Bestuurlijke nota Schuldhulpverlening in Zaltbommel

Schuldhulpverlening in Zaltbommel

Bestuurlijke nota

Onderzoek Rekenkamercommissie Zaltbommel

november 2021

1.

AANLEIDING

In Nederland leven veel mensen en gezinnen in armoede1. Dat gaat vaak gepaard met het hebben van schulden. Dit is een ernstig maatschappelijk probleem, want financiële problemen en langdurige armoede hebben veel negatieve gevolgen voor mensen: zij leven minder gezond, hun sociale netwerk wordt kleiner en ze zijn minder in staat datgene te doen wat op de langere termijn goed is voor hen. Ook in Zaltbommel is sprake van armoede en schulden. De Bommelerwaard is een regio met relatief veel praktisch geschoolde inwoners en een aanbod van relatief vaak lager geschoold werk. Dat leidt er toe dat een deel van de werkenden een inkomen rond of net boven het sociaal minimum heeft. Van de huishoudens in Zaltbommel heeft 5,1% tenminste 1 jaar een inkomen tot de lage inkomensgrens (CBS, 2018). Bij de schuldenproblematiek komt uit registercijfers naar voren dat in de gemeente Zaltbommel circa 600 - 650 huishoudens problematische schulden hebben; dit is 5,2% van het totaal aantal huishoudens in Zaltbommel2. Dit vraagt om een adequate schuldhulpverlening binnen de gemeente, in preventieve en oplossende zin. De zorgplicht van de gemeente op dit terrein is sinds de invoering van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) op 1 juli 2012 wettelijk ingebed. Het doel van deze wet is het voorkomen en wegnemen van schuldenproblematiek als drempel om te participeren in de samenleving.

De rekenkamercommissie heeft in dit kader een onderzoek laten uitvoeren naar het beleid en de uitvoering van de schuldhulpverlening in Zaltbommel. Voor dit onderzoek heeft de rekenkamercommissie gebruik gemaakt van externe ondersteuning door BBSO. Leeswijzer Dit bestuurlijk rapport bevat in paragraaf 2 het doel en aanpak van het onderzoek. In paragraaf 3 de conclusies die uit het onderzoek worden getrokken en de beantwoording van de centrale onderzoeksvraag. Daarbij is gebruik gemaakt van het bevindingenrapport. In paragraaf 4 worden hieruit enkele aanbevelingen afgeleid. Aan het eind van het bestuurlijk rapport zal de bestuurlijke reactie van het college worden toegevoegd, met een nawoord van de rekenkamer. Het bestuurlijk rapport vormt samen met het bijgevoegde bevindingenrapport en de bijlagen het complete rapport van de rekenkamercommissie. 2.

DOEL EN AANPAK ONDERZOEK

Het onderzoek van de rekenkamercommissie beoogt inzicht te krijgen in het beleid en de uitvoering van de schuldhulpverlening en in de wijze waarop preventie en vroegsignalering worden aangepakt. Met dit inzicht wil de rekenkamercommissie de gemeenteraad ondersteunen in zijn kaderstellende en controlerende rol. Deze doelstelling is als volgt vertaald in de volgende hoofdvragen:  Hoe effectief en efficiënt verloopt het beleid en de uitvoering van schuldhulpverlening?  Doet de gemeente voldoende aan preventie en vroegsignalering?

1 In Nederland leefden in 2019 iets meer dan 1 miljoen mensen in een huishouden onder de lage inkomensgrens, van wie

398 duizend al ten minste vier jaar achtereen (CBS, 2020). 2 https://dashboards.cbs.nl/v3/SchuldenproblematiekInBeeld/

2

Om deze vragen te beantwoorden, zijn relevante documenten verzameld en geanalyseerd (i.c. beleidsnota’s, convenanten, begrotingen, werkprocessen, e.d.). Er zijn interviews afgenomen met beleidsmedewerkers en uitvoerende professionals van de gemeentelijke organisatie. Ook is met de verantwoordelijke wethouder gesproken over schuldhulpverlening in Zaltbommel. De onderzoekers hebben tot slot interviews afgenomen met medewerkers en vrijwilligers van verscheidene maatschappelijke organisaties in Zaltbommel. 3.

CONCLUSIES

De conclusies richten zich op de mate waarin doelen die de gemeente heeft gesteld worden gerealiseerd en op de geformuleerde pijlers die een uitwerking vormen van deze doelen. Twee hoofddoelen in de gemeentelijke schuldhulpverlening zijn:  preventief optreden bij dreigende schulden en daarin samenwerken met ketenpartners en  het dusdanig faciliteren van mensen met problematische schulden dat zij duurzaam zelfredzaam worden. Deze doelen zijn door de gemeente in een drietal pijlers uitgewerkt, te weten: vroegsignalering en nazorg; verbeterde toegang en integraal werken. Een deel van de gestelde beleidsdoelen is concreet geformuleerd en meetbaar, andere doelen zijn niet concreet geformuleerd en niet direct of expliciet in effectiviteit of doelmatigheid te beoordelen. Een onderwerp in het onderzoek is ook de informatie-uitwisseling tussen College en Raad over beleid en uitvoering van de schuldhulpverlening in Zaltbommel. Over de genoemde thema’s trekken we de volgende conclusies. Preventie, vroegsignalering en nazorg 1. Preventie De aandacht voor preventie kan worden versterkt: afstemming en samenwerking met maatschappelijke organisaties voor de preventieve aanpak zijn in de praktijk nog weinig zichtbaar. De gemeente streeft er naar “meer aan de voorkant te willen zitten”.

Door informatie over signalen en het herkennen van armoede met samenwerkingspartners te delen, worden kennis en ervaring opgebouwd. In het onderzoek wordt geconstateerd dat een aantal relevante organisaties geen directe of expliciete rol speelt in concrete afspraken rondom preventie van schulden bij inwoners. Deze rol is wel herkenbaar bij Humanitas en Kompas die preventieve ondersteuning bij financiën bieden. 2. Vroegsignalering De methode van vroegsignalering is in Zaltbommel al in een vroeg stadium tot ontwikkeling gekomen en leidt tot heldere afstemming over de signalering en ‘matching’. De vervolgstap voor de opvolging, in feitelijke acties, verdient nadere aandacht. Er zijn in het kader van de vroegsignalering convenanten getekend en deze zijn vervolgens uitgebreid met nieuwe partners. Hierin heeft men belangrijke partners als woningcorporaties, waterleidingbedrijven en zorgverzekeraars. De aangescherpte wetgeving zorgt voor meer mogelijkheden van matching van informatie bij betalingsachterstanden, maar zorgt ook voor nadere aanpassing van de ‘opvolging’ in de vroegsignalering in de Bommelerwaard.

3

3. Nazorg De nazorg voor cliënten in de schuldhulpverlening wordt niet herkenbaar toegepast. De gemeente stelt zich te richten op (het verbeteren van de) nazorg als middel om recidive van schuldhulpvragen te voorkomen. Het onderzoek wijst uit dat dit doel in de praktijk van de schuldhulpverlening nog weinig handen en voeten heeft gekregen. Toegang tot de schuldhulpverlening De ‘toegang’ tot de schuldhulpverlening omvat verschillende aspecten, waaronder de bereikbaarheid van de voorziening, de communicatie over de dienstverlening en doorgeleiding van hulpvragen naar het aanbod via maatschappelijke organisaties. 4. Bereikbaarheid De rekenkamercommissie vraagt zich af of de schuldhulpverlening voldoende bereikbaar en laagdrempelig is voor potentiële aanmelders voor schuldhulpverlening uit Zaltbommel en dorpskernen. De consulenten schuldhulpverlening zijn voor nieuwe aanmelders bereikbaar via een mailadres en het algemene nummer van de gemeente Maasdriel bij vragen over zorg of ondersteuning. Ook is een baliefunctie beschikbaar voor de eerste (hulp)vragen. De beperking van de fysieke toegang tot de consulenten schuldhulpverlening tijdens corona kan een belemmerende rol spelen in de aanmeldingen voor schuldhulpverlening. 5. Communicatie De actieve communicatie over minimabeleid en schuldhulpverlening verdient een aanvullende vertaalslag.

Een van de onderdelen voor verbetering van de toegang is ook het geven van passende en begrijpelijke voorlichting over procedures en regelingen binnen de schuldhulpverlening. Het onderzoek wijst uit dat de vindbaarheid, leesbaarheid en begrijpelijkheid van informatie over schuldhulphulpverlening verbetering behoeven. 6. Signalering en doorverwijzing naar schuldhulpverlening De mogelijke signalerings- en doorverwijzingsfunctie van maatschappelijke organisaties wordt weinig benut. Het onderzoek wijst uit dat maatschappelijke organisaties in de Bommelerwaard geen expliciete rol spelen in afspraken over een (verbeterde) toegang tot de schuldhulpverlening. Inwoners van de Bommelerwaard doen om verschillende redenen niet snel een beroep op de ‘overheid’ en dit geldt ook voor schuldhulpverlening. Het verlagen van drempels voor inwoners die zich schamen of anderszins kan plaatsvinden door de inzet van inlevende schuldhulpverleners en de interviews wijzen uit dat dit ook al gebeurt. Naast de gemeente is er echter geen (laagdrempelig) aanbod van organisaties in de gemeente Zaltbommel en dorpskernen voor het systematisch signaleren en doorverwijzen van financiële hulpvragen van inwoners. Hierdoor blijven mogelijke schuldhulpvragen van inwoners buiten beeld en de problematiek bestaan.

4

Integraal werken In de ‘integrale schuldhulpverlening’ betekent ‘integraal’ dat er niet alleen aandacht is voor financiële problemen, maar ook voor samenhangende problemen op andere leefgebieden. 7. Integrale benadering schuldhulpvraag Het is voor de rekenkamercommissie niet helder geworden in hoeverre in de eerste screening van de hulpvraag aandacht is voor de schuldenvraag en samenhangende problemen op meerdere leefgebieden. De consulenten passen in de aanmeldfase geen specifiek gecertificeerd signaleringsinstrument (zoals bijvoorbeeld ‘Mesis’) toe voor het bepalen van de schuldhulpvraag en persoonlijke achtergrondkenmerken. 8. Realisatie schuldtrajecten De gemeente slaagt er in de schuldhulpverlening zoveel mogelijk via minnelijke trajecten succesvol te laten zijn. De gemeente heeft het integraal werken binnen de schuldhulpverlening onder meer vertaald naar de realisatie van 70% geslaagde minnelijke trajecten (i.c. schuldregelingen). Dit doel wordt volgens de opgevraagde cijfers van de gemeente behaald. 9. Gebruik van instrumenten en voortrajecten van (keten)partners Het doel om (meer) gebruik te maken van instrumenten van ketenpartners en hulpverleners, en inkomensbeheerders en hulpverleningsorganisaties in te zetten in voortrajecten, is nog niet expliciet herkenbaar. Het doel is algemeen geformuleerd en op deze wijze niet goed toetsbaar.

De rekenkamercommissie constateert dat de gemeente gebruik maakt van Humanitas en Kompas in de ondersteuning bij lichte administratieve hulpvragen en van ketenpartners in de vroegsignalering. Overige maatschappelijke organisaties, in welzijn en zorg, worden in brede zin niet herkenbaar ingezet bij de schuldhulpverlening. Meer zicht op schuldhulpverlening Voor een aanvullende beoordeling van de effectiviteit en doelmatigheid van de schuldhulpverlening is het van belang zicht te hebben op de schuldenproblematiek in Zaltbommel en de mate waarin schuldhulpverlening hierop in speelt. 10. Zicht op doelgroep en aanbod schuldhulpverlening Er is geen scherpe probleemanalyse van de aard en omvang van de problematische schuldenproblematiek in Zaltbommel. De gemeente heeft een breed scala aan doelgroepen voor schuldhulpverlening geformuleerd, maar een scherp, kwantitatief beeld van de aard en omvang van de (potentiële) schuldhulpvraag ontbreekt. Een dergelijke analyse is niet alleen relevant voor de bepaling van de gewenste formatiecapaciteit, maar ook voor een gerichte voorlichting en aanbod van schuldhulpproducten. 11. Cliëntenperspectief

5

De rekenkamer constateert dat de gemeente tot recentelijk geen actueel beeld had van het cliëntenperspectief, in de zin van klanttevredenheid over de geboden schuldhulpverlening. Uit een recent opgestelde (concept)evaluatie komt naar voren dat deze gemeentelijke dataverzameling en -analyse wijst op een tevredenheid van (huidige en voormalige) cliënten over de geboden dienstverlening in de schuldhulpverlening in de Bommelerwaard. Informatie aan de raad De raad heeft in de aflopende beleidsperiode verscheidene documenten van het college ontvangen met betrekking tot schuldhulpverlening3. Van de verantwoording over de uitvoering van de schuldhulpverlening wordt in principe in jaarverslagen van de Centrumregeling Zorgproducten verslag gedaan. Van het jaar 2018 is een jaarverslag beschikbaar; over 2019 is geen jaarverslag verschenen. Het ontbrekende jaarverslag 2019 is geen agendapunt geweest voor de raad. Jaarverslag 2020 is in september 2021 als informatienota ter kennisname aan de raad verstuurd. De rekenkamercommissie constateert dat documenten vaak ter kennisname zijn aangeboden en dat de raad hierop geen actieve houding bij dit beleidsonderwerp heeft getoond. 4.

AANBEVELINGEN

De conclusies leiden tot de volgende aanbevelingen. Preventie en vroegsignalering 1. Investeer in concrete samenwerking met maatschappelijke partners Samenwerking met maatschappelijke partners dient te leiden tot meer concrete afspraken rondom preventie van schulden bij inwoners in Zaltbommel. Denk daarbij aan input van welzijnswerk, onderwijs en kerken. Het zicht op de schuldenproblematiek en mogelijke gezamenlijke preventieve aanpak wordt hiermee vergroot. 2. Verbreed de rol van de budgetcoaches De rol van de budgetcoaches bij schuldhulpverlening dient verder onder de aandacht te worden gebracht van maatschappelijke partners zodat hun taak in de preventie breder bekend wordt. De rol van de budgetcoaches als laagdrempelige voorziening kan ook explicieter worden gemaakt in de voorlichting en bij de eerste informatieverzoeken van (potentiële) cliënten. 3. Bewaak het proces van opvolging in de vroegsignalering De methode van vroegsignalering van (risico op) schulden is bij de gemeente Zaltbommel in samenwerking met maatschappelijke organisaties in uitvoering genomen. We bevelen aan de rol en taken van organisaties in de opvolging van de vroegsignalering goed af te stemmen. Nazorg 4. Investeer extra in nazorg bij schuldhulpverlening 3 Dit betreft met name het ‘Beleidsplan integrale schuldhulpverlening 2018-2021’ en de beleidsnota ‘Minimabeleid Bomme-

lerwaard 2021-2024’. De ‘Beleidsregels integrale schuldhulpverlening 2018 Bommelerwaard’ zijn door het college vastgesteld. In juni 2021 is de ‘Verordening beslistermijn schuldhulpverlening Zaltbommel 2021’ door de raad besproken en begin juli 2021 vastgesteld.

6

Er is aandacht nodig voor tussentijdse evaluatie van het traject en nazorg voor cliënten. Nazorg kan op individueel en collectief niveau worden uitgevoerd. Mogelijk is hier een taak weggelegd voor de budgetcoaches. Ook kan een korte cursus aan cliënten worden aangeboden over het voorkomen van nieuwe schulden voordat het schuldentraject afloopt. Overweeg hierbij ook ervaringsdeskundigen in te zetten. Neem ook inzichten op uit de Module Nazorg die door de NVVK is ontwikkeld. Toegang tot de schuldhulpverlening 5. Zet in op verbeterde communicatie over schulphulpverlening Investeer in actieve communicatie over minimabeleid en schuldhulpverlening en bied passende en begrijpelijke voorlichting over procedures en regelingen binnen de schuldhulpverlening. Let daarbij op vindbaarheid, leesbaarheid en begrijpelijkheid van de informatie. 6. Versterk de signalering- en doorverwijzingsfunctie van organisaties naar schuldhulpverlening Dit geeft inzicht in een mogelijke schuldenproblematiek bij (risico)groepen in de Bommelerwaard die men nu niet herkent en aan wie men geen ondersteuning biedt. Inzicht in schulden en schuldhulpverlening 7.

Versterk het zicht op het schuldenprobleem en de risicogroepen We bevelen aan een goede probleemanalyse te maken van de schuldenproblematiek bij inwoners van de gemeente Zaltbommel en daarbij gebruik te maken van alle beschikbare gegevens van binnen en buiten de gemeente. Bepaal op basis van de probleemanalyse de kwetsbare (doel)groepen en het in te zetten instrumentarium voor deze doelgroepen. Maak hierbij gebruik van inzichten en elders beproefde instrumenten van landelijke organisaties (waaronder Divosa, NVVK) en van andere gemeenten. 8. Versterk het zicht op de schuldhulpverlening Investeer op korte termijn in betere registratie- en administratiesystemen bij de gemeentelijke schuldhulpverlening. De gemeente heeft nu onvoldoende managementinformatie voorhanden over relevante kernvariabelen in de schuldhulpverlening. Dit heeft onder meer te maken met restricties in het gehanteerde cliëntvolgsysteem in de schuldhulpverlening. Het beschikken over relevante managementinformatie is een belangrijke randvoorwaarde voor effectieve en efficiënte aan- en bijsturing van de schuldhulpverlening, en voor een goede verantwoording aan de gemeenteraad en de buitenwereld. De rekenkamercommissie heeft begrepen dat hierin reeds stappen worden gezet.

Aanbeveling aan de raad Wij bevelen de raad aan haar kaderstellende rol in de schuldhulpverlening expliciet op zich te nemen, mede in het vooruitzicht van een nieuwe beleidsnota. Tevens kan ze haar controlerende rol proactiever op zich nemen door het college te vragen naar een regelmatige en uitgebreide(re) verantwoording voor beleid en uitvoering van de schuldhulpverlening in de jaarverslagen.

7