1975) is dit zeer lastig te realiseren zonder professionele en rigoureuze aanpak. d. Voor particuliere woningen geldt dat grote ingrepen het best gecombineerd kunnen worden met groot onderhoud/verbouwing. De lange termijn financiering zou bij voorkeur gegenereerd moeten worden uit de feitelijke energiebesparing ten opzichte van de oorspronkelijke situatie. Dit zou verbonden moeten zijn aan een pand en bij verkoop overdraagbaar of af te kopen. Voor zover bekend beschikt het Energieloket nog niet over een dergelijk instrument. Als dat inderdaad niet het geval is biedt reclamant aan om dit verder uit te werken. Antwoord gemeente: a. Wij vinden het fijn om dit te lezen. b. Hernieuwbaar gas is voor de komende jaren nog geen reële optie. Wellicht daarna wel. In de volgende versie van de Transitievisie Warmte kunnen we dan hier verder op ingaan. c. Wij zijn hiervan op de hoogte. d. Op dit moment is er nog geen beschikking over een dergelijk instrument. Dit valt ook buiten het kader van de visie.

Er wordt, ook vanuit het Rijk, nog verder gestudeerd op de kosten en kostenneutraliteit. Ook zijn er verschillende instrumenten in ontwikkeling. Wij wachten deze ontwikkelingen en instrumenten af. Reactie nummer 4: Coöperatie Bommelerwaar Binnengekomen op 23 september 2021 Samenvatting reactie: De coöperatie is verheugd over de visie en geeft complimenten hiervoor. De coöperatie herkent zich in de bespreekversie als een organisatie die zowel deskundig is als handjes kan leveren. Graag bespreekt de Coöperatie Bommelerwaar met de gemeente hoe dit vorm kan krijgen. Zij kan bijvoorbeeld een actieve rol spelen in de uitwerking van de wijkaanpak en bij het initiëren van pilots. Antwoord gemeente: Wij nemen de complimenten dankbaar in ontvangst. Wij gaan graag met de coöperatie het gesprek aan hoe we, nadat de visie is vastgesteld, kunnen samenwerken in de warmtetransitie. We nemen het aanbod hiervoor graag aan.

6. Ambtshalve wijzigingen De bespreekversie van de Transitievisie Warmte is ook intern voorgelegd en besproken. Hieruit komen de volgende aanpassingen: - De visie is nog een keer goed nagelopen op onduidelijkheden, spelfouten en inconsistenties. De vast te stellen visie wordt op deze punten aangepast. - De beschrijving van de gemeente als voorbeeldrol (paragraaf 1.3) wordt aangepast en aangevuld. - Het vervangen van de riolering wordt 10 jaar vooruit gepland. Hier worden andere projecten aan gekoppeld. De flexibiliteit is beperkt, maar er is nog steeds een zekere mate van flexibiliteit. Dit wordt opgenomen in paragraaf 3.1.1. - De planning voor de werkzaamheden aan het riool is verder verfijnd. In de visie wordt de meest actuele planning verwerkt in paragraaf 3.1.1. - Het is raadzaam om bij toepassing van WKO of aardwarmtebronnen als voorwaarde te stellen dat dit duurzaam en veilig moet zijn in relatie met de bescherming van de watervoorraad in de bodem. Dit wordt toegevoegd in paragraaf 3.1.1. - De tekst bij het afwegingskader (hoofdstuk 4) wordt, mede naar aanleiding van de laatste inzichten, aangepast en aangevuld. 12 Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte – 16 december 2021

-

-

De term ‘micirowarmtenetten’ wordt in paragraaf 5.2.1 veranderd in ‘voorbeeldprojecten’. Dit geeft beter weer wat we hiermee beogen. Hoofdstuk 6 (aanpak) is verder geconcretiseerd. Ook is de planning verder uitgewerkt. Het wordt nu duidelijker wat we de komende jaren te doen hebben. In hoofdstuk 6 wordt ook een paragraaf gewijd aan de gevolgen van de warmtetransitie voor de gemeentelijke organisatie. In bijlage 3 wordt een voetnoot toegevoegd over de gebouwgebonden financiering. Dit is een middel dat kan bijdragen aan woonlastenneutraliteit. In bijlage 3 zijn bij de financieringsmogelijkheden ook de duurzaamheidsleningen van onze gemeente toegevoegd. In bijlage 5 wordt een inleidende tekst over de verschillende systeemschalen opgenomen. In bijlage 6 stond dat de warmte kan worden opgeslagen in een WKO, maar in feite moet het worden opgeslagen omdat je in de zomer warmte opslaat. Dit wordt in de vast te stellen visie aangepast.

7. Overzicht aanpassingen Als samenvatting worden hieronder alle door te voeren aanpassingen in de visie samengevat weergegeven: Hoofdstuk Algemeen

Aanpassingen - De tekst is nagelopen op onduidelijkheden en inconsistenties. - In de leeswijzer is toegelicht dat we verschillende gegevens hebben gebruikt die onderling iets van elkaar kunnen verschillen. - Er is gecheckt of de gemeente Zaltbommel moet worden genoemd in de tekst of Zaltbommel Hoofdstuk 1 - In paragraaf 1.2 is opgenomen dat de visie ook eerder kan worden (over deze visie) herzien dan 5 jaar. - Er wordt in paragraaf 1.3 duidelijker aangegeven dat de gemeente ernaar streeft om te voldoen aan de uitgangspunten die zijn meegegeven door de Energiekring Warmte. - In paragraaf 1.3 is aangegeven dat het risico op haperingen niet groter mag zijn dan nu het geval is. - Het uitgangspunt dat de gemeente een voorbeeldrol heeft is aangepast en aangevuld in paragraaf 1.3. Hoofdstuk 2 - In paragraaf 2.1 is een beschrijving van het Aedes convenant (over de warmtetransitie) opgenomen. - In paragraaf 2.3 is opgenomen dat met een hybride warmtepomp meestal meer dan 50% gas wordt bespaard. - In paragraaf 2.3 staan de termen TEO, TEA en TED uitgeschreven. Hoofdstuk 3 - In paragraaf 3.1.1 is de beschrijving onder het kopje ‘Gas- en (huidige situatie in elektriciteitsnetwerken’ aangepast. Ook is hier een tekst opgenomen Zaltbommel) over de grondroeringsgevoelige leidingen. - In paragraaf 3.1.1 is opgenomen dat WKO of aardwarmtebronnen duurzaam en veilig moeten zijn.

- In paragraaf 3.1.1 is de planning voor rioolwerkzaamheden geactualiseerd. - De tabellen en grafieken in paragraaf 3.2 en 3.3 zijn waar nodig verduidelijkt, onder andere over de woningtypen en de inkomens. - In paragraaf 3.2 is een ander, duidelijker, figuur opgenomen over de energielabels. - Er zijn bronnen bij de afbeeldingen in paragraaf 3.3 genoemd. Hoofdstuk 4 - De tekst bij het afwegingskader is uitgebreid, mede naar aanleiding van (afwegingskader) de laatste inzichten. - In hoofdstuk 4 is de tekst onder ‘bestaand beleid’ aangepast: duidelijk is 13 Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte – 16 december 2021

dat zonnepanelen niet op landbouwgronden zijn toegestaan, maar elders wel. Hoofdstuk 5 - Naast geothermie zijn er wellicht in de toekomst nog andere (warmteoplossingen voor mogelijkheden voor warmte-uitwisseling tussen de glastuinbouw en Zaltbommel) woningen. Dit is in de paragraaf 5.2.1 opgenomen. - De tekst bij microwarmtenetten is in paragraaf 5.2.1 gewijzigd in voorbeeldprojecten. - In paragraaf 5.2.1 wordt ingegaan op de geschiktheid van kernenergie, waterstof en groen gas voor de periode tot 2030. Ook is vermeld dat we deze ontwikkelingen blijven volgen. - De afbeelding die de mogelijke aardgasreductie weergeeft is aangepast en verduidelijkt. - In paragraaf 5.3 is toegelicht waarom in Gameren de meeste synergie is. Hoofdstuk 6 Hoofdstuk 6 is in het geheel tegen het licht gehouden en geactualiseerd. Er (Hoe willen we dit gaan is een concretere planning met een aantal acties opgenomen. De tekst is aanpakken?) hierop aangepast. Naar aanleiding van de reacties is daarnaast het volgende toegevoegd: - Er is aangegeven dat we beogen dat er geen drievoudige infrastructuur ontstaat (gas, warmtenet en elektriciteit). - Aangegeven is hoe we willen gaan monitoren. - Er is ingegaan op de gevolgen van de warmtetransitie voor de gemeentelijke organisatie. - De term ‘sub-surface eigenschappen’ is in een voetnoot toegelicht.

- De formulering van de 8 jaarstermijn die geldt nadat een wijkuitvoeringsplan is opgesteld is toegelicht. Bijlagen - In bijlage 1 zijn de conclusies van het onderzoek dat is uitgevoerd door de Energiekring Waterstof toegevoegd. - In bijlage 3 zijn bij de financieringsmogelijkheden ook de duurzaamheidsleningen van onze gemeente toegevoegd. - Er is in bijlage 3 een noot opgenomen over de gebouwgebonden financiering. - In bijlage 5 is een inleidende tekst opgenomen. - In bijlage 6 is toegevoegd dat gemalen ook kunnen dienen voor energieopwekking. Ook is weergegeven dat warmte in een WKO moet worden opgeslagen (in plaats van kan) - Er is consistentie aangebracht tussen de teksten bij de wijken in bijlage 11 en de hoofdtekst van de visie - Bijlage 17 is (vooral de onderdelen die gaan over elektriciteit) geactualiseerd en aangepast. Zo is ingegaan op de aanwezigheid van grondroeringsgevoelige leidingen.

14 Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte – 16 december 2021

Behoort bij besluit van de raad van de gemeente Zaltbommel in zijn vergadering van 16 december 2021

De raad voornoemd, de raadsgriffier,

de voorzitter,

drs. M.S.P. Muurling

dr. P.C. van Maaren

Bijlagen bij nota:  Overzicht NAW-gegevens indieners zienswijzen (vertrouwelijk)  Zienswijzen (kopieën, vertrouwelijk)

15 Procesnota bespreekversie Transitievisie Warmte – 16 december 2021