Bijlage 1. Lokaal adaptatieprogramma Zaltbommel
Tekst van het document
Lokaal adaptatieprogramma Gemeente Zaltbommel
Lokaal adaptatieprogramma Gemeente Zaltbommel
Project Lokaal adaptatieprogramma, Zaltbommel
Opdrachtgever Gemeente Zaltbommel Postbus 10.002 5300 DA Zaltbommel 0418 - 681 681
Opgesteld door M.C. Kriesch L.C. van den Dikkenberg
Datum 30-07-2021
INHOUD Voorwoord
01
4
Algemeen
5
1.1.
Aanleiding
1.2.
03
Regionale aanpak
13
5
3.1.
Aanpak
Bestuurlijke achtergrond
5
3.2.
1.3.
Proces
6
3.3.
1.4.
De Zaltbommelse aanpak
1.5. 1.6.
05
Botsingen
28
13
5.1.
Algemeen
28
Opgaven
13
5.2.
Bomen - Zon PV
28
Wat doet Zaltbommel in de regio
14
5.3.
Droogteondersteuning - Landbouw
28
7
5.4.
Ontwikkelwensen - Leefmilieu bestaande bouw
28
Doel
7
5.5.
Vergroenen - Financiën
29
Leeswijzer
7
5.6.
Goedkoop bouwen - Investeren in duurzame bouw
02
04
Beleidsvorming
15
8
4.1.
Algemeen
Extremer weer
8
Gevolgen in Zaltbommel
10
De uitdagingen
8
2.1.
Een veranderde omgeving
2.2. 2.3.
06
29
Uitvoering
30
15
6.1.
Algemeen
30
4.2.
Zaltbommels visie op klimaatadaptatie 18
6.2.
Benodigde inzet
31
4.3.
Strategie
6.3.
Projecten en financiën
18
31
Bijlage 1 Activiteitenplanning
35
4
Voorwoord Een wereldwijd fenomeen waar we de gevolgen
medeoverheden. De schouders eronder, en doen!
van merken of gaan merken in onze eigen tuin. Dat
zet Zaltbommel in op het creëren van een leefbare toekomstbestendige leefomgeving.
is klimaatverandering. Het is een heel groot thema
In de aanloop naar de vaststelling van het
en tegelijk ook heel klein. We merken het allemaal
Lokaal Adaptatie Programma (LAP) heeft de
Klimaatadaptatie is een belangrijk thema, omdat
óf we gaan het nog merken. Ons klimaat verandert.
gemeenteraad de samenwerking al kunnen
het gaat over de leefbaarheid van onze stad en
Door opwarming van de aarde krijgen we vaker
ervaren.We hebben als politiek hier ook al
dorpen in de toekomst. Investeringen die we nu
extreem weer te verduren. Of het nu extreme
momenten van samenwerking in gehad. In januari
doen in de openbare ruimte betalen ons in de
neerslag is waardoor we met elkaar wateroverlast
hebben we gekeken als raad naar de uitdagingen
toekomst terug doordat onze dorpen en steden
ervaren, óf dat het extreme hittegolven of droge
en werkwijzen van enkele collega gemeenten,
meer waterrobuust zijn en hittestress en droogte
periodes zijn, uiteindelijk raakt het ons allemaal.
de GGD en onze eigen stresslocaties. In juni
bestreden worden. Als we met veel projecten
Dat staat vast. Dat heeft ons de zomer van 2021
hebben we de regionale samenwerkingsagenda
meeliften en steeds stappen zetten naar een
doen ervaren.
vastgesteld en in mei heeft een opiniërende
klimaatbestendige leefomgeving is ons gestelde
bespreking
doel in 2050 haalbaar.
In
dit
lokale
adaptatieprogramma,
voort-
vloeiend vanuit de landelijke opdracht van de
plaatsgehad
op
het
concept
programma. Al met al heeft de gemeenteraad veel inbreng geleverd waar we mee verder konden!
Deltacommissaris, laten we in Zaltbommel zien
Het is dan ook belangrijk dat we nu beginnen. Daarom: aan de slag!
hoe we ons aan gaan passen aan een veranderend
We gaan dorpsgericht aan het werk en kijken
klimaat. We beschrijven hoe we de eerste stappen
uit naar de unieke samenwerkingen tussen
Ik zie uit naar de samenwerking op weg naar een
gaan zetten in een nieuw beleidsveld. Dat doen
inwoners, gemeente en private partijen. Van
leefbare en waterrobuuste leefomgeving!
we niet alleen maar dat doen we samen. Samen
meebetalen
met buurgemeenten, samen met de regio
op particulier terrein tot het beschermen van het
Gijs van Leeuwen
Klimaatactief Rivierenland, samen met inwoners,
leefklimaat bij nieuwe ontwikkelingen door de
Wethouder
bedrijven, woningstichtingen, grondeigenaren en
inzet van een klimaattoets. Waar het mogelijk is
LOKAAL ADAPTATIEPROGRAMMA ZALTBOMMEL
aan
klimaatadaptatiemaatregelen
5
01 Algemeen 1.1. Aanleiding Het klimaat verandert. Door opwarming van de aarde verandert ons klimaat en daarmee het dagelijks weerpatroon. Het wordt heter met als tot gevolg meer hittestress wat kan leiden tot gezondheidsproblemen bij veel van onze inwoners. Daarnaast wordt het natter met grotere kans op wateroverlast en bijbehorende schades. En het wordt droger met als gevolg onder andere verdroging van natuur, binnenstedelijk groen en landbouwgronden, maar ook verzakking van panden. Het meest in het oog springend zijn daarbij
Figuur 1.1: 7 ambities voor waterrobuuste en klimaatbestendige inrichting van Nederland.
recente zomers waar recorddroogtes en heftige
aan te passen aan een veranderend klimaat. Dit
Klimaatadaptatie) waarin gemeenten zich via
wateroverlast een voorbode zijn van wat nog kan
noemen we klimaatadaptatie. Dit Lokaal Adapta-
de VNG verbonden hebben aan de uitvoering
komen.
tieprogramma geeft de strategische beleidslijnen
van de ambities van het Delta Programma
en het programma van uitvoering weer hoe we
Ruimtelijke Adaptatie (DPRA). Het DPRA heeft als
Om onze leefomgeving meer toekomstbestendig
binnen Zaltbommel klimaatadaptatie in onze ge-
centrale doelstelling dat onze gemeente in 2050
te maken, passen we ons aan het veranderende
meente de komende jaren vormgeven.
klimaatbestendig en waterrobuust ingericht is.
Enerzijds door de oorzaak van klimaatverandering
1.2. Bestuurlijke achtergrond
Om dit centrale doel te verwezenlijken, volgt het
te bestrijden. Dit noemen we klimaatmitigatie. De
Alle gemeenten in Nederland zijn momenteel
DPRA een lijn van zeven uitgewerkte ambities.
aanpak daarvan zien we terug in de Regionale
actief
voor
Deze zijn weergegeven in figuur 1.1. Dit start met
Energie Strategie (RES) en het programma duur-
klimaatadaptatie vorm te geven. Dit vloeit voort
het in beeld brengen van de kwetsbaarheden
zaamheid. Anderzijds door onze leefomgeving
uit samenwerkingsafspraken (Bestuursakkoord
van
weerbeeld aan. Dat doen we op twee manieren.
om
een
uitvoeringsstrategie
de
gemeente
voor
de
gevolgen
van
6 klimaatverandering. Vervolgens het voeren van
Waar mogelijk binnen onze verantwoordelijkheden
adaptatie
programma
is
een
inhoudelijke
een risicodialoog waarin de kwetsbaarheden
bedden we overstroming in ons gemeentelijk
doorvertaling van de RAS voor onze gemeente.
worden gewogen door het gesprek te voeren
beleid in.
Het jaar 2020 was door de Deltacommissaris
met inwoners, de gemeentelijke organisatie
uitgeroepen tot jaar van de risicodialoog. Dit zijn
en het gemeentebestuur. Afhankelijk van de
gesprekken zijn met inwoners, bedrijven en binnen
uitkomsten van de risicodialoog wordt daarna een
de ambtelijke organisatie over de kwetsbaarheden
maatregelagenda opgesteld waarin maatregelen
en welke wel of niet aangepakt moeten worden.
worden opgenomen om in 2050 klimaatbestendig
Door COVID is dit op veel plaatsen vertraagd en
en waterrobuust te zijn.
verplaatst en moesten bijeenkomsten online plaatsvinden. In de risicodialoog gaat het om
Het
DPRA
zoekt
meekoppelkansen
actief
zoals
aansluiting
de
twee dingen: bewustwording en acceptatie.
bij
Bewustwording
energietransitie,
van
de
gevolgen
van
een
biodiversiteit of de circulaire transitie. We borgen
veranderend klimaat is nodig om inwoners
ruimtelijke adaptatie in beleid en regelgeving.
handelingsperspectief
Daarnaast kijken we hoe we onze inwoners
geven. Het is goed om er van doordrongen te
kunnen stimuleren om ook zelf maatregelen te
zijn dat hittegolven het nieuwe normaal worden,
treffen. Als het ondanks maatregelen toch te nat,
en dat de kans op wateroverlast groter wordt.
bij
weersextremen
te
te droog of te heet wordt, bieden wij inwoners
Figuur 1.2: De vier klimaatthema’s
Daarnaast is het in de dialogen goed om met
handelingsperspectief.
binnen het DPRA.
elkaar te bepalen wat we hierin acceptabel vinden en wat niet. Zo kunnen we gericht beleid maken
nemen maatregelen veelal regionaal van karakter.
om de benodigde ingrepen te prioriteren.
hitte, droogte en overstroming, zie figuur 1.2.
1.3. Proces
Ook in onze gemeente hebben we zaken anders
Binnen
het
In de begroting van 2019 heeft de gemeenteraad
aan moeten pakken en door moeten schuiven
DPRA wordt vooral op de eerste drie thema’s
een budget vrijgemaakt om een eigen lokaal
vanwege COVID. We hebben bijvoorbeeld in plaats
ingegaan.
klimaatadaptatieprogramma
stellen.
van fysieke risicodialogen, door middel van een
het Deltaprogramma waterveiligheid geborgd in
Tegelijkertijd is er regionaal gewerkt aan de
enquête, informatie opgehaald bij onze bewoners.
het Hoogwaterbeschermingsprogramma en de
Regionale Adaptatiestrategie (RAS). Inhoudelijk
De lokale fysieke risicodialogen, gesprekken over
Veiligheidsregio Rivierenland. Daarnaast zijn te
lichten we het RAS later toe. Dit concept lokaal
de gevolgen van klimaatverandering en de mate
Binnen
het
DPRA
worden
vier
thema’s
onderscheiden. Dat zijn de thema’s wateroverlast, het
gemeentelijke
traject
Overstromingsrisico
voor
wordt
binnen
LOKAAL ADAPTATIEPROGRAMMA ZALTBOMMEL
op
te
7 van acceptatie, moeten dus nog plaatsvinden en
en ambities voor het lokale traject binnen onze
hebben we als prioriteit opgenomen in dit plan.
gemeente. Tevens benoemen we waar onze prioriteiten liggen, zodat we stappen zetten op
1.4. De Zaltbommelse aanpak
weg naar een klimaatbestendig en waterrobuust
Onze voorgestelde programmatische aanpak van
Zaltbommel in 2050.
klimaatadaptatie is pragmatisch van aard. Wij zien ons lokaal programma als maatwerk en het
1.6. Leeswijzer
praktisch verlengstuk van de regionale strategie.
Na deze algemene inleiding op het rapport volgt
Kort samengevat betekent deze aanpak dat we
een beschrijving in hoofdstuk 2 van de uitdagin-
regionaal doen wat regionaal kan, en lokaal doen
gen die op Zaltbommel afkomen. In hoofdstuk
wat lokaal moet.
3 lichten we het regionaal beleid kort toe waarna we in hoofdstuk 4 de lokale beleidsvorming
Met deze aanpak sluiten we aan op de regionale
toelichten. In hoofdstuk 5 benoemen we enkele
ambities en voorkomen we dubbel werk. Concreet
beleidsbotsingen en geven we handvatten hoe
betekent dit dat de regionale communicatie
we dit op willen pakken. In hoofdstuk 6 staat de
het
uitvoering centraal.
primaire
communicatiemiddel
is
over
klimaatadaptatie naar onze inwoners en we lokaal maatwerk toepassen waar nodig. Met gemeente Maasdriel werken we op thema’s zoveel mogelijk samen. We zitten immers in dezelfde RAS-regio en delen ook ons Water- en Rioleringsplan (WRP). Hierin stemmen we ook beleidslijnen met elkaar af. Op onderdelen kunnen echter andere keuzes worden gemaakt.
1.5. Doel Het doel van dit lokale adaptatie programma is het vaststellen van de beleidsuitgangs-punten
8
02 De uitdagingen 2.1. Een veranderende omgeving
grotere invloed op de leefomgeving van steeds
2.2. Extremer weer
In de Bommelerwaard hoort de strijd en het
meer inwoners. Daarnaast is de (economische)
Het KNMI heeft reeds in 2014 scenario’s
leven met weer en water al eeuwenlang bij het
schade een steeds groter wordende uitdaging
uitgebracht
dagelijks leven. Al eeuwen kennen de mensen in
voor partners als verzekeraars en banken, en per
voor het weerpatroon in Nederland op basis
de Bommelerwaard de voordelen van vruchtbare
saldo natuurlijk hun klanten, onze inwoners.
van de IPCC rapporten van de Verenigde Naties
met
toekomstige
grond na overstromingen en de nadelen van hoge waterstanden in de rivieren. De bewoners van onze gemeente hebben zich altijd aangepast aan de veranderende omstandigheden. Mooie voorbeelden uit het verleden zijn bijvoorbeeld de vele terpboer-derijen (bijv. ‘Hemelrijk’ in Kerkwijk) en de Vluchtheuvels in Bruchem, Kerkwijk en Delwijnen als voorbeelden van toevluchtoorden in vroegere tijden bij hoger water. In de jaren ’20 van de vorige eeuw waren de stad en dorpen nog beperkt in omvang en was de omgeving voorzien van een uitgebreid stelsel van watergangen door de fijne verkavelingsstructuur. In onderstaand kaartbeelden uit 1925 en 2020 wordt duidelijk hoe het stedelijk gebied de afgelopen eeuw gegroeid is (figuur 2.1). Veranderingen in klimaat, met extremer weer als gevolg, hebben in het verstedelijkte gebied doordoor een steeds Figuur 2.1: Overzichtskaart gemeente 1925 en 2020.
LOKAAL ADAPTATIEPROGRAMMA ZALTBOMMEL
verwachtingen
9 (figuur 2.2). Hierbij is rekening gehouden met vier
geven of sprake is van incidenten of een aan
slaapproblemen en gezondheidsrisico’s. Nu al
verschillende scenario’s. Dit maakt de gevolgen
klimaatverandering gekoppelde trend.
sterven in een hittegolf circa 12% meer mensen
van de wereldwijde opwarming van de aarde
- Het wordt natter: het wordt op twee manieren
dan verwacht. Zelfs in coronajaar 2020 was
voor het weer in Nederland zeer tastbaar. In 2023
natter. Bij zomerse neerslag valt meer regen (in
dit zichtbaar en zag dit eruit zoals in figuur 2.3
worden nieuwe verwachtingen opgesteld op basis
kortere tijd) door een warmere lucht. De winterse
weergegeven rond week 32.
van het beeld op dat moment. In een opwarmende
neerslag is breder verspreid waardoor gemiddeld
wereld wordt het weer extremer.
meer neerslag valt. Vooral in kustgebieden valt
Een uitgebreider beeld van de gevolgen is
Uit de analyse van het KNMI komen op hooflijnen
meer neerslag terwijl het binnenland relatief
weergegeven in de regionale adaptatie strategie
de volgende effecten van klimaatverandering in
minder extra neerslag krijgt.
en de regionale stresstest van Rivierenland (https://www.arcgis.com/apps/MapSeries/ index.html?appid=aea481ea3830494fb8fe2cdbac383d77).
het weerbeeld van Nederland naar voren:
- Het wordt heter: een warmere wereld betekent
- Het wordt droger: in de toekomst zullen periodes
meer kans op extreem hittegolven. Hittegolven
van droogte vaker voorkomen. Wetenschappelijke
duren langer met daarmee meer warme nachten.
analyses van de afgelopen jaren moeten uitsluitsel
Dit heeft voor inwoners grote gevolgen zoals
Figuur 2.2: KNMI ‘14 scenario’s. Figuur 2.3: Extra sterfte door hitte in week 31-36.
10 2.3. Gevolgen in Zaltbommel
rivier wel een duidelijke ondergrens biedt zolang
risico treedt op bij langere en drogere periodes
Per thema uit het DPRA hebben we de gevolgen
er aanvoer van water is. In Zaltbommel zijn
dan waar de afgelopen jaren sprake van was.
van klimaatverandering waar Zaltbommel mee
aanvullende dalingen berekend tot wel 0,5m onder
- Verdroging van natuur en landbouwgronden
te maken heeft geschetst. Vanuit de regionale
invloed van de Waal, zie figuur 2.4. Door de grote
door langdurige lage rivierstanden en de
samenwerking is op hoog abstractieniveau een
invloed van de Waal op vrijwel de gehele gemeente
hierop dalende grondwaterstanden. Hierdoor
beeld gevormd van kwetsbaarheden via een
is het technisch ingewikkeld om een grote invloed
komen opbrengsten van landbouwgronden en
regionale stresstest. Lokaal inzicht hadden we
uit te oefenen op de grondwaterstanden door
natuurwaarden in verdrukking. Er ontstaat ook
hiermee echter nog niet. Daarom hebben we in
bijvoorbeeld water vast te houden in de zandlaag.
“concurrentie” tussen de verschillende gebieden die ieder een specifieke waterbehoefte hebben.
2020 een aanvullende ‘stresstest’ uitgevoerd voor droogte en hitte. Door modelberekeningen
Risico’s van toenemende droogte zijn:
-
Verdroging
van
groen
en
bomen
in
en analyses zijn de gevolgen van extreem weer
- Verdroging van zettingsgevoelige kleilagen met
groenvoorzieningen. We zien dat zowel nieuwe
voor gemeente Zaltbommel in beeld gebracht. Per
zetting en verzakking van gebouwen tot gevolg.
aanplant als ook oudere bomen het door de
thema worden deze hieronder toegelicht. Voor
Het risico hierop is in Zaltbommel minimaal
droogte de afgelopen jaren zwaar hebben
wateroverlast hebben we de lokale verdiepende
aanwezig, maar door de rivierafzettingen,
gehad. Zo was er op de Bolwerken niet direct
stresstest geagendeerd in de tweede helft
ondiepe klei- of veenlagen, niet uit te sluiten. Dit
te verklaren uitval van bomen waarschijnlijk als
van 2021 en gebruiken we voor nu de eerder uitgevoerde lokale quickscans. Droogte Om de gevolgen van droogte bij extremen te onderzoeken, is een stresstest droogte uitgevoerd. De kwetsbaarheden voor Zaltbommel zijn hierin nader onderzocht. Uit de analyse blijkt dat het grondwatersysteem van Zaltbommel sterk beïnvloed wordt door de rivierstanden in de Waal. In tijden met voldoende water betekent dit dat de rivier zorgt voor vrij constante grondwaterstanden. Bij (extreem) lage rivierstanden betekent dit dat de grondwaterstanden sterk dalen, maar dat de Figuur 2.4: Waterstanden in de Waal t.o.v. normale jaren.
LOKAAL ADAPTATIEPROGRAMMA ZALTBOMMEL
11 gevolg van droogte. Het afgelopen nattere jaar.
openbaar groen en bomen.
media/3959/factsheet-hittestress.pdf). Bij een
lijkt de vitaliteit van deze bomen weer iets toe te nemen. Problemen gerelateerd aan droogte zijn ook de drinkwatervoorzieningen die onzeker kunnen worden bij weinig neerslag en rivierafvoer. Daarnaast
kunnen
watergangen
droogvallen
met negatieve effecten op de flora en fauna of kunnen zich door te weinig verversing en hogere temperaturen waterkwaliteitsproblemen voordoen zoals groei van bacteriën leidend tot vergiftiging van het water zoals met blauwalg of botulisme. Zo hebben ook de recreatieplassen zoals de Neswaarden in onze gemeente de afgelopen jaren vaker te maken met waterkwaliteitsproblemen, maar ook de binnengrachten van de stad Zalt-
aantal groepen - met name ouderen en chronisch Hitte
zieken - leidt het tot extra sterfte. Tevens worden
Voor het aspect hitte is een analyse van de
mensen bij hogere temperaturen agressiever, wat
gemeente gemaakt waarin berekend is wat de
leidt tot een toename van geweldsincidenten.
gevoelstemperatuur
(PET-waarde)
is
binnen
de gemeente op een hete dag. Daarmee is
In onderstaande figuur 2.5 is ter illustratie de
een beeld verkregen waar zich hete plekken
hitteverdeling voor Nieuwwaal en Zaltbommel
bevinden
hittestress
weergegeven. In groen zijn de koele plekken
gaat het namelijk niet alleen om technische
weergegeven, en in rood de warme plekken. Door
gevolgen (bijvoorbeeld vastgelopen bruggen)
de analyse is een goed beeld ontstaan van de
maar
Hittestress
locaties waar hitte meer blijft hangen en inwoners
leiden
tot
hittestress ervaren tijdens hittegolven. Opvallend
hitte gerelateerde ziekten als slaapverstoring,
is dat de heetste plek van de gemeente, tussen
gedragsverandering, beroertes, oververmoeidheid
de kassencomplexen in Nieuwaal ligt, dus niet in
en ademhalingsproblemen (https://www.tno.nl/
de stad. De stadswallen van Zaltbommel vormen
kan
in
ook bij
de
gemeente.
Bij
gezondheidseffecten.
langdurige
blootstelling
bommel. Vaak zijn de problemen zeer afhankelijk van heel lokale factoren. Conclusie van de stresstest droogte is dat risico’s in Zaltbommel slechts beperkt aanwezig zijn. Het advies is hier een pragmatische inzet te kiezen. Daar waar mogelijk wordt geadviseerd ingrepen in de leefomgeving bij te laten dragen aan het zoveel mogelijk vasthouden van water om toenemende droogte te kunnen bestrijden. Daarnaast zetten we in op pragmatische oplossingen zoals het creëren van doorstroming en het toepassen van alternatief
en
droogtebestendig
assortiment
Figuur 2.5: Verdeling hitte en koelte in Nieuwaal (L) en Zaltbommel (R)
12 een groene gordel die met de bijbehorende koelte
een nader onderzoek moet bekeken worden hoe
oppervlak is in de loop der jaren toegenomen.
zorgt voor een goede spreiding van koele plekken
kwetsbaar de locatie daadwerkelijk is.
Dit hele gebied watert af via één duiker wat het
ook voor het stadscentrum.
mogelijk tot een kwetsbaar systeem maakt. Onderstaande figuur 2.6 is de situatie in Aalst en
Dit hoeft echter geen probleem op te leveren.
Uit de verdeling blijkt dat in Zaltbommel relatief
geeft een indruk van de wijze van analyse. Hierin is
Hiervoor is een nadere analyse van de feitelijk
veel koele en groene plekken verspreid door
zichtbaar waar zich grote knelpunten voor kunnen
situatie nodig. In een risicodialoog kan binnen het
de stad en dorpen aanwezig zijn, zie figuur 2.5.
doen bij extreme neerslag. Bijvoorbeeld het laag
dorp de berekende situatie aan de werkelijkheid
Hierdoor heeft vrijwel iedereen toegang tot een
gelegen gebied tussen de Prins Hendrikstraat
worden getoetst.
koele plaats binnen 300 m van de eigen woning.
en de Donkerstraat waar zich grote waterdieptes
Enkele locaties in de binnenstad van Zaltbommel
kunnen ontwikkelen. De oude sloten zijn door
Op deze wijze is voor alle kernen in Zaltbommel
en de wijk de Vergt hebben dat niet. In de dorpen
bewoners verkleind en de hoeveelheid verhard
geïnventariseerd waar risicovolle locaties liggen.
zijn een aantal, met name nieuwbouw, buurten waar onvoldoende verkoelend groen aanwezig is binnen loopafstand van de woningen. Wateroverlast Het risico op wateroverlast bij extreme buien is in beeld gebracht met behulp van beschikbare quickscans.
Hiermee
is
berekende
kwetsbaarheden
geanalyseerd
of
overeenkomen
met praktijkervaringen van de gemeentelijke organisatie bij extreme neerslaggebeurtenissen. In deze analyses is de openbare ruimte getoetst op locaties waar zich veel water kan verzamelen en waar dit kwetsbare objecten raakt. De analyse kijkt niet naar ondergrondse leidingen, puur naar hoogteverschillen in het maaiveld. Hiermee worden (mogelijke) kwetsbaarheden geïdentificeerd. In
LOKAAL ADAPTATIEPROGRAMMA ZALTBOMMEL
Figuur 2.6: Resultaat QuickScan wateroverlast in Aalst.
13
03 Regionale aanpak 3.1. Aanpak In 2020 is door de klimaatregio Rivierenland een Regionale Adaptatie Strategie opgesteld waarin door de regiogemeenten en partners uitgewerkt is hoe we binnen de regio met klimaatadaptatie aan de slag willen. Hiermee is in 2019 begonnen en in het proces zijn met de samenwerkingspartners in de regio vier overkoepelende opgaven geformuleerd om te werken aan een klimaatbestendig Rivierenland. In gezamenlijkheid worden momenteel thema’s opgepakt en regionaal
Figuur 3.1: Samenwerkende gemeenten binnen de Klimaatadaptatie regio Rivierenland.
uitgevoerd. Onderwerpen die bij voorkeur regi-
Opgave 1: Klimaatbestendigheid is een leidend
Opgave 2: Onze kernen zijn groen, hittebestendig
onaal worden opgepakt, zijn bijvoorbeeld com-
principe in beleid en besluitvorming – op deze
en gewapend tegen overvloedige regenval en
municatietrajecten naar inwoners, het opstellen
manier maken we bewuste keuzes voor een goed
langdurige wateroverlast.
van hitteprotocollen, klimaatadaptatie in pres-
woon-, werk- en leefklimaat.
Concrete principes, normen en afspraken waar-
tatieafspraken met woningbouwverenigingen
Deze opgave richt zich op de borging van beleids-
mee de regio klimaatbestendig kan ontwikkelen
en richtlijnen voor klimaatbestendige (woning-)
ambities rondom klimaatadaptatie op gemeen-
worden hieronder opgesteld. Projecten krijgen kli-
bouwprojecten.
telijk en regionaal niveau. Dit door bestuurlijk
maatbestendigheid als uit-gangspunt en inzicht
commitment te waarborgen, ambitie te tonen in
in de waterbufferingsopgaven in stad en landelijk
3.2. Opgaven
de aanpak, in de omgevingsvisie klimaatadaptie
gebied wordt gecreëerd.
De volgende vier opgaven zijn door de regio
te borgen en al concreet handelingsperspectie-
geformuleerd:
ven te creëren bij extreem weer, zoals hittegolven en wateroverlast.
14 Opgave 3: Het landelijk gebied van Rivierenland is
3.3. Wat doet Zaltbommel in de regio?
we gezamenlijk beleidslijnen uit en geven we
voorzien van een klimaatrobuuste groenblauwe
De vier centrale opgaven zijn vertaald in
invulling aan zowel regionale als gezamenlijke
structuur.
subdoelen en concreet gemaakt in aanpak en
lokale opgaven op het gebied van ruimtelijke
Naast adaptatie in stedelijk gebied besteden
benodigde
Zaltbommel
adaptatie. Op regionaal niveau vindt ook actieve
de regiogemeenten ook aandacht aan het
participeert met personele inzet en financiering
afstemming plaats over de gevolgbeperking bij
landelijk gebied. Daarin staat het zoeken naar
in het regionaal traject. De jaarlijkse afdracht
overstromingen. Samen met nutspartijen worden
meer balans in wateraanbod en watervraag
aan de regionale adaptatie aanpak bedraagt €
kritieke
centraal om de gevolgen van extreme droogte te
15.000,- waarvan € 11.250,- wordt gedekt uit het
maatregelen geagendeerd om netwerken overeind
bestrijden. Samen met de landbouworganisaties,
Water- en Rioleringsplan. Het aanvullende deel
te houden en de kwetsbaarheid voor extreem weer
natuurorganisaties
wordt gedekt uit de begroting. Hiervoor werken
te verminderen.
worden
thema’s
en als
het
waterschap
partners.
Gemeente
waterbeschikbaarheid,
klimaatadaptieve gewassen, experimenteerruimte met minder regels en functies (landbouw, natuur, waterberging) op de juiste plek verkend om kwetsbaarheden te minimaliseren. Daarnaast wordt ingezet op behoud en versterking van (natte) natuur en biodiversiteit. Opgave 4: Vitale functies zijn bestand tegen hitte en wateroverlast (piekbuien en/of overstromingen). Op regionaal niveau worden vitale functies (stroomvoorziening,
kabels
en
leidingen,
hulpdiensten) verkend en de kwetsbaarheden hiervan in beeld gebracht. Daarna worden stakeholders meegenomen in ambitie en strategie om de vitale functies te beschermen. Restrisico’s worden geïnventariseerd en protocollen worden opgesteld voor als het toch misgaat. Figuur 3.2: Hoogwatervluchtheuvel Bruchem.
LOKAAL ADAPTATIEPROGRAMMA ZALTBOMMEL
locaties
geïdentificeerd
en
worden
15
04 Beleidsvorming 4.1. Beeldvorming Uit de uitgevoerde inventariserende en beeldvormende activiteiten zijn hoofdlijnen afgeleid waar Zaltbommel richting kiest in de aanpak van klimaatverandering in de komende jaren. In dit hoofdstuk worden de beleidsambities op hoofdlijn beschreven. We hebben hiervoor de bewoners via een enquête bevraagd wat hun ervaringen zijn voor wat betreft klimaatverandering en hoe zijn hun rol hierin zien. Dit omdat vanwege COVID een fysiek risicodialoog met bewoners niet goed mogelijk was. Dit gesprek gaan we op dorps- en wijkniveau nog wel met onze inwoners voeren in de komende jaren. Dat doen we bewust dorpsgericht, zodat alle kernen grondig besproken worden. Daarnaast hebben we ook de gemeenteraad geconsulteerd voor gewenste richting en ambitieniveau. Participatie
Figuur 4.1: Verdeling respondenten naar leeftijd. Dit is gedaan door een digitale enquête die door
hitte. Meest in het oog springende thema bij
312 inwoners is ingevuld met een mooie verdeling
droogte is het verdrogen van openbaar groen.
Gemeente Zaltbommel hecht veel waarde aan de over de leeftijdsgroepen (figuur 4.1).
Bij hitte wordt het soms zo heet dat inwoners
inbreng van inwoners en maatschappelijke part-
niet meer lekker buiten kunnen zitten. Opvallend
ners. Daarom is in de fase van opstellen van dit Inwoners
geven
extreme
droogte
aan
als
is dat de mate van overlast tussen droogte en
document gevraagd aan inwoners wat zij nu erva- onderwerp dat het eerst aangepakt zou moeten
hitte vergelijkbaar scoort, zie figuur 4.2, alleen
ren van de gevolgen van een veranderend klimaat. worden, gevolgd door wateroverlast en extreme
zorgt de materiële schade van wateroverlast naar
16 verwachting voor meer urgentie.
afgekoppeld kan worden (49%). Daarnaast is
aan te leggen.
subsidie volgens 46% van de respondenten Er is draagvlak onder inwoners voor maatregelen
gewenst. Inlichtingen over maatregelen en het
Inventarisatie organisatie
zoals het minder verharden van tuinen (65%) en
thema klimaatadaptatie kunnen het best via de
In de gemeentelijke organisatie heeft afstemming
het planten van bomen (64%). Inwoners zien het
social media (56%) van de gemeente gegeven
plaatsgevonden
niet zo zitten om daken (50%) en gevels (56%) te
worden of via de krant (53%).
klimaatadaptatie voor de organisatie waarvoor
vergroenen.
over
de
betekenis
van
twee interactieve sessies zijn georganiseerd. Verder blijken al een aantal inwoners actief met
Hierin hebben we onder meer gekeken naar
Als meest kansrijk geven inwoners aan dat
klimaatadaptatie door bijvoorbeeld zonwering aan
het toekomstbeeld in de leefomgeving van de
de gemeente kan helpen om materialen ter
te schaffen tegen toenemende hitte in woningen,
medewerkers. Op de vraag wat inwoners in
beschikking
regentonnen te plaatsen of grasveldjes in de tuin
Zaltbommel over hun leefomgeving zeggen, geven
te
stellen
zodat
hemelwater
medewerkers aan te willen werken aan een groene, prettige, leefbare en gezonde leefomgeving, zie figuur 4.3. Om hieraan te werken is stilgestaan bij de succesfactoren die nodig zijn om klimaatadaptatie succesvol binnen organisaties in te bedden en concreet aan te pakken. Succesfactoren zijn: • voldoende strategische denkkracht; • capaciteit op orde, • tempoverschil niet te groot; • bestuurlijk kijkend naar langere termijnbaten; • middelen op orde voor het thema; • het type mensen dat de kar trekt; • de verantwoordelijkheid die op mensen rust is goed belegd en politiek staat er voor. • de koppeling met het sociaal domein is goed Figuur 4.2: Mate van ervaren overlast per thema.
LOKAAL ADAPTATIEPROGRAMMA ZALTBOMMEL
geregeld.
17 Deze factoren vormen de randvoorwaarden voor een succesvolle aanpak van klimaatadaptatie binnen regio en gemeenten. Hoe vinden onze collega’s dat dit in Zalbommel is geregeld? Op deze vraag kwamen de volgende bevindingen (zie figuur 4.4): • Binnen de ambtelijke organisatie en het bestuur is ruim voldoende enthousiasme aanwezig om met het vraagstuk klimaatadaptatie aan de slag te gaan. • De bewegingsruimte over verschillende teams en afdelingen is voldoende geregeld. Medewerkers ervaren voldoende de vrijheid om het thema intersectoraal aan te pakken. • Binnen de organisatie is voldoende strategi-
Figuur 4.3: Uitkomst toekomstbeeld leefomgeving in gemeente Zaltbommel.
sche denkkracht aanwezig om vraagstukken aan te pakken en te agenderen. • De capaciteit is onvoldoende om klimaatadaptatie structureel op te pakken binnen de organisatie. Hierdoor komen meerjarendoelen in het gedrang en is de onderlinge afstemming onvoldoende geregeld. Gebrek aan tijd, geld en kennis geven medewerkers het meest aan als het gaat om de persoonlijke succesfactoren. Tijd om projecten goed uit te voeren en klimaatadaptief te maken, geld om de benodigde investeringen te kunnen doen binnen projecten, en voldoende kennis van regelgeving én praktische oplossingen om klimaatadaptatie toe te passen.
Figuur 4.4: Uitkomt analyse huidige organisatie.
18 4.2. Zaltbommels visie op klimaatadaptatie
tengebied. De gemeente gaat hier pragmatisch
Uit de uitgevoerde inventariserende en beeldvor-
kan om weerbaar te zijn tegen droogte.
de openbare ruimte niet op chemische middelen.
mee om en versterkt het watersysteem waar het
4.3. Strategie Op basis van de gekozen werkvorm voor Zaltbom-
mende activiteiten zijn hoofdlijnen afgeleid waar Zaltbommel richting kiest in de aanpak van kli-
Onze inwoners staan centraal in deze aanpak. Wij
mel, het toespitsen van regionale opgaven op de
maatverandering de komende jaren. In dit hoofd-
kunnen dit niet alleen en zoeken naar de alliantie
lokale situatie, sluiten we voor de lokale beleids-
stuk worden de beleidsambities op hoofdlijn be-
met onze inwoners in de strijd tegen gevolgen
doelen aan bij de regionale speerpunten uit de Re-
schreven. We hebben hiervoor de bewoners via
van klimaatverandering. Dit doen we door het sti-
gionale Adaptatie Strategie. Deze is vastgesteld
een enquête bevraagd wat hun ervaringen zijn
muleren van bewustwording door communicatie,
in de gemeenteraad van 10 juni 2021. In de RAS
voor wat betreft klimaatverandering en hoe zijn
acties op te zetten, en regulering door in bouw-
zijn opgaven en doelen geformuleerd. In de bij-
hun rol hierin zien. Dit omdat vanwege COVID een
voorschriften normen op te nemen voor klimaat-
beho-rende Samenwerkingsagenda zijn op basis
risicodialoog om met bewoners hierover in ge-
adaptieve ontwikkelingen. Bij extreem weer geven
van gesprekken met gebiedspartners en medeo-
sprek te gaan niet goed mogelijk was. Dit gesprek
we onze inwoners handvaten om de risico’s hier-
verheden 9 speerpunten benoemd voor de perio-
gaan we op dorps- en wijkniveau nog wel met zo
van zo veel mogelijk te beperken en beheersen.
de 2021-2023. Zaltbommel sluit zich bij de speerpunten aan om ons in dit eerste LAP te richten op
voeren. Daarnaast hebben we ook de gemeenteraad geconsulteerd voor richting en gewenste am-
Zaltbommel staat niet stil, maar ontwikkelt mee
het lokaal toespitsen van het regionaal beleid. Bij
bitieniveau.
naar de toekomst. Elementen die belangrijk zijn
ieder speerpunt geven we weer wat de regio doet,
voor het leefmilieu in stad en dorp beschermen wij
wat we zelf doen, wat het kost en wat het oplevert.
Wateroverlast die schade veroorzaakt aan bebou-
om verslechtering van het leefklimaat te voorko-
wing, winkels en bedrijven en een belemmering is
men. We gaan voor groene pleinen, grote bomen
Vanuit de raadsconsulatie volgt dat er een voor-
voor doorgaande wegen pakken we zo veel mo-
(robuust groen) en beschermen binnenstedelijk
keur is voor stimuleren in plaats van reguleren, al
gelijk aan. Dat doen we waar het kan door werk
groen. We investeren in een langdurig duurzaam
wordt de noodzaak van reguleren wel gezien. Om-
met werk te maken en ruimte te maken voor wa-
groenareaal met binnen het bomenareaal een
dat we faalkosten achteraf willen voorkomen zet-
terberging. Waar water valt, willen we het zo lang
evenredige verdeling tussen de verschillende le-
ten we bij nieuwbouw wel in op reguleren omdat
mogelijk vasthouden voordat het afgevoerd wordt
vensfasen. We accepteren dat bomen soms door
het voorkomen van problemen minder kost dan
uit het gebied. Zo werken wij aan het verbinden
hun technische staat of door andere omstandig-
het oplossen achteraf.
van wateraanbod, watervraag en het verminderen
heden gekapt moeten worden, maar we streven
van wateroverlast. Droogte signaleren wij als een
naar minimaal 100% herplant met voldoende
urgent probleem op regionale schaal en in het bui-
groot formaat. We leunen bij het onderhoud van
LOKAAL ADAPTATIEPROGRAMMA ZALTBOMMEL
19 Speerpunt 1 We hebben klimaatadaptatie als een integraal onderdeel opgenomen in onze omgevingsvisies en omgevingsplannen. Wat doet de regio?
hierbij met onze partners (woningstichtingen)
Om klimaatadaptatie integraal te beschouwen be-
Binnen de regio wordt geïnventariseerd wat de
samen om resultaat te maken.
leggen we jaarlijks met verschillende disciplines
goede voorbeelden zijn van klimaatadaptatie en
- Bestaande groenstructuren worden als uit-
sessies om opgaven in gezamenlijkheid door te
het verankeren hiervan in omgevingsvisies en wor-
gangspunt ingepast in nieuwe ontwikkelingen.
nemen. Concreet agenderen we de komende jaren
den successen gedeeld. Vanuit de regio worden
Zo wordt waardevol groot/robuust groen be-
de volgende onderwerpen:
lokale projectleiders omgevingsvisie gevoed met
houden. Waardevolle groenstroken leggen we
2022 – afweging stresstesten met collega’s
voorbeelden.
op kaart vast zodat iedereen weet welke loca-
vanuit de hele organisatie
ties hiervoor in beeld zijn.
2023 – werkbezoek klimaatlocaties
Wat doet Zaltbommel?
- Inbreidingen worden alleen toegestaan na een
2024 – monitoring voortgang in de organisatie
Bij het opstellen van de omgevingsvisie en omge-
klimaattoets door de initiatiefnemer waarin de
en het land
vingsplannen worden beleidskeuzes rond klimaat-
waarde van het te bebouwen groen wordt on-
2025 – input ophalen herijking beleid
adaptatie in het proces ingebracht. We streven de
derzocht. Indien het leefklimaat verslechtert als
invoering van de volgende beleidslijnen in het om-
gevolg van de ontwikkeling, worden maatrege-
Naast het breed en integraal delen van kennis en
gevingsplan na:
len voorgesteld om dit effect te dempen of te
voorbeelden richten we een aanjaag-team binnen
- Bij nieuwbouw worden platte daken voorzien
compenseren. Bij mogelijke verkoop van rest-
de organisatie in. Dit team zorgt voor brede inbed-
van een groen dak, eventueel in combinatie met
groen vindt deze toets eveneens plaats. In 2022
ding en bewaking van het thema in de organisatie.
zonnepanelen op het dak, om hittestress tegen
voeren we de uitgewerkte klimaattoets in.
Zij delen voorbeelden uit de regio en leveren des-
te gaan, waterberging te bevorderen en biodi-
- Zaltbommel ontwikkelt in samenspraak met
gevraagd input aan de regio. In 2025, bij de herij-
versiteit binnen bebouwde omgeving te stimu-
de regio een handreiking klimaatinclusief bou-
king van het beleid, wordt dit team kopgroep en
leren.
wen in 2023. Hierin worden praktische hand-
worden bevindingen verwerkt in nieuw beleid. Ook
- Zaltbommel werkt toe naar het afkoppelen
reikingen aangereikt aan ontwikkelaars. In het
evalueren we hiermee de uitgezette beleidslijnen.
van minimaal 50% van de dakvlakken van het
omgevingsplan kan naar de handreiking wor-
gemengd stelsel in de hele gemeente. Bij voor-
den verwezen. Het gaat hierbij om een ‘levend
Wat kost het?
keur wordt afgekoppeld water op particulier
document’ dat steeds beter op maat kan wor-
Het opstellen van omgevingsbeleid wordt gedekt
terrein vastgehouden en benut, of oppervlakkig
den gemaakt in de loop van de tijd.
uit de middelen voor het project omgevingsvisie.
aangeboden op de perceelsgrens. We werken
De kosten voor een jaarlijkse kennissessie bedra-
20 gen €3.500 per jaar. Het opstellen van een handreiking klimaatadaptief bouwen kost eenmalig €5.000 euro. Interne kennisdeling en aanjagen vraagt 0,1 FTE inzet, ofwel €8.000 per jaar. Wat levert het concreet op? 1: Het ruimtelijk beleid onder de Omgevingswet is toekomstbestendig en actueel op dit thema. 2: Nieuwbouw wordt klimaatinclusief ontwikkeld. 3: Nieuwe ontwikkelingen leiden niet tot de vermindering van de staat van het leefklimaat door proactieve toetsing en maatregelen. 4: Klimaatbestendig handelen wordt binnen de organisatie meer vanzelfsprekend door actieve kennisdeling. 5: We hebben nuttige beleidsdocumenten om klimaatadaptief handelen in te bedden zoals de gemeentelijke omgevingsvisie, het omgevingsplan en de handreiking klimaatinclusief bouwen.
Speerpunt 2 We beschikken over hitteplannen en -protocollen die we actief uitdragen naar inwoners, zorginstellingen, bedrijven, organisatoren evenementen. Wat doet de regio?
crisiscommunicatie benodigd. Met team commu-
De regio inventariseert de doelgroepen, de wen-
nicatie wordt afgestemd welke communicatie ver-
sen en inhoudelijke behoeften van de partners en
spreidt wordt bij weersextremen.
stelt hiervoor een regionaal overkoepelend hitteplan en protocol op samen met de betrokken sta-
Voor het lokale hitteprotocol is tijd benodigd van
keholders.
de beleidsmedewerker gezondheid.
Wat doet Zaltbommel?
Wat levert het op?
Zaltbommel participeert in de afstemming over
1: Bij extreem weer is voldoende handelingsper-
het regionale hitteprotocol en levert capaciteit om
spectief aanwezig bij doelgroepen.
te reageren op vragen rondom volksgezondheid
2: Communicatieve middelen zijn gereed en kun-
vanuit het regionale trekkersteam. Bij extreem
nen bij extreem weer worden ingezet.
weer communiceert de gemeente het protocol actief via beschikbare mediakanalen zodat inwoners weten hoe zij moeten handelen. We onderzoeken het verspreiden van meterkastkaarten met informatie om handelingsperspectief te bieden bij extreem weer. We kijken of we bij bestaande kaarten aan kunnen sluiten of dat er een separate klimaatkaart gemaakt moet worden. Wat kost het? Bekostiging van de regionale activiteiten is voorzien in het beschikbare regiobudget en inzet van
Figuur 4.5: Parkeiland De Waluwe.
adviseurs van team Samenleving. Daarnaast is
LOKAAL ADAPTATIEPROGRAMMA ZALTBOMMEL
Figuur 4.6: Opening Pronkpad waterberging Poederoijen.
21 Speerpunt 3 We willen klimaatadaptief handelen stimuleren bij inwoners en bedrijven in de regio (participatie). Wat doet de regio?
cadeau van de gemeente een boom per woning
De regio wil de urgentie breed vergroten en is
uitgereikt bij de sleuteloverdracht. Daarnaast on-
daarom in 2021 gestart met het opstellen van een
derzoeken we de verplichting om tuinen met tuin-
We werken met een vast jaarbudget om het pro-
communicatiestrategie. In 2022 en 2023 wordt
aarde op te laten leveren in plaats van vrijkomen-
ces op gang te helpen. Als de regeling aanslaat
vanuit de regio met inwoners in het hele gebied
de klei.
onder de inwoners kan het zijn dat de regeling
gecommuniceerd over klimaatadaptatie en de
moet worden beoordeeld.
overschreven wordt. Het is daarom wie het eerst
urgentie om te handelen. In deze communica-
Daarnaast wordt in het kader van bewustwording
komt, wie het eerst maalt tot de financiën op zijn.
tiewerkgroep participeren we actief. De commu-
voorgesteld om inwoners actief te gaan betrekken
Als te veel inwoners willen afkoppelen komen we
nicatie voorziet in het informeren, inspireren en
bij het afkoppelen van verharde oppervlakken van
terug bij de gemeenteraad om eventuele aanvul-
motiveren van inwoners waardoor zij in hun eigen
de riolering. Hiermee ontstaat meer capaciteit in
lende middelen te verzoeken.
omgeving reeds kunnen starten met het klimaat-
het watersysteem waardoor bij extreme neerslag
adaptief maken van de eigen tuin of straat.
water beter afgevoerd kan worden én water zo
Voor basisscholen worden gastlessen verzorgt.
veel mogelijk lokaal vastgehouden wordt om ver-
Dit doen we nu reeds, maar in de be-staande les-
droging te bestrijden.
sen wordt tevens aandacht gegeven aan klimaat-
Wat doet Zaltbommel? De gemeente Zaltbommel begrijpt de urgentie
adaptatie en wat kinderen zelf kunnen doen thuis.
van het handelen en stelt daarom zichzelf als
Inwoners worden persoonlijk verleid door een
Schoolpleinen worden reeds groener gemaakt
voorbeeld. Door een pilot klimaatadaptatie rond
subsidie voor het afkoppelen van verharde daken
met een subsidieregeling van gemeente Zaltbom-
het gemeentehuis en de gemeentewerf zet de ge-
of het verminderen van verharding op percelen,
mel en provincie Gelderland. Dit levert nu al mooie
meente zich in om zichtbaar te maken hoe bedrij-
€7,50 per m2 bij eenvoudig afkoppelen of €20 per
en klimaatadaptieve schoolpleinen op.
ven en inwoners ook zelf aan de slag kunnen. We
m2 voor groene daken. Via een subsidieverorde-
zijn daarbij proeftuin en onderzoeken de manieren
ning (ingang 2022) wordt gevraagd de uitgevoer-
We zijn als gemeente al langer lid van operatie
om klimaatadaptatie rond onze eigen gebouwen
de werken aan te tonen bij de gemeente. Voordeel
Steenbreek. Onze aanpak in de kernen is gericht
en openbare ruimte vorm te geven.
van deze methode is dat de werkwijze creatieve
op het ontharden van de particuliere en de open-
oplossingen mogelijk maakt. Nadeel is personeel-
bare ruimte. Daar waar het kan lanceren we Steen-
Om inwoners een zetje in de juiste richting gege-
scapaciteit omdat per aanvraag een subsidiebe-
breek campagnes in samenspraak met partners
ven wordt bij nieuwbouwprojecten als welkomst-
schikking moet worden opgesteld en de aanvraag
zoals de woningstichtingen. Dat doen we per kern,
22 zodat focusgebieden aangepakt worden. De koFTE
mende jaren gaan we alle kernen langs en richten we ons specifiek op de kernen waar werkzaam-
Subsidieopbouw 0,1*
heden plaatsvinden. Zo motiveren we inwoners in gecombineerde processen. De dorpsgerichte aanpak begint met een bewonersavond om de re-
Jaarlijkse kosten
Totaal in € per jaar
30.000
38.000
*Benodigde inzet voor het afhandelen van vragen en subsidieverzoeken (1 FTE = 80.000 euro pj.
sultaten van stresstesten te delen, te toetsen en
ving van gemeente Zaltbommel in uiterlijk 2022. 2: Meer groen in nieuwbouwwijken door aanplant van bomen bij minimaal 50% van de nieuwbouwwoningen. 3: Minder water dat via riolering wordt afgevoerd en vergroot bewustzijn bij inwoners over omgang met hemelwater. In 2026 is minimaal 15.000 m2
in gesprek te gaan over de gevolgen van klimaat-
Aanvullend op het stimuleren van particulier af-
dakoppervlak door particulieren zelf vergroend óf
verandering. Door de beschikbare klimaatmidde-
koppelen worden bij rioolvervangingsprojecten
afgekoppeld buiten reguliere afkoppel- en riool-
len voor maatregelen kunnen we met de inwoners
ook actief dakvlakken afgekoppeld naar gemeen-
projecten.
ook daadwerkelijk stappen zetten om knelpunten
telijk hemelwaterriool. De vergoedingen hiervan
4: Bewustwording bij kinderen over een verande-
aan te pakken.
worden bij voorkeur op projectbasis verrekend
rend klimaat en handelingsperspectief hierop. Op
door een projectmatige aanpak. Jaarlijks wordt
50% van de scholen wordt jaarlijks een klimaatles
Wat kost het?
geëvalueerd of het subsidiebedrag afdoende is
gegeven.
Aanbevolen wordt voor een vast jaarbudget te kie-
of dat aanvullende middelen nodig zijn bij de per-
5: Een communicatiestrategie voor klimaatadap-
zen. Met een subsidiebudget jaarlijks van 30.000
spectiefnota.
tatie waarmee inwoners geïnformeerd worden
euro kan er per jaar 1.500 m2 dak worden ver-
over de gevolgen van klimaatverandering en mo-
groend, of kan er van circa 4.000 m2 dakoppervlak
Wat levert het op?
de regenpijp worden doorgezaagd.
1: Een gezonde en klimaatadaptieve werkomge-
Figuur 4.7: Waterspeelplaats Koning Willem-Alexanderpark Zaltbommel.
LOKAAL ADAPTATIEPROGRAMMA ZALTBOMMEL
gelijke bijdrage hieraan.
23 Speerpunt 4 We hebben groennormen en ontwerpprincipes geformuleerd voor het klimaatadaptief ontwikkelen van bebouwd en onbebouwd gebied. Wat doet de regio?
bebouwde kom. Daarnaast geldt voor nieuwbouw
maatgevend criterium, maar laat wel zien waar
Samen met omgevingsdiensten, ontwikkelaars,
dat het vloerpeil voldoende hoog ten opzichte van
de afstanden tot gebruiksgroen groot zijn zodat
waterschap, provincie en andere partijen die ont-
de openbare weg aangelegd wordt om bij optre-
we onze probleemlocaties inzichtelijk hebben en
wikkelen wordt in gezamenlijkheid gezocht naar
dende wateroverlast op straat schade in panden
doelgericht maatregelen kunnen treffen.
groennormen en ontwerpprincipes met draag-
te voorkomen.
vlak. Hiervoor wordt regionale kennis en inspira-
Waar koelte op een grotere afstand aanwezig is
tie gedeeld en worden voorbeelden benoemd en
Als ontwerpprincipe wordt gehanteerd dat de weg
(zie figuur 4.8), wordt voorgesteld met aanvullen-
gedeeld. De regio initieert kennisdeling tussen de
van de regendruppel zo veel mogelijk wordt ver-
de vergroening extra koele plekken te realiseren.
partijen en verzorgt inspiratiesessies.
traagd en vastgehouden daar waar deze valt. Bij
Dit kan bijvoorbeeld met bomen of pergola’s. Daar
gemeentelijke projecten wordt gezocht naar mo-
waar het areaal groen toeneemt, wordt ook de be-
gelijkheden om water te bergen en vast te houden.
heerlast groter van de gemeente. In actualisaties
Wat doet Zaltbommel? Zaltbommel participeert in het regionaal overleg.
van de beheerplannen groen dienen daartoe aanWij stellen voor een maximale loopafstand tot
vullende klimaatadaptieve groenvoorzieningen
Daarnaast hanteren wij lokaal al groennormen
koelte van 300 m voor panden in onze gemeente
opgenomen te worden.
die we verder uitbreiden in het omgevingsplan
te hanteren. De universiteit van Amsterdam stelt
met bescherming van groen in de stad en dorpen,
het volgende in onderzoek: ‘Een hittebestendige
zie speerpunt 1. Zaltbommel zet actiever in op
inrichting is niet gemakkelijk te definiëren. Het kan
het handhaven van de eigen norm van 75 m2 per
helpen om ontwerprichtlijnen op te stellen aan de
nieuwbouwwoning. Ontwikkelingen mogen geen
hand van een afstand tot groen. In Berlijn bijvoor-
negatieve bijdrage hebben aan het leefklimaat in
beeld, adviseert de afdeling Stedelijke Ontwikke-
stad en dorp.
ling en Milieu voor elke inwoner toegang tot mini-maal 0.5 hectare stedelijk groen op een afstand
Voor woningen in nieuwbouwwijken wordt in de
van 500 meter, vanwege de vele baten van groen.
handreiking klimaatinclusief bouwen opgenomen,
In Engeland opperen ze een afstand van 300 meter
maar ook dat de particuliere verharding niet meer
en 2 hectare groen (Handley et al., 2003)’
dan 50% van het perceel mag bedragen binnen de
De maximale loopafstand is niet bedoeld als
Figuur 4.8: Weinig koele plekken in de buurt in de Vergt.
24 Bij het ontwerpprincipe voor pleinen wordt voorgesteld om 25% beschaduwing in volgroeide toestand te realiseren. Zo blijft er altijd ruimte voor zonlicht bestaan maar worden we ook meer bestendig tegen hitte. Voorgesteld wordt hiervoor middelen ter beschikking te stellen voor het versterken van de groenstructuren wanneer dit bijdraagt aan de afstand tot koelte óf beschaduwing van oppervlakken. Bij voorkeur wordt er groter/ robuuster groen geplant waar direct klimaatbaten van verwacht kunnen worden. Vanuit Rijksmiddelen wordt op termijn meer cofinanciering beschikbaar gesteld voor hittestressmaatregelen. Dit wordt echter pas verwacht in
Figuur 4.9: Voorbeeld van een koele plek waar gebruik van verstrekt kan worden.
2023.
men te formuleren met focus op materiaalgebruik,
digde extra vergroeningsinvesteringen binnen het
bouwvormen en kwetsbare voorzieningen.
bestaande budget. Voor het benutten van koele
Op koele plekken worden bankjes geplaatst even-
plekken in project ‘Cool spots’ wordt een bedrag
tueel voorzien van bijvoorbeeld een watertappunt.
Wat kost het?
Zo bevorderen we het gebruik van koele plekken.
Voor het aanvullend vergroenen voor klimaatadap-
Figuur 4.9 geeft een voorbeeld weer van een koele
tie is een jaarlijks budget benodigd van €60.000
Wat levert het op?
plek (inzet in afbeelding), in dit geval aan de Bin-
om te investeren in aanvullende verkoeling en be-
1: Ontwikkelingen zijn meer klimaatadaptief inge-
nentuin in Zaltbommel. In 2022 verkennen we de
schaduwing. Het huidige in 2022 aflopende bud-
richt en de groennorm wordt bij 95% van de ont-
stresstesten met de interne collega’s en zorgen
get voor versterking van de groenstructuur loopt
wikkelingen gehanteerd.
we voor een project ‘Cool spots’ waarin we met de
af en is niet specifiek gericht op de hete plekken.
2: In 2026 zijn locaties met een grotere afstand
buurten in gesprek gaan over het thema en even-
Daarom wordt verzocht om een aanvullend bud-
dan 300m tot koelte geïnventariseerd en zijn
tueel te plaatsen attributen.
get. Over vijf jaar genomen is dit een groeninves-
maatregelen getroffen of voorbereid.
tering van 300.000 euro. Binnen het groendomein
3: Koele plekken zijn beter toegerust op benutting
is geen mogelijkheid tot het dekken van de beno-
met gezondheidswinst voor inwoners.
Op regioniveau wordt nagedacht om bouwnor-
LOKAAL ADAPTATIEPROGRAMMA ZALTBOMMEL
opgenomen van 25.000 euro.
25 Speerpunt 5 We nemen klimaatadaptatiedoelen standaard mee in de prestatieafspraken met de woningcorporaties en contracten met ontwikkelaars. Wat doet de regio?
Wat kost het?
Wat levert het op?
Om te voorkomen dat beleid richting bouwen-
De contributie voor Steenbreek wordt vanuit het
1: Operatie Steenbreek krijgt een fundamentele
de partijen in de gemeenten te veel versnipperd
WRP gedekt. Tijd om Steenbreek effectief in te
uitvoering met minder verharding in de kernen
wordt, is de ambitie om te komen tot gezamen-
zetten ontbreekt. Daarom wordt 0,2 FTE gevraagd,
als gevolg. In 2026 is in iedere kern een Operatie
lijke groennormen en ontwerpprincipes. Hiervoor
ofwel €16.000 per jaar om operatie Steenbreek
Steenbreek uitgevoerd.
wordt regionale afstemming geïnitieerd met sta-
daadwerkelijk uit te voeren en zo de door uw raad
2: Wijken met veel vastgoedbezit voor woning-
keholders zoals woningbouwverenigingen en pro-
breed gesteunde motie te effectueren in beleid. In
bouwverenigingen zijn minder versteend.
jectontwikkelaars. De regio initieert kennisdeling
lijn hiermee ligt onze inzet om mee te doen met
3: In 2023 is een plan opgesteld met de woning-
tussen de partijen en verzorgt inspiratiesessies.
het NK tegelwippen in 2021. We spreken de ambi-
bouwvereniging waarin structurele aanpak ge-
tie uit om in 2022 het NK te winnen.
borgd is van klimaatadaptatie binnen de mogelijk-
Wat doet Zaltbommel?
heden van samenwerking.
Zaltbommel levert inbreng in de regionale totstandkoming van doelen voor de prestatieaf-spraken en effectueert deze in de afspraken op lokaal niveau. Daarnaast gaan wij met woningbouwverenigingen in gesprek over Steenbreek campagnes op straat of buurtniveau. Door samen op te trekken in de communicatie wordt de succes-factor groter en worden meer mensen bereikt. Vanaf 2022 worden per jaar twee kernen opgepakt waar actief Steenbreek wordt gepromoot.
Figuur 4.10: Water op straat. Foto: Bart Schreuders.
26 Speerpunt 6
Speerpunt 7
Perspectieven en actiepunten voor klimaatbestendige inrichting van de land- en tuinbouw voor de langere termijn. Wat doet de regio?
vallen. We haken hierbij aan op het Biodiversiteits-
Perspectieven voor klimaatbestendige inrichting van de natuur voor de langere termijn.
De regio gaat aan het werk om op regionaal niveau
plan Zaltbommel dat in 2021 wordt opgesteld. Zo
Wat doet de regio?
een verdiepingsslag te maken naar de kwetsbaar-
werken we aan het gezamenlijk belang van boer
De regio brengt de kwetsbaarheden van de
heden van de land- en tuinbouw wat resulteert in
en burger. Daar waar mogelijk nemen we maat-
natuur in beeld zodat hier doelgericht actiepun-
perspectieven en actiepunten. Aan de hand van de
regelen die ook biodiversiteit als meekoppelkans
ten opgesteld kunnen worden. Doel is de risico’s
perspectieven en actiepunten wordt de land- en
verzilveren in het buitengebied.
van de klimaatveranderingen voor de natuur te minimaliseren. Zo worden leefgebieden van
tuinbouw beter voorbereid op het veranderende klimaat (klimaatbestendig inrichten) en worden
Wat kost het?
planten en dieren waar mogelijk versterkt en
daarmee de risico’s van klimaatverandering tot
Het is in deze fase van het plan nog niet bekend
wordt geanticipeerd op het toenemende risico op
een minimum beperkt.
wat eventuele financiële gevolgen zijn.
natuurbranden bij droogte.
Wat doet Zaltbommel?
Wat levert het op?
Wat doet Zaltbommel?
Zaltbommel participeert in het regionaal traject en
1: In 2024 is bekend of land- en tuinbouw blauw-
Zaltbommel participeert in het regionaal traject
zorgt voor een actieve bijdrage aan het formule-
-groene diensten kunnen bieden en welke dat zijn.
en zorgt voor realisatie van ambities binnen onze
ren van plannen voor de toekomst van de land- en
Eventuele pilots worden gestart.
verantwoordelijkheden.
tuinbouw in ons gebied.
2: Door het klimaatadaptief maken van randen bij
Lokaal verkennen we hoe we hier vanuit het in
onze kernen ontstaan kansen om biodiversiteit
2021 op te stellen Biodiversiteitsplan voor Zalt-
De gemeentelijke beleidsruimte op dit thema is
mee te nemen in de inrichting van de groen-blau-
bommel meekoppelkansen kunnen oppakken.
relatief klein. Voorgesteld wordt dat we in de ko-
we klimaatadaptieve zones.
mende planperiode onderzoeken of gemeentelijke
Wat kost het?
belangen kunnen worden verenigd rond de kernen
Wordt gedekt uit bijdrage regio.
met agrarische belangen waarmee we groen-blauwe systeemdiensten vorm kunnen geven rond de
Wat levert het op?
woonkernen. Hierbij kunnen waterberging, bijdra-
1: Weerbare natuurgebieden en natuurwaarden.
gen aan biodiversiteit of bijvoorbeeld aanplant van bomen voor de realisatie van koele plekken
Figuur 4.11: Bloemen aan de muren.
LOKAAL ADAPTATIEPROGRAMMA ZALTBOMMEL
27 Speerpunt 8 We hebben de klimaatkwetsbaarheden van de vitale en kwetsbare functies in onze regio in beeld en geanalyseerd.
Wat kost het?
Wat doet de regio?
het WRP.
De klimaatkwetsbaarheden van de vitale en kwetsbare functies in onze regio worden in beeld
Het doorrekenen van alle rioolstelsels met klimaatbuien kost € 40.000,- en wordt bekostigd uit
Speerpunt 9
Restrisico’s worden regionaal geïnventariseerd
We hebben de betrokken stakeholders mee in onze ambitie en strategie om alle relevante vitale, kwetsbare functies voldoende te beschermen.
met behulp van de Veiligheidsregio en hiervoor
Wat doet de regio?
gebracht en geanalyseerd. Stakeholders zijn meegenomen in de ambitie en strategie om alle relevante vitale kwetsbare functies te beschermen.
wordt handelingsperspectief gecreëerd. Wat doet Zaltbommel? Zaltbommel participeert in de regionale aanpak. Op lokaal niveau hebben wij hitte en droogte al voldoende nauwkeurig in beeld. Voor wateroverlast wordt een detailberekening gemaakt van alle kernen waarvan in Q4 2021 de resultaten worden verwacht. Hiervoor is alleen een QuickScan uitgevoerd. Om een goed beeld van de kwetsbaarheden voor water-overlast op hoog detailniveau te creëren worden rioolmodellen gecombineerd met oppervlakkige afstroming. De resultaten van de berekeningen worden ge-
Binnen de stakeholders rondom vitale kwetsbare functies wordt actief gewerkt aan kennisdeling en ambitiesessies om alle belangen op te lijnen. Regionaal wordt zo gewerkt aan een voldoende niveau van bescherming zodat de kwetsbaarheden geminimaliseerd worden. Wat doet Zaltbommel? Zaltbommel levert input van de lokale situatie aan het regionaal overleg. Wat kost het? De inzet wordt uit het regionaal budget bekostigd.
deeld met de regio. Figuur 4.12: Oude boom aan de stadswallen in Zaltbommel.
28
05 Botsingen 5.1. Algemeen
soort paneel en omvormer, dan minder op
houden? Kan het watersysteem de droge periodes
Ieder beleid heeft effecten op de dagdagelijkse
waardoor inwoners vaak kiezen voor klein groen.
voldoende aan, ook als de aanvoer van smeltwater
praktijk.
enkele
Beleid nu is dat bomen niet gekapt worden voor
uit het stroomgebied van de Waal wegvalt in de
voorbeelden uitgewerkt om de botsingen in beeld
zonnepanelen. Leefklimaat gaat voor Zaltbommel
zomermaanden? Moeten we alternatieve teelten
te brengen.
boven de specifieke opbrengst van een enkel
onderzoeken? Deze vragen worden op regionaal
dakvlak. In de praktijk is het nu zo dat bij nieuw
niveau de komende jaren onderzocht.
In
dit
hoofdstuk
worden
5.2. Bomen - Zon PV
bouwontwikkelingen kleine soorten groen worden aangeplant om schaduwvorming tegen te gaan.
5.4. Ontwikkelwensen - Leefmilieu bestaande bouw
hebben op de gevoelstemperatuur. In nieuwbouw
5.3. Droogteondersteuning - Landbouw
Een harde botsing zijn de ontwikkeling van
ontwikkelingen worden nu vaak kleine bomen
Een botsing tussen de belangen van de huidige
bedrijfsterreinen
geplant. Daarnaast worden bij reconstructies
landbouw met de reguliere teelten is er met
Binnen steden en dorpen komt het Urban Heat
ook vaak grote bomen ingewisseld voor kleine
de droogtebelangen. Hoe lang is het systeem
Islandeffect (UHI) voor. Dat is het fenomeen dat
bomen. De trend is dat bij ontwikkelingen in de
houdbaar met extra technische oplos-singen
de temperatuur in kernen en steden hoger is dan
buitenruimte steeds groot groen voor klein groen
zoals
of
het landelijk gebied eromheen. Hoe groter de
wordt ingewisseld. Daarbij wordt steeds qua
moeten we andere teelten onderzoeken? Deze
stad of dorp is, en hoe groter dus de afstand is
leefklimaat een stap terug gezet.
keuzes hebben ook gevolgen voor bijvoorbeeld
van het centrum tot het koele omliggende gebied,
drinkwaterbeschikbaarheid, de natuur en het
hoe hoger dit temperatuurverschil wordt. Door dit
Groot groen speelt hierbij een rol om het
aanzien
van
regionaal
Urban Heat Islandeffect dragen ontwikkelingen
leefklimaat te verbeteren. Met grote bomen in
niveau
moeten
doorgehakt
aan de randen van kernen bij aan hittestress in de
bestaande bebouwing is er meer beschaduwing
over het beleid rond het gebruik van water voor
kernen. Daarnaast is ook inbreiding nadelig voor
op de woningen en daken. Hierdoor is het koeler
droogteondersteuning. Hoe lang is het systeem
de ontwikkeling van het UHI-effect. Het verharden
in de bebouwing en warmt de bebouwing minder
vol te houden en zijn watergangen op peil te
van groenstroken en bebouwen van groen staat
op. Zonnepanelen leveren, afhankelijk van het
houden om de gangbare teelten in stand te
derhalve contrair op het verbeteren van het
Uit
de
stresstesten
en
wetenschappelijke
informatie blijkt dat grote bomen veel effect
LOKAAL ADAPTATIEPROGRAMMA ZALTBOMMEL
teeltondersteunende
ons
voorzieningen
landschap.
knopen
Op
worden
en
woningbouwprojecten.
29 een bestaande omgeving achteraf. Ingrepen
Voor deze botsing geldt dat bij een voldoende
5.6. Goedkoop bouwen - Investeren in duurzame bouw
klimaatinclusieve ontwikkeling de kwaliteit van het
Vanuit de wens om veel en betaalbaar te bouwen
deze klimaatadaptief te maken over 25 jaar zijn
leefklimaat niet per definitie hoeft te verslechteren.
lijkt het opleggen van extra klimaatadaptieve
kostbaarder dan in de ontwikkeling voldoende
Het is dan van belang dat de gemeente duidelijk
eisen een vorm van duurder bouwen. Vanuit de
ruimte in te bedden voor klimaatadaptatie. Deze
voorwaarden stelt aan de ontwikkelaar om aan te
maatschappelijke kosten beredeneerd is het
kosten zijn echter wel meteen zichtbaar in plaats
tonen dat er daadwerkelijke duurzaam ontwikkeld
stellen van aanvullende eisen bij nieuwbouw
van dat deze zich op termijn openbaren (korte vs
wordt.
echter beter en goedkoper dan herstel van
lange termijnblik).
leefklimaat in de woongebieden.
5.5. Vergroenen - Financiën Groen
is
een
noodzakelijk
middel
om
klimaatadaptatie handen en voeten te geven. Echter in de praktijk maakt het groenbudget slechts een bescheiden onderdeel uit in de gemeentelijke begroting waarbinnen weinig tot geen ruimte is voor extra investeringen. De werkzaamheden bestaan met name uit onderhoud en vervangen van de huidige groenstroken en investeringen in de hoofdgroenstructuur. Nu blijkt uit de stresstesten dat doelgerichte investeringen in robuuster en meer groen noodzakelijk zijn die niet te financieren zijn uit het huidige budget. Hiervoor zijn meer middelen nodig. Daarom is in dit plan expliciet gemaakt wat de realisatie van ambities kost en wordt uw raad gevraagd hier mee in te stemmen.