Raadsbesluit Visie Hembrugbos

2022/2597

Raadsvoorstel Onderwerp Visie Hembrugbos Gevraagd besluit Akkoord te gaan met de Visie Hembrugbos Geheimhouding op grond van de Gemeentewet Openbaar Kernverhaal Decennialang was het Hembrugterrein een onneembare vesting voor de Zaankanter. Eind negentiende eeuw groeide het terrein uit tot een militair productielandgoed. Hier werden wapens, patronen en munitie geproduceerd door de Artillerie Inrichting ten behoeve van het Nederlandse leger. In dit epicentrum van de Nederlandse wapenindustrie ontstond een uitgestrekt bosgebied waarin munitie en explosieven beproefd en opgeslagen konden worden. Het Hembrugbos is in 2020 van het Rijksvastgoedbedrijf in eigendom overgedragen aan gemeente Zaanstad. Het bos is uniek voor Zaanstad en ecologisch waardevol. Het Hembrugbos vormt de spil op het Hembrugterrein dat aan de vooravond staat van een grote transformatie. Rondom het Hembrugbos worden de komende jaren 1.000 woningen gebouwd waar naar verwachting ca. 2.200 mensen zullen gaan wonen. Daarnaast is het mogelijk dat zich er, naast de al bestaande voorzieningen, nieuwe ondernemers gaan vestigen. Voor deze (toekomstige) bewoners en bedrijven is het Hembrugbos straks een belangrijk onderdeel van de openbare ruimte. Tegelijkertijd ontleent het Hembrugbos zijn specifieke en mysterieuze karakter aan het feit dat delen juist ontoegankelijk zijn.

Dit vraagt om een gebalanceerde uitwerking van toegankelijkheid gecombineerd met bescherming en ontwikkeling van de natuur. Deze Visie Hembrugbos heeft Masterplan Hembrug (Hembrug Zaandam B.V. 2021) en het Startdocument Kernkwaliteiten en richtlijnen (2021/6160) als vertrekpunt. De visie is opgebouwd uit vier thema’s: toegankelijkheid, cultuurhistorie, ecologie en behoud karakter. Deze dragen bij aan het doel het bos weer in zijn volle glorie te herstellen, uit te breiden en onderdeel te maken van de ontwikkeling van het Hembrugterrein als geheel. De visie vormt de basis voor het nog op te stellen inrichtings- en beheerplan. Aanleiding In 2021 is het Startdocument Kernkwaliteiten en richtlijnen Hembrugbos (2021/6160) opgesteld. In dit Startdocument worden de basisprincipes en de kernkwaliteiten, cultuurhistorie, beleving en ruimtelijke kwaliteiten geschetst die het bos zo uniek maken. In het Startdocument zijn ook richtlijnen opgesteld op het gebied van ontwerp, beheer en gebruik. Hiermee zijn beargumenteerd de kaders gesteld hoe de gemeente om wenst te gaan met het bos. Dit Startdocument is, gezamenlijk met het Masterplan Hembrugterrein, vastgesteld door het college en destijds ter kennisname aangeboden aan de raad. De eerstvolgende stap na vaststelling van het Startdocument is het opstellen van een visie.

Vanuit de gemeente is samen met een bosecoloog en een landschapsbureau, de visie Hembrugbos opgesteld. Beoogd resultaat Na vaststelling vormt de Visie Hembrugbos het kader voor de nadere invulling en het gebruik van het bos en voor het op te stellen inrichtings- en beheerplan.

DOCUMENTNUMMER

PAGINA

2022/2597

2/8

Kader         

gemeente Zaanstad

Kernkwaliteiten en richtlijnen Hembrugbos (2021/6160) Nota van Uitgangspunten (2014/236259) Aanpassing Nota van Uitgangspunten (2016/111368) Gebiedspaspoorten (2016/1109) Beleidslijn Gebiedskwaliteit Hembrugterrein Zaandam (2018/920) Anterieure overeenkomst Hembrugterrein (2018-2772) 8 januari 2018 Omgevingsplan Hembrug e.o. (2018/860) Masterplan Hembrug (2021/6158) Bomenbeleidsplan (2020/31183)

Argumenten en afwegingen De ontwikkeling van het Hembrugterrein vraagt om een visie op het gebruik van het bos en daarnaast de ecologische waarde te behouden. Het Hembrugbos was onderdeel van het militaire terrein en daarmee ontoegankelijk. Hierdoor heeft het bos jarenlang zijn gang kunnen gaan. Dit heeft er mede voor gezorgd dat het een ecologisch waardevol bos is geworden voor de Zaanstreek midden op het Hembrugterrein. Vanwege de verschillende karakters is het Hembrugbos opgesplitst in drie typologieën: het naoorlogse bos, het vanwege waterlopen extra ontoegankelijke monumentale plofbos en het broekbos (afbeelding 1). Het Hembrugbos bevat vele historische elementen zoals bovengronds leidingwerk, bliksemafleiders en aardenwallen.

Afbeelding 1 naoorlogse bos, plofbos en broekbos

Het bos kan tegen een stootje en mag op een dynamische manier worden ontwikkeld, zodat de bewoners er ook gebruik van kunnen maken. Rondom het Hembrugbos worden nieuwe woningen ontwikkeld. Door de komst van de woningen rondom het bos komen er ca. 2.200 nieuwe bewoners. Het bos zal dus ook een

DOCUMENTNUMMER

PAGINA

2022/2597

3/8

gemeente Zaanstad

aantrekkingskracht hebben op mensen die willen recreëren, al dan niet in combinatie met een bezoek aan de diverse voorzieningen die het Hembrugterrein biedt en gaat bieden. Het Hembrugbos wordt hiermee een belangrijk onderdeel van de openbare ruimte dit vraagt om een gebalanceerde uitwerking. Hierbij wordt gekeken naar de mate van toegankelijkheid en het toevoegen van paden gecombineerd met natuurontwikkeling. Het Bos ligt op kleigrond. Deze ondergrond zorgt voor veel groeikracht waardoor het bos snel herstelt. Er is een grote diversiteit in bosopbouw (dicht/open/halfopen, nat/droog, oud/nieuw, etc.) waardoor er een grote verscheidenheid aan schuilmogelijkheden en nestgelegenheden, voor met name vogels, in het bos te vinden zijn. De bestaande vogelsoorten zijn weinig gevoelig voor verstoring door de mens. Honden en katten vormen een groter probleem. Voor honden is een aanlijnplicht gewenst. Katten zijn moeilijker te weren. Wel wordt water toegevoegd en verbreed dat als barrière dient. De paden in het bos worden niet verlicht zodat dit niet tot verstoring leidt van de aanwezige vogels en vleermuissoorten. Aan de randen van het bos zal de verlichting aangepast worden ten behoeve van de natuur. Aanvullend neemt het bosareaal toe doordat er nieuw bos aan de randen van de ontwikkeling worden toegevoegd door Hembrug Zaandam B.V.(HBZ).

Dit heeft als voordeel dat recreanten over een groter gebied verspreid worden.

Afbeelding 2 bos met toekomstige bebouwing noordelijk deel

Er worden meer bomen toegevoegd en de ecologische waarde wordt versterkt. De visie Hembrugbos beschrijft de visie op het kerngebied van het bos. De zwarte stippellijnen op bovenstaande afbeelding (2) geven de eigendomsgrens van het gemeentelijk bos aan, ook wel kerngebied genoemd. Binnen de lijnen is de gemeente eigenaar. Daarbuiten zijn de gronden in eigendom van Hembrug Zaandam BV (HBZ), die naast de (her)ontwikkeling van het terrein naar onder andere wonen ook een vergroting van bos op haar eigen gronden beoogt. Het geheel aan bos is dus niet beperkt tot het

DOCUMENTNUMMER

PAGINA

2022/2597

4/8

gemeente Zaanstad

naoorlogse bos en plofbos, maar het loopt door tot aan de randen van het terrein in het noorden en de kop in het zuiden. Een deel van de nieuwbouw in het noordelijk deel (op grond HBZ) wordt gesitueerd op plekken waar nu bomen staan, niet zijnde kerngebied bos. Hierdoor zullen bomen moeten wijken. Daarnaast wordt ook nieuw bos aangeplant aan de randen van het gebied die zullen overlopen in het kerngebied bos. Netto zorgt dit voor een toevoeging van 0,3 hectare bos (aanvullend op het kerngebied). Behoud bos vraagt om professioneel beheer Het Hembrugbos is het eerste bos dat Zaanstad in eigendom heeft. Een bos is iets anders dan een plantsoen of park. Door de variatie van soorten en de doelen die het bos zal gaan dienen is vakkennis onontbeerlijk. Het advies is om hierbij professionele ondersteuning te zoeken en daar waar nodig in te zetten in de vorm van bijvoorbeeld een bosbaas/curator als beheerder voor het gehele Hembrugterrein. Dit wordt nader uitgewerkt in het nog op te stellen inrichtings- en beheerplan. Vier thema’s in de visie: 1. 2. 3. 4.

Ontwikkel het Hembrugbos tot militair erfgoedbos Maak het bos (on) toegankelijk en boeiend Naoorlogse bos en Plofbos als stille boskern van een groter Hembrugbos Ontwikkel een ecologisch waardevol bos voor mensen, planten en dieren

Ad 1. De monumentale gebouwtjes en bunkers in het plofbos, die eigendom zijn van Hembrug Zaandam B.V. (HBZ), worden voorzien van passende functies als onderdeel van het bos. Daarnaast wordt er voor gekozen om de overige objecten, bijvoorbeeld brandkranen en leidingstraten, bewust te laten vervallen en niet te netjes maken. De gemeente zal de veiligheid hierbij borgen. De schietbaan kan een ruimtelijke en programmatische betekenis worden geven. Het doel is om een ontwerp te maken voor en met omwonenden en hierbij de oude vormen te laten terug komen en het militaire verleden zichtbaar te maken. Ad 2. Het Hembrugbos is nu ontoegankelijk. Met respect voor de natuurwaarden wordt het bos beperkt toegankelijk. De hekken om het bos worden verwijderd, in plaats daarvan zullen waar nodig natuurlijkere barrières als sloten en/of dichte onderbegroeiing worden toegevoegd. Het naoorlogse bos is een bos waar al een padenstructuur omheen ligt. Met het toevoegen van paden door het bos en het activeren van het Zwarte pad ontstaat een uitgebreid netwerkt dat zorgt voor logische routing voor de toekomstige gebruikers.(afbeelding 3) Het monumentale plofbos is mysterieus, kleinschalig en heeft aantrekkingskracht. De padenstructuur tussen de gebouwtjes is al aanwezig. Vanuit de gemeente is de verplichting om toegankelijkheid van de gebouwen te waarborgen.

De keuze is gemaakt om dit beperkt te doen waardoor het spannende karakter behouden blijft. In de uitwerking zal onderzocht worden of een ‘vlonderpad’ mogelijk is als verbinding tussen de twee clusters Munitiemagazijnen. De frequentie en mate van opstelling is nader uit te werken in relatie met de ontwikkeling van de gebouwen.

DOCUMENTNUMMER

PAGINA

2022/2597

5/8

gemeente Zaanstad

Afbeelding 3 toevoeging paden (indicatief)

Ad 3. Een deel van de gesaneerde schietbaan (open plek) zal weer voorzien worden van bos. Het bosareaal neemt hierdoor toe en het gevoel dat je door het bos loopt, vanaf de bosweg, wordt verder versterkt. De open plek zal hierdoor een intiemer karakter krijgen. Daarnaast krijgt de boskern meer betekenis doordat het bosgebied groter wordt door de aanplant van bos rond de ontwikkellocaties aan de rand van het terrein. Ad 4. Het bos is beperkt van omvang en heeft gevarieerde ecologische waarden. Vanuit de toekomstwaarde en ecologische waarde voor het bos is het raadzaam om spaarzaam te dunnen (verwijderen van bomen ten behoeve van de groei van andere bomen). Dunning is noodzakelijk om bepaalde markante en toekomstbestendige bomen meer ruimte te geven. Hierdoor krijgt het bos de kans om te groeien, de biodiversiteit in het bos kan hierdoor toenemen, bomen worden dikker, kronen worden groter, er ontstaat een gevarieerdere onderlaag wat zorgt voor meer (schuil) plekken voor vogels en insecten. Draagvlak Er is een wens om het bos wel open te stellen, maar op een verantwoorde manier In maart 2017 is er een eerste participatiemoment geweest in het kader van omgevingsplan Hembrugterrein thema bos en groen.

Vanwege huidige corona maatregelen is in december 2021 een digitale participatieavond georganiseerd (ruim 20 aanwezigen) en een bosexcursie georganiseerd waarbij ruim 50 belanghebbenden aanwezig waren. Tot slot is bij het opstellen van deze visie afstemming gezocht met HBZ, als eigenaar en ontwikkelaar van de omliggende gronden.

De opbrengst van de participatie die mee is genomen in de visie:  Mogelijkheid om kunst toe te voegen op open plek  Behoud rust in bos belangrijk  Niet fietsen in het bos  Auto naar rand vanwege toegankelijkheid  Maak een deel toegankelijk en een deel niet

DOCUMENTNUMMER

PAGINA

2022/2597

6/8

gemeente Zaanstad

Ook zijn er op basis van goed onderbouwde belangenafwegingen opmerkingen en ideeën uit de participatie niet meegenomen in de visie. Deze zijn, voor de leesbaarheid, niet meegenomen in dit voorstel maar als bijlage bijgevoegd. Voor het vervolgdocument, het inrichtings- en beheerplan, zal een inspraak/participatie moment worden georganiseerd. Aansluiting Masterplan Openbare Ruimte Hembrugterrein (MOR) Het Masterplan Hembrug legt op hoofdlijnen vast wat de ambitie is voor het gehele Hembrugterrein. Deze hoofdlijnen worden verder uitgewerkt in een overkoepelend ‘Masterplan openbare ruimte Hembrugterrein’ (MOR). In voorgaande planning zou de uitwerking van het bos hier als onderdeel in worden opgenomen. Op dit moment is echter nog niet duidelijk of dit document door HBZ wordt opgesteld of gezamenlijk met de gemeente. Indien het MOR door HBZ wordt opgesteld zal het inrichtings- en beheerplan bos geen onderdeel uitmaken van het MOR. Dit is een aanpassing in het proces ten opzichte van het startdocument Kernkwaliteiten en richtlijnen Hembrugbos. Financiële consequenties De vaststelling van de Visie Hembrugbos heeft geen financiële consequenties. In de visie wordt richting gegeven over onder andere: paden toevoegen, uitbreiden waterstructuur en het aanpassen van de open plek. Na de vaststelling van de visie zal er een uitwerking volgen zijnde het inrichtings-beheerplan.

De kosten voor het opstellen van dit plan ad € 70.000 worden gedekt binnen de bestaande begroting vanuit het procesbudget Hembrug en uit het sectorbudget gebiedsontwikkeling. De toekomstige uitvoering van het inrichtings- beheerplan vraagt aanvullende besluitvorming en integrale afweging van middelen. Aan de hand van de visie is alvast door het Ingenieursbureau een eerste kosteninschatting gemaakt om een richting te geven voor de mogelijke kosten van de beoogde aanpassingen in en van het bos. Deze inschatting komt uit op een bedrag van € 800.000 (exclusief het beheer). In de uitwerking van het inrichtings- en beheerplan zullen deze kosten en de kosten voor het beheer concreet worden gemaakt. Voor deze kosten is nog geen volledige dekking. Een deel van de kostendekking kan mogelijk worden gevonden in subsidieregelingen (bijvoorbeeld van de provincie, groen of fonds toerisme). Daarnaast is er bij de overname van het Bos van het Rijksvastgoedbedrijf een (kleine) bruidsschat (ongeveer €80.000,-) meegegeven voor de aanplant van bomen die gerooid moesten worden in het kader van de sanering door het RVB. De middelen van het RVB zijn niet toereikend om de ambities zoals verwoord in de visie te realiseren. Bij het opstellen van het inrichtings- en beheerplan worden de mogelijke invulling en daarbij horende kosten duidelijk. De raad zal dan hierover besluiten.

Juridische consequenties Een vastgestelde visie geeft richting voor toekomstige ruimtelijke ontwikkeling. Het vormt geen juridisch afdwingbaar (ruimtelijk) toetsingskader bij vergunningprocedures. Om als toetsingskader te kunnen dienen krijgt de visie voor het bos een juridische vertaling in de regels van het bestemmingsplan voor Hembrug Noord. Daarnaast is tevens in het stedenbouwkundig plan voor Hembrug Noord één en ander verwerkt aangaande het bos. Het stedenbouwkundig plan vormt tot slot een belangrijke onderlegger voor de (juridische) regels en verbeelding van het bestemmingsplan voor Hembrug noord. De visie sluit aan bij het bestaande (bomen) beleid. Het Hembrugbos valt onder de gebiedenkaart van het Boombeleidsplan

DOCUMENTNUMMER

PAGINA

2022/2597

7/8

gemeente Zaanstad

Communicatie/vervolgtraject Na vaststelling van de Visie Hembrugbos wordt deze gecommuniceerd via de website www.hembrugontwikkelt.nl en via de reguliere nieuwsbrieven die door Hembrug Zaandam B.V. worden verspreid. Ook wordt de vaststelling en de visie via de reguliere gemeentelijke platforms bekendgemaakt. Als vervolg op de Visie Hembrugbos wordt het inrichtings- en beheerplan opgesteld. De verwachting is dat deze in het 3e kwartaal 2022 gereed zal zijn en zal inclusief een budgetaanvraag ter besluitvorming aan de raad worden voorgelegd. Hier zullen keuzes worden gemaakt ten aanzien van de uiteindelijke inrichting en het beheer van het bos. Op basis waarvan inzichtelijk zal worden wat de exacte budgetaanvraag zal zijn. Opsteller: Versie: 8-2-2022 15:18:00

DOCUMENTNUMMER

PAGINA

2022/2597

8/8

gemeente Zaanstad

Z :~-~.~

Raadsbesluit De gemeenteraad van Zaanstad, Besluit: Akkoord to gaan met de Visie Hembrugbos In de vergadering van .~Qn

~'-. ... . ....~~...K!~.~f1...........................-2022

Met inachtneming van h~f d2. aangenomen amendementen. Voorzitter,

Raadsglriffier, ~j,~ / -~ r„

Amendement Visie Hembrugbos - Historische artefacten behouden De gemeenteraad van Zaanstad, bijeen op donderdag 10 maart 2022, behandeld de “Visie Hembrugbos", Overwegende dat - Er in het bos prachtige historische objecten aanwezig zijn zoals brandkranen, lantaarns, leidingstraten en bliksemafleiders. - Wij van mening zijn dat je deze objecten weliswaar niet in nieuwstaat zou moeten opknappen, maar dat het zonde zou zijn deze helemaal te laten vervallen. Besluit Akkoord te gaan met de Visie Hembrugbos, met dien verstande dat: Pag. 19, Inrichtingsprincipes 2. Historische artefacten behouden en laten vervallen: ruïnebeleid. Het karakter van met name het Plofbos wordt bepaald door alle vervreemdende gebouwen en artefacten die als ruïnes uit vervlogen tijden in het bos staan. Voor de objecten die geen rijksmonument zijn, zoals brandkranen, lantaarns, leidingstraten etc. geldt dat deze mogen vervallen, met als ondergrens dat de veiligheid niet in het geding komt. Objecten worden dus niet opgeknapt/netjes gemaakt. Wordt gewijzigd in: Pag. 19, Inrichtingsprincipes 2. Historische artefacten behouden Het karakter van met name het Plofbos wordt bepaald door alle vervreemdende gebouwen en artefacten die als ruïnes uit vervlogen tijden in het bos staan. Voor de objecten die geen rijksmonument zijn, zoals brandkranen, lantaarns, leidingstraten etc.

geldt dat deze hun verweerde karakter zoveel mogelijk mogen behouden, maar dat deze in zoverre worden

onderhouden dat zij niet helemaal komen te vervallen, met als ondergrens dat de veiligheid niet in het geding komt. Namens: ROSA, Mariska Schuttevaêr DZ, Jos Kerkhoven CDA, Bas Westerhof PvdA, René Tuijn CU, Christa Neefjes-IJfs GL, Jonathan van der Sluis

Aangenomen, zie besluitenlijst in RIS

Amendement Visie Hembrugbos - Wijzigen kaartaanduiding Zwarte Pad

De gemeenteraad van Zaanstad, bijeen op donderdag 10 maart 2022, behandeld de “Visie Hembrugbos", Overwegende dat

- Op pag. 24: ‘Inrichtingsprincipes 1. Maak het Naoorlogsebos beter toegankelijk’ een kaart wordt weergegeven waarbij in de legenda staat dat de ononderbroken oranje lijnen “voet- en / of fietspad” zijn (of dienen te worden). - Het monumentale Zwarte Pad op deze kaart wordt aangegeven als ononderbroken oranje lijn. - Wethouder Breunesse tijdens het Zaanstad Beraad van 3 maart jl. aangaf dat het zeker niet de bedoeling is dat het Zwarte Pad een fietspad wordt. Besluit Akkoord te gaan met de Visie Hembrugbos, met dien verstande dat: De ononderbroken oranje lijn op de plaats van het Zwarte Pad wordt gewijzigd in een onderbroken oranje lijn (voetpad), en de aanduiding in de legenda bij de onderbroken oranje lijn wordt gewijzigd van “Nieuw onverhard voetpad” in: “Onverhard voetpad”. Namens: ROSA, Mariska Schuttevaêr DZ, Jos Kerkhoven CDA, Bas Westerhof CU, Christa Neefjes-IJfs

Aangenomen, zie besluitenlijst in RIS