Accountantsverslag 2023 gemeente Zaltbommel 2023

Accountantsverslag Gemeente Zaltbommel Boekjaar 2023

Aan de gemeenteraad van de Gemeente Zaltbommel Hogeweg 11 5301 LB Zaltbommel ONDERWERP: Accountantsverslag 2023

Geachte leden van de gemeenteraad, In overeenstemming met de opdracht tot de controle van de jaarrekening 2023 van Gemeente Zaltbommel, zoals overeengekomen in onze opdrachtbevestiging d.d. 11 juli 2023, bieden wij u hierbij het accountantsverslag aan.

Wij vertrouwen erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd en zijn graag bereid de inhoud van deze rapportage nader toe te lichten. Met vriendelijke groet, Baker Tilly (Netherlands) N.V.

Het accountantsverslag bevat bevindingen en conclusies die naar aanleiding van onze werkzaamheden naar voren zijn gekomen. De bevindingen in dit verslag zijn besproken met de portefeuillehouder financiën en een afvaardiging van de ambtelijke organisatie.

Ondertekening alleen in definitieve versie

Wij zijn voornemens u op 4 juli 2024 u te machtigend om onze goedkeurende controleverklaring op te nemen in uw jaarrekening 2023.

drs. R. Opendorp RA Verantwoordelijk accountant

2

Inhoudsopgave

Bestuurlijke samenvatting

Opdracht, scope en uitkomsten

Belangrijkste bevindingen

Bevindingen interne beheersing

Overige onderwerpen

Bijlagen

Financiële positie

3

Bestuurlijke samenvatting

Bestuurlijke samenvatting Financiële kengetallen en signaleringwaarden

5

Bestuurlijke samenvatting Wij zijn voornemens bij de jaarrekening 2023 een goedkeurende verklaring te verstrekken voor de getrouwheid van de jaarrekening. Dit onder voorbehoud van de review van Linda en Rik.

Het jaarverslag is cf. NV COS 720 verenigbaar met de jaarrekening en voldoet in materiële zin aan de laatste actuele voorschriften.

Het Besluit Begroting en Verantwoording is in alle opzichten nageleefd in 2023. Gemeente Zaltbommel heeft er voor gekozen de rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening en de toelichting hierop in de paragraaf bedrijfsvoering onderdeel te laten zijn van het jaarverslag, ondanks dat dit conform de BBV in formele zin nog niet verplicht is. Op deze wijze heeft de Gemeente Zaltbommel invulling gegeven aan de aanbeveling van het Rijk om de verantwoording op te nemen, zoals de wetgever had beoogd. Tevens wordt op deze wijze invulling gegeven aan de lokale afspraken tussen het college en de gemeenteraad, zoals opgenomen in de aangepaste verordeningen. Hierdoor kan de toezichthouder en het Rijk gebruik maken van de opgenomen verantwoording. Uit onze controle met betrekking tot ons getrouwheidsoordeel blijken geen controleverschillen, welke wij vanwege de rapporteringsgrens van € 100.000 aan u moeten melden.

Wij hebben vastgesteld dat de bezoldigingen over 2023 in overeenstemming zijn met de Wet normering topinkomens (WNT) en dat de jaarrekening 2023 van de Gemeente Zaltbommel voldoet aan de publicatieverplichtingen van de WNT.

Wij hebben geen ongecorrigeerde controleverschillen (fouten en/of onzekerheden) in de verantwoorde informatie in de SiSa-bijlage geconstateerd.

6

Bestuurlijke samenvatting Het boekjaar 2023 sluit met een financieel resultaat van € 1,9 miljoen (voordelig). De totale vermogenspositie van de Gemeente Zaltbommel bedraagt € 62,4 miljoen (2022: € 61,3 miljoen) met een solvabiliteitsratio van 55,6% (2022: 54,6%). Het college concludeert in de paragraaf weerstandvermogen en risicobeheersing dat de incidentele weerstandscapaciteit toereikend is. Wel vragen wij uw aandacht voor de financiële uitdagingen die de gemeente voorziet in de komende jaren. Vanwege deze uitdagingen zal de gemeente blijven inzette op de lobby richting het Rijk voor voldoende financiering voor haar taken. 2023 is het boekjaar waarop de Gemeente Zaltbommel voor het eerst dient te rapporteren in het kader van de rechtmatigheidsverantwoording. Wij constateren dat de Gemeente Zaltbommel deze verantwoording heeft opgenomen in de jaarrekening en de bevindingen heeft toegelicht in de paragraaf bedrijfsvoering. Wij constateren dat de organisatie een verbijzonderde interne controle (VIC) heeft ingericht op de diverse transactiestromen, waarbij de populaties van deze controle bepaald worden op basis van de financiële administratie waarmee geborgd is dat alle financiële transacties in de VIC betrokken worden.

Controles die benodigd zijn voor de rechtmatigheidsverantwoording en betrekking hebben op het criterium begrotingsrechtmatigheid kunnen pas bij opstellen van de jaarrekening uitgevoerd worden en zijn geen onderdeel van deze VIC. Concreet gaat dit om de analyses op begrotingsoverschrijding en overschrijding van investeringskredieten. Daarbij constateren wij dat de gemeente Zaltbommel nog stappen kan zetten in de opzet en aanpak van deze controles. Wij constateren dat de gemeente wel controles heeft uitgevoerd om de rechtmatigheidsverantwoording op te stellen, echter ontbreekt een gedegen aanpak, ‘audittrail’ en onderbouwing/overwegingen bij de conclusies. Wij wijzen u in dat kader op onze aanbevelingen in het hoofdstuk ‘belangrijkste bevindingen’. Wij concluderen dat de rechtmatigheidsverantwoording een getrouw beeld geeft. De correcties op deze verantwoording vanuit onze controle waren kleiner dan de met u afgesproken rapporteringstolerantie. Wij willen u erop wijzen dat het totaal van de rechtmatigheidsbevindingen van het college uit komt op € 1,6 miljoen. Deze bevinding ziet toe op het niet naleven van de Europese aanbestedingsrechtmatigheid en begrotingsoverschrijdingen die meegewogen moeten worden in dit oordeel. Wij adviseren u kennis te nemen van de toelichting die het college opgenomen heeft in de paragraaf bedrijfsvoering.

We hebben vanuit onze zijde ervaren dat het controleproces soepel is gelopen, waarbij op een prettige en constructieve wijze met de ambtelijke organisatie is samengewerkt. In lijn met voorgaand jaar nemen we in de evaluatie met de organisatie de verbeterpunten van beide kanten mee. Nog intenser dan voorgaande jaren wordt zowel de organisatie, als wij als controleteam geconfronteerd met de administratie lastendruk van de zogenaamde SiSa-regelingen. Dit heeft buiten de aanvullende inspanning aan beide zijden geen vertraging in het proces opgeleverd. 7

Opdracht, scope en uitkomsten

Opdracht, scope en uitkomsten Wij merken op dat het controleprotocol nog niet geactualiseerd is naar aanleiding van wijzigingen ten aanzien van de rechtmatigheidsverantwoording.

Reikwijdte van de controle De jaarstukken van uw gemeente bestaan uit: - Het jaarverslag (programmaverantwoording + paragrafen); - De jaarrekening; - Bijlagen. Met de opdrachtbevestiging van d.d. 11 juli 2023 heeft u ons opdracht gegeven tot het controleren van de jaarrekening 2023. De reikwijdte van onze controle staat omschreven in deze opdrachtbevestiging. Er is gedurende het verloop van de controle geen sprake geweest van een beperking in de reikwijdte van onze controle. Overzicht toleranties De materialiteit bij de uitvoering van onze controle is € 993.000. Deze materialiteit sluit aan op het door de gemeenteraad op 19 december 2017 vastgestelde controleprotocol over boekjaar 2023. Grondslag

Bedrag

1% lasten inclusief toevoegingen reserves

€ 1.140.000

Goedkeuringstolerantie onzekerheden 3% lasten inclusief toevoegingen reserves

€ 3.420.000

Rapporteringstolerantie

€ 50.000

Goedkeuringstolerantie fouten

Conform controleprotocol

De toleranties voor de rechtmatigheidsverantwoording, zoals vastgelegd in uw financiële verordening, wijken beperkt af van de toleranties voor de controle op de getrouwheid. Dit leidt ertoe dat de door het college opgestelde rechtmatigheidsverantwoording is opgesteld op basis van de volgende toleranties: Grondslag

Bedrag

Goedkeuringstolerantie fouten

3% lasten inclusief toevoegingen reserves

€3.420.000

Rapporteringstolerantie

Conform afspraak in het controleprotocol

€ 500.000

In het controleprotocol worden ook voorschriften ten aanzien van de controle rechtmatigheid meegegeven. Vanwege de rechtmatigheidsverantwoording is in onze controle enkel rekening gehouden met de vereisten uit het controleprotocol die op getrouwheid zien. Wij adviseren u het controleprotocol te actualiseren in 2024. Kernpunten en significante risico’s in de controle Wij hebben voldoende en geschikte controle-informatie verkregen, onder andere met betrekking tot de volgende kernpunten van de controle: Schattingsposten en veronderstellingen van het management;  Waardering van de grondexploitaties;  Marktconformiteit van de grond- aankopen en -verkopen;  Invoering van de rechtmatigheidsverantwoording (en de daarbij horende  verantwoordelijkheden voor u); Doorbreking van AO/IB door het management; en  De WNT verantwoording.  Uitkomsten Wij zijn voornemens u op 4 juli 2024 u te machtigend om onze goedkeurende controleverklaring op te nemen in uw jaarrekening 2023. De geconstateerde controleverschillen zijn gecorrigeerd in de definitieve versie van de jaarrekening. Er resteren geen overige controleverschillen die wij op basis van de door uw ingestelde rapporteringstollerantie moeten melden. De genoemde fouten en onzekerheden blijven binnen de goedkeuringstoleranties.

9

Opdracht, scope en uitkomsten Frauderisico’s en continuïteit Onze controleverklaring over boekjaar 2023 bevat, gelijk aan voorgaand jaar, een verplichte paragraaf over onze werkzaamheden met betrekking tot fraude en een met betrekking tot continuïteit. Dit op basis van de vanaf 2022 gewijzigde beroepsregels voor accountants (NV COS 700). Hieronder wordt uiteengezet hoe de accountant bij de controleaanpak inspeelt op risico’s ten aanzien van fraude en continuïteit en worden de uitgevoerde werkzaamheden toegelicht. De mate van detail en de omvang van de rapportage over fraude en continuïteit in de controleverklaring hangen onder meer af van de onderkende risico’s, de omvang en aard van de organisatie alsmede de bevindingen naar aanleiding van de werkzaamheden. Frauderisico’s Zoals ook in onze managementletter opgenomen bevindt het college dan wel het management zich in een unieke positie om fraude te plegen, omdat het in staat is de administratieve vastleggingen te manipuleren en frauduleuze financiële overzichten op te stellen door interne beheersingsmaatregelen te doorbreken, die anderszins effectief lijken te werken. Een incentive van het college of management zou hierbij kunnen zijn om op die wijze een betere financiële situatie of prestatie te presenteren. Onze beroepsregels schrijven voor dat de accountant dit risico in zijn controle onderkend.

Op de uitgangspunten die gehanteerd zijn voor de waardering van de grondexploitatie hebben wij specifieke aanvullende werkzaamheden verricht. Wij hebben de prognoses van de grondexploitatie gecontroleerd door te toetsten op een toereikende onderbouwing van de verwachte kosten en opbrengsten en te controleren of de parameters (rentekosten, opbrengsten indexering en kostenindexering) onderbouwd en realistisch zijn. Met betrekking tot de grond- en vastgoedtransacties hebben wij de totstandkoming van de prijs beoordeeld en vastgesteld dat de kaders van de raad juist zijn toegepast. Daarnaast merken we op dat de gemeente Zaltbommel voldoende aandacht heeft voor frauderisico’s en de preventie daarvan, en beschikt over een geformaliseerde frauderisicoanalyse. Wij adviseren om deze frauderisicoanalyse te blijven actualiseren en zowel binnen de auditcommissie als het college met regelmaat stil te staan bij de mogelijk frauderisico’s en hier in de paragraaf bedrijfsvoering verantwoording over af te leggen. Continuïteit Als onderdeel van de vereisten voor de nieuwe controleverklaring hebben wij ook de continuïteitsveronderstelling getoetst. Wij hebben vastgesteld dat de Gemeente Zaltbommel geen sluitende meerjarenbegroting heeft. De financiële kengetallen geven, inclusief het weerstandsrisico, geen reden tot twijfel of de gemeente haar activiteiten in continuïteit kan voortzetten.

De Gemeente Zaltbommel kent een robuuste financiële positie.

Om dit frauderisico te ondervangen hebben wij de volgende werkzaamheden verricht: Analyseren en beoordelen van op basis van risicocriteria geselecteerde journaalposten en hierop specifieke controlewerkzaamheden verricht om de nauwkeurigheid van de geselecteerde journaalposten te controleren; Analyse van aanpassingen die tijdens het opstellen van de jaarrekening zijn gemaakt; Beoordelen van belangrijke schattingen en de schattingsprocessen van het college of management zoals de waardering van de grondexploitaties, vaste activa en vorderingen en het toereikend zijn van voorzieningen. Hierbij hebben we in het bijzonder aandacht gehad voor het inherente risico van vooringenomenheid van het college bij deze posten; Beoordelen van significante transacties buiten het kader van de normale bedrijfsuitoefening om; Doornemen van notulen van vergaderingen van het management, college en de raad. -

10

Schattingen Management schattingen Bij het opstellen van de jaarrekening maakt het college belangrijke schattingen en licht deze toe in de jaarrekening. Wij hebben de schattingen die het college heeft gemaakt bij het opstellen van de jaarrekening 2023 beoordeeld en gecontroleerd. De belangrijkste schattingen in de jaarrekening betreffen:

Schatting

Beoordeling 2023

Beoordeling 2022

Onze zienswijze m.b.t. significante kwalitatieve aspecten en de (mogelijk) kwantitatieve omvang

De waardering van grondexploitaties

Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de grondexploitatie een evenwichtig beeld geven van de waardering van uw grondexploitaties. Voor een uiteenzetting hiervan verwijzen wij naar paragraaf “waardering van de grondexploitaties” van dit accountantsverslag.

De waardering van debiteuren en vorderingen

Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de vorderingen een evenwichtig beeld geven van de waardering van uw vorderingen.

De waardering van de voorzieningen

Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de voorzieningen een evenwichtig beeld geven van de toereikendheid van de voorzieningen. Wel vragen we het college de blijvende aandacht van de financiële onderbouwing van de onderhoudsvoorzieningen. Hiervoor verwijzen wij naar de paragraaf bevindingen van dit accountantsverslag.

11

Belangrijkste bevindingen

De rechtmatigheidsverantwoording Inleiding Tot en met boekjaar 2022 verstrekten wij als accountant zelfstandig een oordeel over de rechtmatige totstandkoming van de lasten, de baten en de balansmutaties op basis van de controle in onze controleverklaring. Dit rechtmatigheidsoordeel betrof een oordeel of deze transacties tot stand zijn gekomen in overeenstemming met de door de gemeenteraad vastgestelde kaders zoals de begroting en de gemeentelijke verordeningen en met de bepalingen in de relevante wet- en regelgeving. Met ingang van boekjaar 2023 wordt een rechtmatigheidsverantwoording opgenomen in de jaarrekening. In deze rechtmatigheidsverantwoording legt het college verantwoording af. Alle rechtmatigheidsafwijkingen (individueel en/of cumulatief) boven de door u als raad vastgestelde verantwoordingsgrens € 0,5 miljoen worden in de rechtmatigheidsverantwoording benoemd. Ons getrouwheidsoordeel over het getrouwe beeld van de grootte en samenstelling van zowel de baten, lasten als van de activa en passiva ziet ook toe op de getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording en daarmee op de juistheid en volledigheid van de in de rechtmatigheidsverantwoording vermelde rechtmatigheidsfouten en de financiële rechtmatigheid met inachtneming van de verantwoordinggrens.

Bij het verantwoorden over de baten, lasten en balansmutaties in de jaarrekening zijn negen rechtmatigheidscriteria van toepassing. Zes criteria (kunnen) direct van invloed zijn op de posten in de balans en de staat van baten en lasten (zien toe op getrouwheidsaspecten inzake grootte en de samenstelling van zowel de baten en de lasten als van de activa en passiva) en drie criteria zien uitsluitend toe op specifieke rechtmatigheidsaspecten van de baten, lasten en balansmutaties en raken niet de grootte en samenstelling. Het college is verantwoordelijk voor alle negen criteria; in de jaarrekening van het college worden deze afgedekt langs de volgende lijnen:

Op grond van Kadernota rechtmatigheid wordt over de criteria die direct van invloed zijn op de verslaggeving c.q. het getrouwe beeld van de jaarrekening niet gerapporteerd in de rechtmatigheidsverantwoording. In de rechtmatigheidsverantwoording komen dus alleen de drie rechtmatigheidscriteria tot uitdrukking die aanvullend zijn op de criteria die ook gelden voor getrouwheid, te weten: het begrotingscriterium, het voorwaardencriterium en misbruik en oneigenlijk gebruik. Begrotingscriterium De rechtmatigheidsverantwoording bevat belangrijke informatie voor het (politieke) verantwoordingsdebat van de gemeenteraad met het college. U stelt als raad met het vaststellen van de begroting de budgettaire kaders voor de uitgaven, investeringen en reservemutaties vast. Met het vaststellen van de geactualiseerde financiële verordening heeft u vastgelegd op welke wijze binnen uw gemeente om moet worden gegaan met begrotingsoverschrijdingen en welke begrotingsonrechtmatigheden als acceptabel worden beschouwd (dus wel onrechtmatig, maar acceptabel). In de Kadernota rechtmatigheid beveelt de commissie BBV daarnaast aan dat het college de afwijkingen op het begrotingscriterium nader toelicht in de paragraaf bedrijfsvoering in het jaarverslag.

Er is sprake van een begrotingsonrechtmatigheid als het college bij de realisatie van doelen en het realiseren van activiteiten de door de gemeenteraad vastgestelde budgetten voor wat betreft de lasten of investeringsbudgetten overschrijdt (1), toevoegingen en onttrekkingen aan de reserves doorvoert die niet door de gemeenteraad zijn vastgesteld (2) en als bij onderschrijdingen van lasten of investeringsbudgetten en/of lagere of hogere baten dan begroot de begroting niet tijdig met begrotingswijzigingen is aangepast (3). Wij hebben vastgesteld dat het college de afwijkingen ten opzichte van de geautoriseerde begroting en kredieten en de kaders, zoals die door de gemeenteraad zijn vastgesteld en die individueel en/of cumulatief de verantwoordingsgrens overschrijden ad € 12 miljoen, juist en volledig heeft opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording en dat de bepalingen uit de financiële verordening inzake acceptabele overschrijdingen juist zijn toegepast.

13

De rechtmatigheidsverantwoording Voorwaardencriterium Het voorwaardencriterium ziet toe op voorwaarden die gelden voor de uitvoering van de financiële beheershandelingen. Deze voorwaarden komen voort uit externe en interne regelgeving en hebben betrekking op aspecten zoals: doelgroep, termijn, grondslag, administratieve bepalingen, normbedragen, bevoegdheden, bewijsstukken, recht, hoogte en duur voor zover deze relevant zijn voor de financiële rechtmatigheid. In het door u vastgestelde normenkader is een inventarisatie van de van toepassing zijnde wet- en regelgeving opgenomen. Het niet in acht nemen van de geldende voorwaarden bij financiële beheershandelingen leidt tot een onrechtmatigheid die het college moet toelichten in de rechtmatigheidsverantwoording als de verantwoordingsgrens (op basis van individuele en/of cumulatieve onrechtmatigheden) wordt overschreden. Een belangrijk onderdeel van het voorwaardencriterium is de naleving van de (Europese) aanbestedingsrichtlijnen. Uit de controle op de rechtmatigheid van de inkopen blijkt dat voor enkele gemeentelijke inkooptrajecten met een inkoopwaarde van in totaal € 422.000 niet de juiste procedure is gevolgd. Dit bedrag is daarom als rechtmatigheidsfout aangemerkt.

Deze wordt veroorzaakt doordat bij overschrijdingen van het drempelbedrag er ten onrechte niet conform het Europees regime is aanbesteed of doordat er sprake is van een uitzondering op de aanbestedingsregels zonder dat daar een adequate juridisch pleitbaar standpunt is ingenomen. In de paragraaf bedrijfsvoering is door het college hierover toegelicht welke acties de organisaties in gang zet om de dit in de toekomst. Er zijn echter ook voorwaarden waar geen mogelijke financieel gevolg aan is verbonden. Dan is er sprake van een formele rechtmatigheidsfout. Deze situatie doet zich ook voor bij het niet naleven van de Kasgeldlimiet en Renterisiconorm van de Wet financiering decentrale overheden (Wet fido). Volgens een stellige uitspraak van de Commissie-BBV betreffen deze afwijkingen van het voorwaardencriterium formele rechtmatigheidsfouten die in de paragraaf bedrijfsvoering worden gerapporteerd. Ten aanzien van de naleving van de renterisiconorm, het kasgeldlimiet en de naleving schatkistbankieren merken wij op dat de gemeente Zaltbommel zich aan de wettelijke normen heeft gehouden, zoals ook toereikend is toegelicht in de paragraaf financiering respectievelijk de jaarrekening.

Misbruik en oneigenlijk gebruik criterium (M&O) Het college is verantwoordelijk voor het inrichten van effectieve maatregelen ter voorkoming van misbruik en oneigenlijk gebruik van overheidsregels om overheidssubsidies en bijdragen te ontvangen dan wel een te laag bedrag aan heffingen aan de overheid te betalen. Deze maatregelen hangen veelal samen met de interne beheersing ter borging van het voorwaardencriterium. Het college heeft in de rechtmatigheidsverantwoording een uitspraak gedaan in hoeverre het M&O-beleid feitelijk wordt nageleefd en of de getroffen maatregelen effectief werken. Onderbouwing en audittrail rechtmatigheidsverantwoording Wij constateren dat de organisatie een verbijzonderde interne controle heeft ingericht op de diverse transactiestromen, waarbij de populaties van deze controle bepaald worden op basis van de financiële administratie waarmee de volledigheid van deze controles geborgd is. Controles die benodigd zijn voor de rechtmatigheidsverantwoording en betrekking hebben op het criterium begrotingsrechtmatigheid kunnen pas bij opstellen van de jaarrekening uitgevoerd worden en zijn geen onderdeel van deze VIC. Concreet gaat dit om de analyses op begrotingsoverschrijding en overschrijding van investeringskredieten. Daarbij constateren wij dat de gemeente Zaltbommel nog stappen kan zetten in de opzet en aanpak van deze controles.

Wij constateren dat de gemeenten wel controles heeft uitgevoerd om de rechtmatigheidsverantwoording op te stellen, echter ontbreekt een gedegen aanpak, ‘audittrail’ en onderbouwing/overwegingen bij de conclusies. Wij wijzen u in dat kader op onze aanbevelingen in het hoofdstuk ‘belangrijkste bevindingen’.

. 14

Grondexploitaties Algemeen De waardering van de grondexploitaties is gebaseerd op diverse schattingen en aannames. De schattingsonzekerheid is door alle externe ontwikkelingen de afgelopen jaren hoog en vormt daarom een significant risico in onze controleaanpak. De complexiteit in de projectontwikkeling omvat de volgende risico’s: De vraag naar (betaalbare) woningen is fors hoger dan het aanbod; Stijgende energie- en grondstofprijzen; Krapte op de arbeidsmarkt; Stikstofproblematiek; Beschikbaarheid van aansluitingen nutsvoorzieningen; Verduurzamingsopgave; Stijgende rente; Macro-economische factoren zijn minder stabiel. De hogere onzekerheid en volatiliteit in de gehanteerde aannames kan doorwerken in het verwachte eindresultaat en de waardering van uw grondexploitaties. Deze hogere mate van onzekerheid maakt het belangrijker om een adequate toelichting op te nemen in de jaarrekening. De Gemeente Zaltbommel heeft hier op pagina 105 en 106 van de jaarrekening toereikend invulling aan gegeven. Op basis van scenario analyse blijkt de schattingsgevoeligheid bij een kostenstijging van 4% in plaats van 3% tot een negatief effect € 692.000 ten opzichte van de huidige inschatting van het eindresultaat. Wij hebben het proces rondom de totstandkoming van de waardering in opzet en bestaan getoetst en aanvullend gegevensgerichte werkzaamheden uitgevoerd.

Wij achten de waardering en de toelichting op de schattingsonzekerheden aanvaardbaar en vinden de veronderstellingen redelijk.

Waardering inclusief specifieke projectrisico’s Hieronder hebben wij de ontwikkeling van uw grondexploitatie gedurende de afgelopen vier jaar weergegeven. Grafiek ontwikkeling grondexploitaties (x € 1.000) 14.000 12.000 10.000 8.000 6.000 4.000 2.000 0 Bruto boekwaarde Verliesvoorziening

2020 2021 2022 2023 Netto boekwaarde

Ten opzichte van 31 december 2022 is de boekwaarde van de post grondexploitatie gewijzigd van € 6.704.00 naar € 6.769.000. De wijziging van de boekwaarde gedurende 2023 is als volgt samen te vatten: (x € 1.000)

2022

2023

Boekwaarde per 1 januari (zonder verliesvoorziening)

11.280

8.892

Investeringen

3.223

2.112

Grondverkopen

- 7.041

-1.860

Tussentijdse winstneming/afgesloten projecten

2.306

-252

Verliesvoorziening

-3.064

-2.123

Boekwaarde per 31 december

6.704

6.769

15

Grondexploitaties Waardering inclusief specifieke projectrisico’s Verliesvoorziening De voorziening verlieslatende complexen is ten opzichte van 2022 met € 941.000 afgenomen. Deze afname wordt veroorzaakt doordat de projecten Dijkzicht-Zuid, Waluwe III en Beersteeg-West zijn afgewikkeld. Voorgaande jaren was hier een verliesvoorziening voor gevormd. In 2023 is de grondexploitatie ‘De Tol’ vastgesteld. Hier is in 2023 een voorziening van € 1,4 miljoen voor gevormd. Actualisaties prognoses Ruimtegebruik kaarten Tijdens de controle constateren wij dat voor niet alle grondexploitaties de ruimte gebruikgegevens beschikbaar zijn op basis waarvan het gehele plan doorgerekend kan worden. Reden hiervan is dat deze plannen nog in de ontwikkelfase zitten. Wij constateren voor deze grondexploitaties dat de prognoses berekend zijn op betrouwbare uitgangspunten. Wij adviseren u echter wel om het ruimtegebruik te bepalen teneinde een nauwkeurige inschatting van de grondexploitatie kunnen maken. Planontwikkelingskosten Tijdens de controle hebben wij vastgesteld dat er geen eenduidige onderbouwing ten grondslag ligt aan de planontwikkelingskosten doormiddel van een raming van het aantal uur x tarief. Wij concluderen dat de raming van deze planontwikkelingskosten lager liggen dan de landelijke benchmark.

Tijdens onze controle heeft de organisatie aangetoond dat deze raming wel in lijn ligt met de realisatie van planontwikkelingskosten die de gemeente Zaltbommel gemaakt heeft afgelopen jaren. Om die reden is deze inschatting voldoende onderbouwd. Wij adviseren u wel om de kosten van de planontwikkeling aankomend jaar nader te specificeren op basis van een gedetailleerde P*Q raming (uren * tarief).

De parameters voor de grondexploitaties De waardering van uw grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van de gemaakte schattingen. Om inzicht te krijgen in de financiële risico’s stelt de gemeente exploitatieoverzichten op waarin schattingen zijn opgenomen. Aan deze schattingen liggen diverse parameters en uitgangspunten ten grondslag. Wij hebben de door Gemeente Zaltbommel gehanteerde uitgangspunten en parameters getoetst. Schatting 2023

Schatting 2022

1%





n.v.t.

n.v.t.





Kostenstijging

3% t/m 2024 2% vanaf 2025

4%





Opbrengstenstijging

1% t/m 2024 2% vanaf 2025

0%





Parameters

Rente Disconteringsvoet

MPG 2023

MPG 2022

0,75% t/m 2026 1,00% vanaf 2027

Kostenstijging De gehanteerde parameter voor de kostenstijging ligt in lijn met de landelijke prijsindexcijfers. De Gemeente Zaltbommel heeft voor het prijspeil 2023 rekening gehouden met een inflatie van 3% en houdt voor de komende jaren op basis van marktinformatie ook rekening met een inflatie van 2%. We achten dit een realistisch uitgangspunt. Opbrengstenstijging Gezien de hoogte van de marktprijzen per balansdatum houdt de Gemeente Zaltbommel op basis van marktinformatie voor het komende jaar rekening met een verhoging van de grondprijs in haar grondexploitaties van 1% voor 2024 en voor 2025 en verder met 2% stijging. Dit is in lijn met het beleid van de gemeente.

16

Sociaal domein Algemeen De Gemeente Zaltbommel voert diverse regelingen uit in het sociaal domein waarbij taken veelal zijn ondergebracht bij derde partijen. Hieronder hebben wij een overzicht opgenomen van de belangrijkste onderdelen en door wie deze werkzaamheden uitgevoerd worden: Uitvoerder

Bepaling last boekjaar

Uitkeringen (Participatiewet)

Werkzaak Rivierenland

Afrekening op basis van werkelijke lasten

Werkdeel (WSW)

Werkzaak Rivierenland

Afrekening op basis van werkelijke lasten

Jeugdwet

Zelfstandig

Werkelijke lasten

WMO

Zelfstandig

Werkelijke lasten

PGB’s

Sociale verzekeringsbank

Afrekening op basis van werkelijke lasten

Onderdeel

Jeugd en Wmo ZIN De toekenning van voorzieningen in het kader van Wmo en Jeugd ZIN (Zorg in natura) vindt plaats vanuit de gemeente. Voor de uitvoering van de zorg heeft de gemeente zorginstellingen gecontracteerd. Voor beide financiële stromen maakt de gemeente nog steeds gebruik van productieverantwoordingen van zorgleveranciers. Uit onze controle blijkt dat er door de gemeente Zaltbommel geen verschillen zijn geconstateerd tussen de eigen administratie en de productieverantwoordingen welke zijn voorzien van een controleverklaring. Van een aantal zorgleveranciers is geen controleverklaring ontvangen, waarmee moet worden onderbouwd dat voor de gefactureerde zorg ook daadwerkelijk prestaties zijn verricht. De gemeente Zaltbommel heeft hiervoor zelfstandig werkzaamheden verricht om de prestatielevering vast te stellen. Hieruit volgen geen bevindingen die ons oordeel raken of die wij aan u moeten rapporteren.

17

Overige bevindingen Overlopende posten Net als voorgaand jaar constateren wij bij onze controle op de jaarrekening diverse aandachtspunten met betrekking tot de verantwoording en inschatting van de overige schulden en vorderingen. Presentatie vorderingen en schulden Bij diverse posten onder de overlopende activa (vorderingen) en de overlopende passiva (schulden) constateerden wij tijdens de controle dat deze niet juist gepresenteerd waren in de jaarrekening. Wij constateerden onder andere: Bedragen opgenomen onder de schulden, terwijl feitelijk sprake is van een • vordering; Schulden die betrekking hebben op vooruit ontvangen subsidiebedragen waren • niet in alle gevallen als zodanig verantwoord, maar verantwoord onder de overige nog te betalen bedragen. Aangezien deze bevindingen reeds in een eerder stadium geconstateerd zijn bij de Bedrijfsvoeringsoganisatie vanuit andere controles leidde dit bij onze controle niet tot financiële aanpassing van de jaarrekening.

Dit is onjuist, ook facturen die betrekking hebben op de investeringen, groot onderhoud of andere balansposities en betrekking hebben op het te verantwoorden boekjaar moeten verantwoord worden in de jaarrekening. Aangezien dit bedrag lager is dan de rapporteringstolerantie leidt dit niet tot een correctie in de jaarrekening. Wij adviseren u bij het opstellen van de jaarrekening voortaan wel rekening te houden met alle facturen die nog binnen moeten komen over het voorgaande boekjaar. Onttrekkingen klein onderhoud uit de groot onderhoudsvoorziening Bij de controle op de voorziening groot onderhoud constateerden wij dat hier ook regulier, terugkomend onderhoud, zoals jaarlijkse inspecties onttrokken zijn uit de voorziening. De commissie BBV (verslaggevingsstandaarden) heeft hier expliciet over gezegd dat een voorziening ter egalisatie van de kosten bedoelt is voor het ‘groot’ onderhoud. Kosten die periodiek (jaarlijks) gemaakt worden en classificeren als ‘regulier’ mogen om die reden niet opgenomen zijn in de voorziening ‘groot onderhoud’. Aangezien het totaal van de onttrekking dat samenhangt met ‘regulier’ onderhoud beperkt was, leidt dit in de jaarrekening 2023 niet tot een correctie. Wij adviseren u wel kritisch te kijken naar de opbouw van de voorziening en de dotatie (indien nodig) te corrigeren voor deze onderhoudskosten.

Wij adviseren de organisatie bij het opstellen van de jaarrekening kritisch te kijken naar de onderbouwing en presentatie van de schulden of vorderingen in de jaarrekening. Lasten die betrekking hebben op 2023 (waarbij de factuur ontvangen is in 2024) Onderdeel van onze controle betreft een toetsing op het ‘inkoopboek 2024’ om vast te stellen dat facturen die nog binnengekomen zijn in 2024, maar betrekking hebben op 2023 wel verantwoord zijn in de jaarrekening 2023. Tijdens onze controle hebben wij hier bevindingen geconstateerd, aangezien per abuis enkel facturen met een effect op het resultaat nog verwerkt zijn in de jaarrekening 2023.

18

Jaarverslag Jaarverslag In het jaarverslag worden de beleidsuitgangspunten en beleidsevaluaties zichtbaar. De paragrafen maken deel uit van het jaarverslag en vallen dus niet onder de controle van de jaarrekening. Primair object van de accountantscontrole (op grond van Artikel 213 van de Gemeentewet) is de jaarrekening, waaronder het overzicht van baten en lasten met toelichting en de balans met toelichting, zoals in de jaarstukken 2023 is opgenomen.

Hieronder zijn onze conclusies en aanbevelingen inzake het jaarverslag opgenomen: Element jaarverslag

Uw jaarverslag bevat in materiële de vereiste informatie op basis van artikel 24 Vereisten BBV

Voor de accountantscontrole onderzoeken wij het jaarverslag om vast te stellen of het jaarverslag verenigbaar is met de jaarrekening en geen materiële afwijkingen bevat en of het jaarverslag alle informatie bevat die op grond van de Gemeentewet en de Nederlandse Standaard 720 is vereist. Deze werkzaamheden hebben niet dezelfde diepgang als onze controlewerkzaamheden bij de jaarrekening.

Verenigbaar

Wij hebben geen strijdigheden geconstateerd tussen de in het jaarverslag opgenomen informatie en het beeld van de jaarrekening en geen materiele afwijkingen gesignaleerd.

Paragrafen

Verbonden partijen Tijdens onze controle besteden wij specifieke aandacht aan de transacties met verbonden partijen van Gemeente Zaltbommel. In het kader van onze controle hebben wij vastgesteld dat: − De (significante transacties met) verbonden partijen toereikend zijn toegelicht in de jaarrekening en paragraaf verbonden partijen; − Geen sprake is van indicaties voor ongeautoriseerde significante transacties met verbonden partijen, welke indicaties geven voor fraude; − Geen sprake is van indicaties dat de van toepassing zijnde wet- en regelgeving niet is nageleefd.

Onze waarneming

lid 2, artikel 25 en 26 BBV. Daarnaast zouden de cijfers 2023 van uw verbonden partijen opgenomen dienen te worden, deze zijn echter nog niet in alle gevallen beschikbaar.

Overeenstemming

Informatiewaarde

Uw jaarverslag is verenigbaar met de jaarrekening. Wij hebben vastgesteld dat de informatie in het jaarverslag overeenstemmen met de resultaten van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden. Alle verplichte paragrafen zijn opgenomen en zijn kwalitatief van voldoende niveau. De toelichtingen zijn goed leesbaar en geven een adequate analyse tussen het uitgevoerde beleid en de financiële gevolgen.

Incidentele baten en

De toelichting op de incidentele baten en lasten voldoet aan de eisen vanuit

lasten

het BBV. Fraude en de frauderisicoanalyse is een steeds belangrijker thema. We

Fraude

adviseren u in de paragraaf bedrijfsvoering te rapporteren over de actualisatie van uw frauderisicoanalyse.

19

SiSa-bijlage en WNT SiSa-bijlage Wij hebben de in de SiSa-bijlage van de jaarrekening genoemde specifieke uitkeringen gecontroleerd met inachtneming van de Nota verwachtingen accountantscontrole 2023. De hierbij geconstateerde fouten en onzekerheden dienen op grond van het Bado in het verslag van bevindingen te worden opgenomen indien de navolgende rapporteringstolerantie per specifieke uitkering wordt overschreden: − € 12.500 indien de omvangbasis kleiner dan of gelijk aan € 125.000 is; − 10% indien de omvangbasis groter dan € 125.000 en kleiner dan of gelijk aan € 1.000.000 is; − € 125.000 indien de omvangbasis groter dan € 1.000.000 is. Op grond van ons onderzoek hebben wij bij de specifieke uitkeringen geen fouten en/of onzekerheden geconstateerd die de voor SiSa geldende rapporteringstolerantie overschrijden. De SiSa-bijlage dient door uw gemeente samen met een aantal andere verplicht voorgeschreven verantwoordingsstukken voor 15 juli aanstaande elektronisch bij het CBS te worden aangeleverd. Door middel van een voorgeschreven tabel dienen wij te rapporteren over onze bevindingen ten aanzien van de in de jaarrekening opgenomen SiSa-bijlage. In bijlage A bij dit rapport zijn deze bevindingen in de voorgeschreven tabel opgenomen. U kunt deze tabel hanteren ten behoeve van verzending naar het CBS.

WNT verantwoording Als onderdeel van onze controle hebben wij de naleving van de Wet normering topinkomens (WNT) gecontroleerd. Op basis van deze wet zijn de bezoldiging van topfunctionarissen in de publieke en semipublieke sector en de uitkeringen wegens beëindiging dienstverband aan topfunctionarissen wettelijk gemaximeerd. Voor gemeenten geldt dat de gemeentesecretaris en de griffier als topfunctionaris worden aangemerkt. Beide topfunctionarissen zijn in loondienst. Gedurende 2023 is heeft er een wijziging plaatsgevonden. vanwege het uitvallen van de griffier is er een nieuwe griffier aangesteld. Dit is juist in de jaarrekening toegelicht. Voor topfunctionarissen geldt naast de maximering van de bezoldiging en eventuele uitkering wegens beëindiging van het dienstverband een publicatieverplichting in de jaarrekening. Deze publicatieverplichtingen geldt eveneens voor bezoldiging van niet-topfunctionarissen met een dienstbetrekking, indien hun bezoldiging het algemene bezoldigingsmaximum (naar rato van de omvang van het dienstverband) overschrijdt. Wij hebben vastgesteld dat de bezoldigingen over 2023 niet strijdig zijn met de WNT en dat de jaarrekening voldoet aan de publicatieverplichtingen van de WNT. Wij willen benadrukken dat de naleving van de anticumulatiebepaling (het nagaan of topfunctionarissen van uw gemeente betrokken zijn bij andere organisatie c.q.

nevenactiviteiten hebben welke onder de WNT vallen) overigens geen onderdeel uitmaakt van de controle van de accountant. De WNT-toezichthouders kunnen hier wel zelfstandig onderzoek naar doen en zo nodig handhavend optreden.

20

Financiële positie

Ontwikkelingen in de jaarcijfers Verloop van het eigen vermogen van uw gemeente Het eigen vermogen, inclusief het gerealiseerde resultaat, bedraagt per 31 december 2023 volgens de jaarrekening € 62,4 miljoen. Grafiek ontwikkeling eigen vermogen (x € 1.000)

Analyse van het resultaat Het resultaat voor mutaties in de reserves laat een positief saldo zien. Het gerealiseerde resultaat na mutaties reserves bedraagt afgerond € 1,9 miljoen. In de gewijzigde begroting was rekening gehouden met een resultaat van € 0,6 miljoen positief. In het samenvattend beeld wordt in hoofdlijnen een toelichting op de afwijkingen gegeven. In de toelichting op de programma’s wordt een verder gedetailleerde verklaring gegeven voor de afwijkingen ten opzichte van de begroting na wijziging. Als onderdeel van de toelichting op het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening 2023 wordt overzichtelijk aangegeven welke baten en lasten als incidenteel zijn aan te merken. Het jaarrekeningresultaat is € 1,3 miljoen voordeliger dan begroot.

70.000 60.000 50.000 40.000

Een groot deel van bovenstaande oorzaken kon niet in een eerder stadium voorzien worden, enkele afwijkingen ons inziens mogelijk wel. We adviseren u, in lijn met de aanbevelingen van de commissie BBV om meer aandacht te hebben voor afwijkingen op baten en lasten, niet zijnde begrotingsoverschrijdingen.

30.000 20.000 10.000 0 -10.000

2020 Algemene reserve

2021

2022

2023

Bestemmingsreserve

Gerealiseerd resultaat

Van de totale reserves ter hoogte van € 60,4 miljoen is € 35,0 miljoen opgenomen als algemene reserve. Het saldo van deze algemene reserve is ten opzichte van voorgaand jaar gestegen met € 2,1 miljoen. Per saldo is gedurende 2023 € 0,88 miljoen onttrokken aan de bestemmingsreserves. Het gerealiseerde resultaat in 2023 bedraagt € 1,9 miljoen (positief).

22

Financiële positie Weerstandsvermogen en financiële kengetallen De analyse van het weerstandsvermogen en de financiële kengetallen is een onderdeel van het jaarverslag en de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing. Vanuit onze controlerende rol dienen wij vast te stellen of het jaarverslag (en dus deze paragraaf) niet strijdig is met de jaarrekening en geen materiële onjuistheden bevat. De kengetallen moeten altijd in relatie tot elkaar worden bezien.

De solvabiliteit neemt toe naar 55,6% in 2023. De VNG hanteert een signaalwaarde als de solvabiliteit onder de 20% komt. Aan de bovenkant oordeelt het VNG dat een solvabiliteit boven de 50% als zeer goed aan te merken is. De Gemeente Zaltbommel kent derhalve een gezonde financieringspositie. We merken daarbij wel op dat deze positie, gezien het financiële uitdagingen van de Gemeente Zaltbommel de komende jaren naar verwachting zal dalen.

Uit de combinatie van de kengetallen kan een beeld worden gemaakt van de financiële positie van de gemeente. Daarbij kan ook inzichtelijk worden gemaakt wat de oorzaak is van een sterke of zwakke financiële positie. De financiële kengetallen geven, met de inherente beperkingen hierbij, inzicht in (de ontwikkeling) uw financiële positie, mede in relatie tot de landelijke benchmark.

Het kengetal grondexploitatie geeft weer hoe de waarde van de in exploitatie genomen gronden zich verhoudt tot de totale (geraamde) baten. Deze ratio daalt ten opzichte van voorgaande jaren, wat betekent dat het aandeel opbrengsten van de grondexploitatie ten opzichte van andere opbrengsten minder omvangrijk is dan eerdere jaren.

Hieronder hebben wij de ontwikkelingen in uw kengetallen en een relatie naar de landelijke ontwikkelingen weergegeven: Kengetallen in %

Gemeente Zaltbommel

Landelijk

Gelderland

2023

2022

2023 (begroting)

2022

2023 (begroting)

2022

Netto schuldquote

21,7

22,2

71,4

38,8

60,6

35,8

Netto schuldquote gecorrigeerd

21,8

22,2

65,4

33,1

53,5

28,4

Solvabiliteit

55,6

54,6

30,8

38,9

31,4

38,6

Grondexploitaties

6,7

7,2

5,8

6,1

9,3

6,6

Belastingcapaciteit

110,2

101,2

105,1

101,5

102,4

100,6

Structurele exploitatieruimte

2,8

6,8

0,5

5,2

0,6

5,3

Belastingcapaciteit: Het kengetal belastingcapaciteit is de verhouding tussen de woonlasten meerpersoonshuishouden in jaar t (het begrotingsjaar) ten opzichte van het landelijk gemiddelde in jaar t-1 (het jaar voorafgaand aan het begrotingsjaar) uitgedrukt in een percentage. In de woonlasten worden de OZB, de rioolheffing en de afvalstoffenheffing meegenomen. Op basis van het kengetal “structurele exploitatieruimte” blijkt dat er nagenoeg geen structurele begrotingsruimte is om tekorten of extra lasten binnen de huidige begroting op te vangen. Dit is voor de gemeente Zaltbommel een aandachtspunt om rekening mee te houden bij toekomstige begrotingen en andere investeringen.

23

Financiële positie Weerstandsvermogen en risicobeheersing In de paragraaf "Weerstandsvermogen en risicobeheersing" in het jaarverslag is een toelichting opgenomen op de weerstandscapaciteit van de gemeente. Op basis van de inventarisatie van de geïdentificeerde risico’s, waarbij rekening wordt gehouden met kans op voordoen en financiële impact, wordt berekend welk bedrag benodigd is ter dekking van de geïdentificeerde risico’s.

X € 1.000

2023

2022

2021

2020

Weerstandscapaciteit

17.291

13.277

8.805

5.301

Risico’s

2.615

4.586

3.578

2.051

Weerstandsratio

6,61

2,90

2,46

2,34

Hiernaast is het verloop over de afgelopen 4 jaar weergegeven inclusief een kwalificatie van de weerstandsratio. De incidentele weerstandscapaciteit is voornamelijk opgebouwd vanuit de algemene reserves, de structurele weerstandscapaciteit vanuit de onbenutte belastingcapaciteit en de post onvoorzien. De weerstandsratio kwalificeert als “uitstekend”. De grootste door uw gemeente geïdentificeerde risico zijn: − Leningen en garantiestellingen; en − Grondexploitaties

Voor een nadere toelichting op deze risico’s verwijzen wij naar de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing in het jaarverslag. Wij adviseren u de ontwikkelingen die samenhangen met deze risico’s kritisch te blijven volgen en indien nodig de begroting/prognoses hierop aan te passen. We merken op dat de weerstandsratio ten opzichte van voorgaand jaar significant gestegen is. Enerzijds wordt dit veroorzaakt doordat de weerstandscapaciteit toegenomen is vanwege toevoeging van het resultaat 2023 en de algemene reserve grondexploitatie. Tegelijkertijd daalt het aantal risico’s waarmee rekening gehouden wordt, omdat ten opzichte van voorgaande jaren er geen risico meer opgenomen is voor verlieslatende (grondexploitatie) projecten en geen risico meer opgenomen is voor bijdragen aan gemeenschappelijke regelingen.

Weerstandsratio

Betekenis

>= 2.0

Uitstekend

1.4 < 2.0

Ruim voldoende

1.0 < 1.4

Voldoende

0.8 < 1.0

Matig

0.6 < 0.8

Onvoldoende

< 0.6

Ruim onvoldoende

24

Bevindingen interne beheersing

Bevindingen interne beheersing Algemeen Naar aanleiding van onze tussentijdse controle over 2023 hebben wij in december 2023 een managementletter uitgebracht. Onze doelstelling van deze controle is om een beeld te krijgen of de interne beheersingsomgeving en de daarin opgenomen maatregelen van interne controle toereikend zijn in het kader van onze opdracht tot de controle van de jaarrekening van uw gemeente. Dit beeld is in belangrijke mate bepalend voor onze risico-inschatting en hiermee voor de omvang en diepgang van onze werkzaamheden die wij bij de jaarrekeningcontrole moeten uitvoeren teneinde de gewenste zekerheid te verkrijgen dat de jaarrekening géén materiële fouten bevat. Uit onze risico-inschatting komen een aantal risicogebieden naar voren die een verhoogd risico met zich meebrengen op een materiële fout in uw jaarrekening. Hierna nader toe te lichten: Waardering van uw grondexploitatie; − Invoering van de rechtmatigheidsverantwoording (en de daarbij horende − verantwoordelijkheden voor u); Marktconformiteit van de grond aan- en –verkopen − Risico dat het management van de gemeente de procesafspraken doorbreekt, − hetgeen een standaard risico is vanuit onze beroepsregels. Dit risico ziet bij uw gemeente met name toe op de schattingsposten in de grondexploitatie en voorzieningen.

Geautomatiseerde gegevensverwerking Wij rapporteren onze bevindingen met betrekking tot de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking in dit verslag. Hierbij dient opgemerkt te worden dat de accountantscontrole van de jaarrekening niet specifiek is gericht op de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking. De jaarrekeningcontrole heeft geen tekortkomingen in de continuïteit en betrouwbaarheid van de geautomatiseerde gegevensverwerking aan het licht gebracht.

Fraude en naleving wet- en regelgeving Het college is primair verantwoordelijk voor het voorkomen van fraude, het naleven van wet- en regelgeving en voor een cultuur van eerlijkheid en integriteit en dient zowel preventieve als repressieve beheersingsmaatregelen te nemen om de kans op fraude en overtreding van wet- en regelgeving zo veel mogelijk te beperken. De Raad is verantwoordelijk voor het toezicht op het college in de uitvoering van deze taken. Voor het uitoefenen van deze verantwoordelijkheid maakt het management gebruik van diverse beheersingsmaatregelen, zoals interne richtlijnen en gedragscodes, controle technische functiescheiding en periodieke rapportages over financiën. Ten behoeve van onze jaarrekeningcontrole identificeren wij de risico’s met betrekking tot fraude en overtreding van wet- en regelgeving en beoordelen wij de interne beheersings-maatregelen die gericht zijn op het voorkomen en signaleren van (materiële) fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving. Voor zover relevant voor onze controle voeren wij gegevensgerichte controlewerkzaamheden uit. Onze controle is echter niet specifiek gericht op het signaleren van fraude en niet-naleving van weten regelgeving. Wij hebben als onderdeel van de jaarrekeningcontrole 2023 uw inschatting inzake frauderisico’s met betrekking tot uw organisatie besproken.

Deze bespreking komt ook voort uit onze verplichte rapportage van de accountant over de uitkomsten van onze werkzaamheden met betrekking tot de ingeschatte frauderisico’s in de controleverklaring.

26

Bevindingen interne beheersing Fraudebeheersing en onze observaties Om bestuurders en toezichthouders houvast te bieden heeft het NBA in februari 2022 de brochure “Frauderisicobeheersing” uitgebracht. Wij adviseren u om kennis te nemen van de 11 aanbevelingen die hierin zijn gedaan. Onderzoek laat zien dat het grootste deel van de fraudegevallen door middel van een ‘tip’ aan het licht komt. Dit maakt het belang van een fraudemeldpunt en klokkenluidersregeling groot. Wij zijn van mening dat uw organisatie dit binnen uw interne internetpagina toereikend heeft ingericht. Het is goed uw medewerkers hier periodiek van bewust te maken. In het kader van onze controle hebben wij geen bevindingen te melden met betrekking tot de naleving van wet- en regelgeving. Daarnaast constateren wij dat u uw frauderisico-analyse heeft geüpdatet, waarbij u de voor u relevante aanbevelingen heeft verwerkt. In de paragraaf ‘Overige onderwerpen’ geven wij een nadere toelichting over de verplichting om in onze controleverklaring te rapporteren over fraude. Naleving wet- en regelgeving en overige Wij informeren de gemeenteraad over illegale handelingen waarbij het hoger kader is betrokken en over fraude en illegale handelingen (of deze nu door het hoger kader of door andere werknemers zijn veroorzaakt) die een onjuistheid van materieel belang in de jaarrekening tot gevolg hebben.

Gedurende de controle zijn geen significante punten gesignaleerd ten aanzien van feitelijke of vermoedelijke niet-nakoming van wet- en regelgeving, voor zover deze van belang worden geacht voor de mate waarin de gemeenteraad in staat is haar taken te vervullen.

Corruptie en omkopingsrisico’s Uw gemeente maakt onderdeel uit van de overheidssector waarin corruptie vaker dan bij andere sectoren voorkomt. Dit komt onder andere omdat veel transacties met een relatief grote omvang plaatsvinden, de transparantie over marktprijzen niet in alle gevallen voldoende is om te beoordelen en frequent zaken gedaan wordt met andere corruptiegevoelige sectoren (vastgoed, constructie, infrastructuur et cetera). Hierdoor hebben wij dit als aandachtspunt in onze controle meegenomen. Corruptie is een wereldwijd probleem waarbij het uw verantwoordelijkheid is om corruptie binnen uw gemeente te voorkomen. Onze beroepsregels zijn in de praktijkhandreiking “Corruptie, werkzaamheden van de accountant” verder aangescherpt, hetgeen tot aanvullende werkzaamheden heeft geleid. Gemeente Zaltbommel beschikt over beschreven procedures ten aanzien van de samenwerking met derden en een intern inkoop- en aanbestedingsbeleid aangevuld met trainingen voor de juiste mindset van de medewerkers. Wij hebben de volgende werkzaamheden verricht om eventuele effecten van dit risico ten behoeve van onze controle van de jaarrekening te mitigeren: − Gemeente Zaltbommel heeft zelf werkzaamheden uitgevoerd om te controleren dat de aanbestedingen conform de geldende Europese aanbestedingsregels en de Aanbestedingswet 2012 zijn aanbesteed.

Wij hebben steekproefsgewijs een deel van deze werkzaamheden gecontroleerd; − Door middel van een steekproef vaststellen of voor alle inkopen welke in rekening zijn gebracht aan de gemeente ook een prestatie is geleverd door de tegenpartij; − Door middel van een steekproef vaststellen of bij alle materiële grondaankopen en –verkopen door de gemeente vastgestelde procedures in materiële zin zijn gevolgd; − Door middel van een steekproef vaststellen of alle verstrekte subsidies in overeenstemming met de geldende interne wet- en regelgeving zijn verstrekt. Uit bovenstaande werkzaamheden zijn geen bevindingen voortgekomen.

27

Overige onderwerpen

Overige onderwerpen Environment, Social en Governance (ESG) Het integreren van duurzaamheidsaspecten binnen uw organisatie en bedrijfsvoering wordt de toekomstige norm. De EU zet flink in op het afdwingen van transparantie over het gevoerde duurzaamheidsbeleid. Een voorbeeld daarvan: met ingang van het boekjaar 2025 moeten grote ondernemingen (volgens de jaarrekening criteria) rapporteren over de voortgang en realisatie van hun duurzaamheidsambities (CSRD) en over de bijdrage van hun producten en/of diensten aan een klimaatneutrale economie (EU Taxonomy).

We kunnen concluderen dat het ESG regelgevingskader volop in beweging is. Alles is erop gericht dat organisaties duurzaamheid in hun organisaties verankeren en rapporteren over uw bijdrage/impact op de thema’s Environment, Social en Governance. Vooruitlopend op de wettelijke verplichtingen is eerdere toepassing (op vrijwillige basis) toegestaan. Om sustainability in uw organisatie te integreren kunt u het ESG raamwerk zoals hieronder weergegeven doorlopen.

Mogelijk dat dit de komende jaren ook binnen de publieke sector gaat spelen waardoor we u deze informatie niet willen onthouden. Hieronder geven wij een opsomming van de meest recente ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid. −

−

−

De nadere uitwerking van de CSRD is vorm gegeven in de European Sustainability Reporting Standards (ESRS). Op 31 juli 2023 heeft de Europese Commissie deze ESRS goedgekeurd, waarmee de invoering voor ondernemingen definitief is geworden; De EU Taxonomy (een door de EU opgestelde lijst van producten en diensten die als ‘groen’ aangemerkt mogen worden) wordt ondertussen steeds verder uitgebreid. Aan de lijst worden voortdurend diverse economische activiteiten toegevoegd die gericht zijn op de transitie naar circulariteit, het duurzaam gebruik van water, de preventie en beheersing van vervuiling en de bescherming en het herstel van de biodiversiteit; Een andere verordening die op termijn toepassing zal gaan vinden is de Corporate Sustainability Due Diligence Directive (CSDDD). Deze verordening omvat verplichtingen voor ondernemingen om de impact van haar eigen activiteiten en die van haar waardeketen op het gebied van mensenrechten en natuur en klimaat te identificeren en vervolgens maatregelen te treffen om negatieve consequenties daarvan te voorkomen of te mitigeren. Een onderneming moet kunnen aantonen dat zij al het mogelijke heeft gedaan om hieraan te voldoen. Een belangrijk element uit de verordening is dat bestuurders aansprakelijk kunnen worden gesteld indien niet in voldoende mate gevolg aan deze verordening is gegeven.

Dit is een 8-stappenplan om te komen tot een geïntegreerde duurzaamheidsstrategie en uiteindelijk uw duurzaamheidsverslag. Baker Tilly ESG Advisory kan u bij al deze processtappen (al naar gelang uw behoefte) ondersteunen. Onze verwachting is dat op termijn de rapportageverplichtingen voor ondernemingen ook voor decentrale overheden gaan gelden. We adviseren u hier dan ook al op voor te sorteren.

29

Overige onderwerpen Notitie Grondbeleid in begroting en jaarstukken In december van 2023 is door de Commissie BBV de notitie Grondbeleid in begroting en jaarstukken (2023) gepubliceerd. Deze notitie is op een aantal punten sterk afwijkend van de vorige notitie als gevolg van de invoering van de Omgevingswet. Er zijn wijzigingen van het kostenverhaal faciliterend grondbeleid op een viertal punten: 1) De bijdrage aan het kostenverhaal wordt niet meer in rekening gebracht via de omgevingsvergunning, maar via een aparte kostenverhaalsbeschikking. 2) Er zijn meer keuzemogelijkheden om kosten te verhalen. 3) De kostensoortenlijst is uitgebreid. 4) Er is in de Omgevingswet een regeling opgenomen voor verplichte financiële bijdragen aan ontwikkelingen.

4) Winstneming via de POC-methode, dat wil zeggen op basis van de betrouwbaar geraamde winst naar rato van de realisatie van verkopen èn kosten, vindt pas plaats als de resterende looptijd van een grondexploitatie tien jaar of minder is. 5) Binnen een gemengde exploitatie met bouwgrondexploitatie- en faciliterende projecten mag het resultaat gesaldeerd worden indien de deelgebieden onlosmakelijk in de ontwikkeling met elkaar verbonden zijn. Alle wijzigingen in de notitie die te maken hebben met de Omgevingswet treden in werking gelijktijdig met de inwerkingtreding van de Omgevingswet. Alle overige wijzigingen treden in werking met ingang van begrotingsjaar 2025. Toepassing met ingang van de jaarrekening 2024 is mogelijk maar niet verplicht.

Daarnaast zijn er een aantal wijzigingen aangebracht als gevolg van 'voortschrijdend inzicht’: 1) De voorwaarden voor warme gronden zijn aangepast naar aanleiding van de praktijksituaties met ingang van boekjaar 2022: – De gebiedsontwikkeling hoeft niet langer uitsluitend betrekking te hebben op woningbouw, maar kan ook betrekking hebben op bijvoorbeeld bedrijfsterreinen; – De voorwaarde dat er betrokkenheid is bij de gebiedsontwikkeling van provincie of rijksoverheid vervalt; – De (toekomstige) bestemming(en), functie(s) en/of ontwikkeling betreffende het plangebied dien(en)t goed onderbouwd te worden. 2) Voorbereidingskosten bij zowel actieve als facilitaire grondexploitaties mogen na 5 jaar ook worden voorzien in plaats van te worden afgeboekt. 3) De rentetoerekening aan actieve grondexploitaties wordt vereenvoudigd door toe te staan dat de in een gemeente reeds gehanteerde omslagrente ook wordt toegepast bij actieve grondexploitaties.

30

Overige onderwerpen Notitie Rente De doelstelling van Notitie rente 2023 is het bevorderen van een eenduidige handelwijze met betrekking tot de toerekening van rente door gemeenten en het transparant maken van de wijze waarop de gemeenten met rente zijn omgegaan. De notitie treedt in werking met ingang van begrotingsjaar 2025, waarbij eerdere toepassing bij de begroting 2024 is toegestaan. De belangrijkste wijziging betreft de rentetoerekening aan de grondexploitaties door middel van de rente-omslag, die voorheen werd gebaseerd op het gemiddelde rentepercentage over het vreemde vermogen. De omslagrente wordt berekend door de aan de taakvelden toe te rekenen rente te delen door de boekwaarde per 1 januari van de vaste activa + voorraad gronden. Indien de werkelijke rentelasten meer dan 25% afwijken van de rentelasten op basis van de voorgecalculeerde renteomslag, dan moet de gemeente verplicht de werkelijke rente verwerken. In het publiekrechtelijke kostenverhaal bij faciliterende grondexploitaties moet overeenkomstig de Omgevingswet voor de rentetoerekening het rentepercentage worden gehanteerd op grond van de afspraken in de overeenkomst en niet de interne omslagrente. De commissie BBV adviseert verder het renteschema zoals opgenomen op pagina 5 van de Notitie van de commissie BBV in de paragraaf financiering van de begroting en jaarstukken op te nemen.

Indien de rentebaten hoger zijn dan de rentelasten, ontstaat er een ‘negatieve’ renteomslag. Dit is een resultaat van treasurybeleid en beheer en wordt dan ook niet daadwerkelijk aan de taakvelden toegerekend, maar blijft op het taakveld treasury als bate verantwoord staan.

Tot slot wordt gesteld dat wanneer een rentevergoeding over het eigen vermogen wordt berekend, deze gemaximeerd is op het gewogen gemiddelde rentepercentage dat door de gemeente over extern aangetrokken financieringsmiddelen wordt vergoed. Dit betekent ook dat wanneer er geen aangetrokken financiering is, er geen rente over het eigen vermogen kan worden berekend. De commissie BBV geeft vanuit transparantie de aanbeveling om geen rente over het eigen vermogen te berekenen. Notitie Overhead De notitie Overhead van de Commissie BBV is in december 2023 herzien. In deze notitie worden kaders meegegeven over de toerekening van Overhead aan onder andere de leges van de gemeente. In de nieuwe notitie is vooral de definitie van Overhead aangepast. Deze luidt nu als volgt: het geheel van functies gericht op de sturing en ondersteuning van de medewerkers in het primaire proces. Hiertoe behoren ook de systemen en aanverwante lasten die deze functies ondersteunen. De nieuwe definitie zorgt er voor dat duidelijker kan worden vastgesteld welke lasten direct toegerekend kunnen worden aan bepaalde taakvelden. Voor de berekening van de tarieven voor de lokale heffingen moet de methodiek voor toerekening van overhead worden gebruikt zoals deze is opgenomen in de financiële verordening. Deze methodiek mag niet afwijken van de overige methodieken voor het toerekenen van overhead.

De commissie adviseert om overhead niet bij de begroting vorm te geven maar door middel van de financiële verordening of door een gemeentelijke notitie overhead aan de gemeenteraad voor te leggen en deze periodiek te herzien. In deze notitie neemt de organisatie keuzes ten aanzien van: kaderstelling, methodiek en onderscheiding primaire processen en overhead. Omdat de toerekening van overheadkosten bij veel gemeenten wordt gebruikt als basis voor het vaststellen van het mengpercentage heeft de aanpassing van deze notitie mogelijk ook fiscaal invloed.