Raadsvoorstel Zaanse Kerkenvisie

2022/620

Raadsvoorstel en besluitnota Onderwerp Zaanse Kerkenvisie Gevraagd besluit Akkoord te gaan met de Zaanse Kerkenvisie inhoudende een waardegestuurde aanpak (het kerkenpaspoort) als platform voor de dialoog.

Geheimhouding op grond van de Gemeentewet Openbaar Kernverhaal Leegstand van kerken is een toenemend probleem in Nederland, en ook in Zaanstad. Daarom heeft Zaanstad een kerkenvisie opgesteld met partners in de stad. Door vroegtijdig met eigenaren, geloofsgemeenschappen, erfgoedverenigingen en burgers in gesprek te gaan over de toekomst van kerkgebouwen, helpen we de leefbaarheid van stad, dorp en wijk te bewaken. In overleg met partners heeft Zaanstad gekozen voor een kerkenvisie die een basis biedt voor een structureel overleg met belanghebbenden. Samen met kerkenorganisaties en betrokken inwoners gaan we in gesprek over de toekomst van een kerkgebouw, welke mogelijkheden voor een andere functie er zijn en welke dilemma’s dat met zich meebrengt. Ook thema’s als verduurzaming van het kerkgebouw of het aantrekken van vrijwilligers kunnen onderwerp zijn van gesprek. Zo is de Zaanse kerkenvisie een platform voor dialoog. Het opstellen van een kerkenpaspoort kan een kerkeigenaar helpen om een gesprek met betrokkenen te voeren over wat men aan een betreffende kerk van waarde vindt, welke waarden dat zijn en aan welke waarden men wil vasthouden in de toekomst. Een kerkgebouw hoeft dus niet (alleen) van religieuze waarde te zijn, maar kan ook sociaal-maatschappelijk belangrijk zijn als plek van ontmoeting.

Aanleiding Kerkgebouwen hebben van oorsprong vooral een religieuze betekenis, en hebben tegelijkertijd een steeds meer brede maatschappelijke betekenis. Naast de waardering voor de religieuze betekenis en cultuurhistorische rijkdom zijn er de afgelopen decennia ook veel zorgen ontstaan over de toekomst van de kerkgebouwen. Het kerkbezoek loopt al jaren terug en door de daarmee teruglopende inkomsten voor kerkeigenaren staan kerken regelmatig leeg of worden verkocht. De opgave van de kerkgebouwen en de grote maatschappelijke betrokkenheid van kerkgemeenschappen maakt het opstellen van een kerkenvisie meer dan ooit noodzakelijk. Een kerkenvisie stelt eigenaren, gemeente en betrokkenen in staat te anticiperen op de komende veranderingen ten aanzien van functie, gebruik en eigendom van de kerkgebouwen. Als een van de zes pilotgemeenten van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) is Zaanstad in 2018 gestart met het proces voor het opstellen van een kerkenvisie. Een gesprek tussen belanghebbenden over de toekomst van de Zaanse kerken was er tot nu toe nog nauwelijks. In de gesprekken met het veld bleek er grote behoefte te zijn om samen op te trekken met andere betrokkenen. Met de Zaanse kerkenvisie hebben we een eerste stap gezet om de bij kerken betrokken partijen samen te brengen.

Beoogd resultaat De Zaanse Kerkenvisie stelt eigenaren, gemeente en betrokkenen in staat te anticiperen op de komende veranderingen ten aanzien van functie, gebruik en eigendom van de kerkgebouwen.

DOCUMENTNUMMER

PAGINA

2022/620

2/4

gemeente Zaanstad

Kader - Erfgoedstrategie Erfgoed Leeft! (2019-2023) - Gemeentewet Argumenten en afwegingen De Zaanse kerkenvisie is een product van intensieve samenwerking. De gemeente neemt in dit geval weliswaar het initiatief voor het opstellen ervan, maar zowel de totstandkoming van de kerkenvisie als de praktische uitwerking ervan is een gezamenlijke inspanning. Als gemeente voorkomen we dat we worden overvallen door acute leegstand of een sloopaanvraag en bieden we helderheid over onze rol. Waardegestuurde aanpak – het kerkenpaspoort Een breed maatschappelijk vraagstuk zoals de kerkenleegstand vraagt om een andere aanpak dan het verzamelen van feiten en het maken van statistische modellen. De kerkenvisie kiest met het kerkenpaspoort bewust voor een waardegestuurde ontwikkelingsaanpak. Met andere woorden, we beginnen met het maatschappelijke vraagstuk en vooral met de mensen daaromheen. Een kerkenpaspoort vormt een nuttig instrument om alle informatie van de stakeholders rondom religieus erfgoed te bundelen tot een overzicht van de belangrijkste kennis en verwachtingen over het gebouw. Idealiter geeft het in een oogopslag weer welke functie het gebouw in de stad of wijk speelt, welke waarden in de toekomst leidend zijn en welke ontwikkelrichting het meest kansrijk is.

Platform voor dialoog Met input uit het veld heeft Zaanstad gekozen voor een kerkenvisie die een vertrekpunt biedt voor een structureel overleg met belanghebbenden. We pleiten daarom voor een Zaanse kerkenvisie als platform voor dialoog: een omgeving waar – en vooral een manier waarop – overheid, kerkgenootschappen, initiatiefnemers, burgers en erfgoedorganisaties met elkaar in gesprek kunnen gaan over het behoud en de ontwikkeling van kerkgebouwen. Dat gesprek gaat wat ons betreft niet alleen over het behoud en mogelijke herontwikkeling van kerkgebouwen, maar ook over gezamenlijke thema’s als het aanvragen van vergunningen en subsidies. Tijdens de digitale bijeenkomst over de Zaanse Kerkenvisie op 21 december 2021 werd de behoefte uitgesproken om met elkaar samen op te trekken duidelijk onderstreept. Men gaf aan het waardevol te vinden om met zo veel mogelijk mensen van gedachten te wisselen, waarbij werd voorgesteld om vanuit het platform één à twee keer per jaar een openbare sessie te organiseren om iedereen erbij betrokken te houden.

Draagvlak In het opstellen van de Zaanse kerkenvisie hebben we de samenwerking met de eigenaren en geloofsgemeenschappen gezocht. Met de grotere kerkenkoepels – PKN Zaanstreek, bisdom Haarlem-Amsterdam en het Parochieverband Zaanstreek – zijn kennismakingsgesprekken gevoerd en naar de zestig kerken in religieus gebruik is een enquête verstuurd. Tijdens de startbijeenkomst in maart 2019 met kerkvertegenwoordigers, andere religieuze organisaties en erfgoedverenigingen werden verwachtingen opgehaald en ervaringen gedeeld. Ook zijn er individuele gesprekken gevoerd met kerkeigenaren, kerkrentmeesters, voorgangers en andere betrokkenen. Daarnaast hebben er kerken meegewerkt aan het opstellen van de kerkenpaspoorten die ter inspiratie zijn opgenomen in de Zaanse Kerkenvisie. Aansluiting externe ontwikkelingen Van de circa zesduizend kerkgebouwen (gebouwd tot 1970) die Nederland telt, dreigt een groot deel haar deuren te moeten sluiten. Naar verwachting zal dertig tot tachtig procent van de kerken niet (enkel) voor de eredienst in gebruik blijven. Die grote marge is een indicatie hoe moeilijk de ontwikkelingen te voorspellen zijn. Wat we wel zeker weten is dat het aantal actieve kerkgangers sterk terugloopt en dat de groep die nog wel regelmatig naar de kerk gaat in hoog tempo vergrijst. Tegelijkertijd is de maatschappelijke waarde en erfgoedwaarde van de gebouwen groot.

Zo is in Zaanstad in 2021 op verzoek van de raad een begraafplaats

DOCUMENTNUMMER

PAGINA

2022/620

3/4

gemeente Zaanstad

monument geworden en is er in de stad behoefte aan stilte plekken. Waar vroeger een duidelijk afgebakende groep deelnam aan de eredienst, herbergt de kerkpraktijk nu een waaier aan maatschappelijke, religieuze, spirituele en sociale diensten. Wat blijft is de sociaal-maatschappelijke relevantie van kerkgebouwen. De kerk blijft functioneren als herkenningspunt. Als we onze steden, dorpen en wijken levendig én leefbaar willen houden, hebben we kerken nodig. Financiële consequenties Dit voorstel heeft geen (directe) financiële consequenties. Ter informatie Zaanstad heeft voor het onderwerp ‘kerkenvisie’ een decentralisatie uitkering van € 75.000,euro van het rijk ontvangen. Een deel hiervan is besteed aan het opstellen van de visie (ad € 10.000,-). Restant (ad € 65.000,-) is een positief onderdeel geworden van het gemeentelijk jaarrekeningresultaat 2020. Initiatiefnemers die een kerkenpaspoort willen opstellen kunnen in 2022 een bijdrage aanvragen van € 1000,- voor het maken van een kerkenpaspoort. Verwachting is dat dit 5 tot 10 aanvragen zullen zijn (totaal max. € 10.000,-). Dit wordt gedekt binnen het programma Ruimtelijk- en gebiedsontwikkeling, product “behoud cultuurhistorische waarden” onderdeel “Monumenten”. Juridische consequenties Met dit besluit wordt, na akkoord van de raad, de Zaanse Kerkenvisie vastgesteld.

De visie geeft een overzicht van de in Gemeente Zaanstad aanwezige kerken en de maatschappelijke waarde ervan kunnen middels zogenaamde kerkenpaspoorten in beeld worden gebracht. Deze kerkenpaspoorten kunnen een nuttig instrument vormen om alle informatie van stakeholders rondom religieus erfgoed te bundelen tot een overzicht van de belangrijkste kennis en verwachtingen over het gebouw. Hiermee geeft de kerkenvisie weer welke functie de gebouwen in stad of wijk spelen, welke waarden in de toekomst leidend kunnen zijn en welke ontwikkelrichting maatschappelijk het meest kansrijk is. In die zin kan de kerkenvisie gezien worden als een handreiking voor de betreffende kerkeigenaren en andere stakeholders. Anders dan sommige andere visies die de gemeente vaststelt heeft deze visie niet de intentie om in de toekomst vertaald te worden naar concreet beleid of beleidsregels. De Kerkenvisie is een louter informatief document dat stakeholders helpt de (maatschappelijke) waarde van de kerk op de omgeving in te schatten. Dit betekent ook dat deze visie geen juridisch afdwingbaar (ruimtelijk) toetsingskader vormt bij vergunningsprocedures. Het juridisch afdwingbare (ruimtelijke) toetsingskader wordt gevormd door geldende bestemmingsplannen en eventueel bestaand vastgesteld beleid. De informatieve Kerkenvisie staat los van het juridische toetsingskader en heeft hier verder geen invloed op.

Communicatie/vervolgtraject De organisatie van de eerste platformbijeenkomsten. Opsteller: Constant, L. Versie: 25-1-2022 13:08:00

DOCUMENTNUMMER

PAGINA

2022/620

4/4

gemeente Zaanstad

Raadsbesluit De gemeenteraad van Zaanstad, Besluit: Akkoord te gaan met de Zaanse Kerkenvisie inhoudende een waardegestuurde aanpak (het kerkenpaspoort) als platform voor de dialoog.

In de vergadering van …………………..…….-…………………..…………………………...- 2022 De griffier,

De voorzitter,