Document Bos
Tekst van het document
2021/6160
Kernkwaliteiten en richtlijnen Hembrugbos
03-03-2021
2021/6160
2
2021/6160
Inhoudsopgave Inleiding
5
1. Kernkwaliteiten en richtlijnen Hembrugbos
8
2. Visie
PM
3. Beheerplan
PM
3
2021/6160
4
2021/6160
Inleiding Zaanstad, de stad van de Zaanse Schans, molens, de groene Zaanse
Hembrug Zaandam B.V. heeft het Masterplan gereed. Hierin staan
huisjes, pakhuizen en fabrieken langs de Zaan en de lange lintdorpen
ook ideeën hoe het bos te gebruiken als onderdeel van de beoogde
tussen uitgestrekte veenweidegebieden.
ontwikkeling. Ook de omwonenden hebben hier ideeën bij.
Zaanstad heeft ook een groot militair verleden. Naast de fortificaties
Een van de vervolgstappen is het opstellen van een “Masterplan
van de Stelling van Amsterdam valt het Hembrugterrein ook in het
openbare ruimte”, waar wij als projectgroep aangehaakt zijn. Hierbij
rijtje van karakteristieke beeldmerken die onlosmakelijk met Zaanstad
zal de gemeente op het onderdeel Hembrugbos, kaderstellend zijn en
gelinkt kunnen worden.
dienen de kernkwaliteiten en richtlijnen voor het Hembrugbos als uitgangspunt.
Decennialang was het Hembrugterrein een onneembare vesting voor
Gelijktijdig gaan we als gemeente aan de slag met de visie
de Zaankanter. Eind negentiende eeuw groeide het terrein uit tot een
Hembrugbos waarin onderwerpen als toegankelijkheid, beheer en
militair productielandgoed. Hier werden wapens, patronen en
financien aan de orde komen.
munitie geproduceerd door de Artillerie Inrichting ten behoeve van het Nederlandse leger. In dit epicentrum van de Nederlandse wapenindustrie ontstond een uitgestrekt bosgebied waarin munitie en explosieven beproefd en opgeslagen konden worden. Het Hembrug terrein [42,5 hectare] is onlangs door het Rijksvastgoedbedrijf (RvB) verkocht aan Hembrug Zaandam B.V., die de komende jaren het terrein ontwikkeld tot een gemengd gebied voor wonen, cultuur, bedrijvigheid en natuur. Het Hembrugbos [18 hectare] is sinds vorig jaar (2020) in eigendom bij de gemeente, waarmee behoud gewaarborgd is. Er zal nagedacht moeten worden welke rol het bos speelt in het toenemende programma van wonen en werken op het Hembrugterrein.
5
2021/6160
Leeswijzer
Hiervoor wordt met Hembrug Zaandam bv een plan van aanpak
Voor u ligt het document kernkwaliteiten en richtlijnen Hembrugbos.
opgesteld waarin wordt verwoord hoe te komen tot een goed en
Hierin worden de kernkwaliteiten geschetst die het Hembrugbos
integraal ontwerp. De rol van de gemeente is hierbij tweeledig,
(na-oorlogse bos en het kleibos) zo kenmerkend en uniek maakt op
enerzijds kaderstellend anderzijds eigenaar. Ook wordt in het plan
het gebied van cultuurhistorie, beleving en ruimtelijke kwaliteiten.
van aanpak verwoord hoe om te gaan met aanvullende wensen van
Op basis van de beschreven kernkwaliteiten zijn richtlijnen opgesteld
Hembrug Zaandam bv.
op het gebied van ontwerp, beheer en gebruik. Hiermee zijn
Aandachtspunten voor dit pan van aanpak zijn verder: Hoe sluit het
beargumenteerd de kaders gesteld, hoe de gemeente om wenst te
bos aan op de omliggende kavels, cq openbare ruimten. Hoe de
gaan met het bos. Deze randvoorwaarden vormen de uitgangspunten
herinrichting en (gedeeltelijke) openstelling van het bos in te plannen
voor de visie en het ontwerp van het bos.
in relatie tot bouwstromen en opleveringen van deel ontwikkelingen in de verschillende bouwvelden.
Visie De eerstvolgende stap is het vormen en beschrijven van een visie voor
Beheerplan
het bos. In deze visie worden de kaders en richtlijnen verder
Op basis van het definitieve ontwerp zal een beheerplan voor het bos
uitgewerkt. Onderwerpen zoals toegankelijkheid, beheer en financiën
worden opgesteld.
worden meegenomen en vastgesteld. Maar ook de functie en de rol van het bos in de gehele ontwikkeling wordt beschreven. Deze eerste
Op de volgende pagina staat in een schema de verschillende stappen
stap is een stap die door de gemeente zelfstandig wordt gedaan.
van zowel gemeente als Hembrug Zaandam BV in de tijd uitgezet.
Ontwerp en Plan van aanpak Op basis van deze visie kan het gesprek met Hembrug Zaandam bv en ontwerptraject worden opgestart waarbij rekening wordt gehouden met het Masterplan Hembrug en het Masterplan openbare ruimte. 6
2021/6160
Fasering HEMBRUG ZAANDAM BV
TIJD
jan. 2021
GEMEENTE ZAANSTAD
KERNKWALITEITEN EN RICHTLIJNEN HEMBRUGBOS
VISIE HEMBRUGBOS
INRICHTINGSPLAN HEMBRUGBOS dec. 2021
UITVOERINGSPLAN HEMBRUGBOS
BEHEERPLAN HEMBRUGBOS
7
2021/6160
1. Kernkwaliteiten en richtlijnen Hembrugbos Het Hembrugbos vormt een mysterieus ontoegankelijk bos. • Bos is uniek voor Zaanstad. Gemeente Zaanstad kent verder geen gemengd loofbos, buitendijks en en op kleigrond • Bos vormt de spil op het Hembrugterrein. Op diverse manieren is het bos verbonden met de rest van het terrein • Paden in het bos zijn ondergeschikt of in zijn geheel afwezig. • Ecologisch waardevol door diversiteit aan bostypologien (broekbos, half open en dicht bos)
8
2021/6160
na oorlogse bos
Plofbos/Kleibos
Plofbos
Naoorlogse bos
Het terrein bestond uit een afwisseling van open en
Het bosgebied op het meest noordelijk deel van het
beboste gebieden, waardoor kamers ontstonden die
terrein was eind jaren zeventig nog relatief open,
door wegen met een strakke laanbeplanting en
met enkele brede beplantingsstroken om de
waterstructuren ontsloten waren.
schietbanen. Dit gebied is door gebrek aan onderhoud dichtgegroeid.
9
2021/6160
Monumentale waarden Object no
Type Monumentenstatus
Kleibos Terrein Kleibos als totaal Rijksmonument B1 Sas gebouw en prepareren munitie Rijksmonument B3 Toiletgebouw B4 Perserij Rijksmonument B5 Productie en beproevingsgebouw loodazide Rijksmonument B6 Beproevingsgebouw Rijksmonument B7 Beproevingsgebouw Rijksmonument B8 Beproevingsgebouw Rijksmonument B10 Buskruitmagazijn Rijksmonument B11 Magazijn voor springstoffen Rijksmonument B12 Magazijn voor springstoffen Rijksmonument Aarden Wallen Rijksmonument Bomen Waardevol Na-oorlogse bos Kastanjelaan Zwarte pad Gemeentelijk monument Bomen ten westen van de Bosweg Waardevol Overig Verloren Spoor Gemeentelijk monument Bomen (Verloren spoor en Enclave) Waardevol Aarden Wallen (Enclave) Rijksmonument Bomen (Enclave) Monumentaal 10
2021/6160
11
2021/6160
Kleibos/Plofbos Ten noorden van de productiegebieden werd rond 1920 het plofbos aangelegd, om eventuele explosies te kunnen opvangen. Het zuidelijk deel van het bos hoorde bij de Artillerie Inrichtingen, het noordelijk deel bij het Militair terrein (Algemeen Verdedigingspark). Het bos wordt doorsneden door sloten, om oppervlaktebranden te stoppen. De introductie van zware springstoffen aan het eind van de negentiende eeuw maakte deze maatregelen nodig. Het bos was op twee manieren in gebruik: als opslagplaats voor hoogexplosieve stoffen in magazijnen, omgeven door aarden wallen, en als testruimte, waarin met explosieven kon worden geëxperimenteerd. Het is moeilijk voor te stellen dat beide functies in hetzelfde gebied werden gecombineerd, het illustreert het vertrouwen in de veiligheidsmaatregelen. Het plofbos is mysterieus, met kleine beveiligde gebouwclusters in een weelderig bosaanplant. Het beproevingsgebied met het plofbos vormt een voor Nederland uniek stuk militaire geschiedenis. Het gebied is gaaf bewaard gebleven en vormt een contrast met de fabrieksterreinen ten zuiden ervan. Het gebied ligt midden op het Hembrugterrein en vormt als het ware een natuurlijk rustpunt ten opzichte van alle zones en gebieden eromheen.
12
2021/6160
13
2021/6160
KERNKWALITEITEN • CULTUURHISTORISCHE EN LANDSCHAPPELIJKE WAARDE “uniek ensemble” Het gebied bestaat uit een stelsel van sloten, gevarieerd bos, aarden wallen, bovengronds leidingwerk, bliksemafleiders en vele kleine monumenten in de vorm van bunkers en houten huisjes. Landschap en gebouwen hebben onderlinge relaties en versterken elkaar, waarbij de ene niet zonder de andere kan.
• BELEVINGSWAARDE ensemble met diversiteit aan beleving bovengronds leidiingnetwerk vormt de ruimtelijke verbinding
“diversiteit” Het plofbos biedt, door landschappelijke ingrepen en verschillende architectuur van de gebouwen in verband met explosiegevaar, een opeenvolging en diversiteit van ruimtelijke ervaringen.
• RUIMTELIJKE WAARDEN “verbinding” De aanwezige sloten geven het kleibos een scherpe begrenzing, het bovengronds leidingnetwerk en het grid van bliksemafleiders zorgen voor de ruimtelijke verbinding tussen het beproevingsgebied en productiegebied. De padenstructuur tussen de objecten is ondergeschikt. sloten als scherpe begrenzing
14
2021/6160
• ECOLOGISCHE WAARDEN “overwoekerd en gevarieerd” Omdat het gebied al jarenlang geen militaire activiteit meer kent heeft de natuur haar plek weer opgeëist tot letterlijk in de gebouwen. Daarnaast zijn er twee soorten bossen (half open en broekbos) binnen het kleibos aanwezig. Het broekbos is natter en er liggen twee poelen die van belang zijn voor insecten en amfibiën. Het kleibos is een belangrijk gebied voor vleermuizen, als verblijf- en foerageergebied. De aanwezige stinzenplanten in het bos en op de aarden wallen zijn vanwege hun vroege bloei van belang voor insecten. De klimop is een meerwaarde voor bos (ecologie). In het plofbos groeit veel gewone klimop (Hedera helix) op de
klimop tot in de boomtoppen
bomen, dit is niet slecht voor boom en geeft het bos daarmee ook een
RICHTLIJNEN
eigen karakter. De Hedera is ook goed voor de biodiversiteit in het bos.
• Koesteren en versterken van dit unieke militaire ensemble • Versterken ruimtelijke verbinding. Geen ruimte voor nieuwe functionele verbindingen (bruggen/duikers/paden/etc) • Versterken ecologische waarden door aanplant struiklaag • Behouden en versterken van de diversiteit in bostypologieen • Benutten ecologische potenties aarden wallen • Behouden en versterken van het overwoekerende karakter van het gebied. Toevoegen klimplanten . Of bewust handhaven van een boom binnen de muren van de testruimtes. * Om het bos overeenkomstig bovenstaande richtlijnen te kunnen ontwikkelen, vraagt terughoudendheid bij het toegankelijk maken van het bos. Het versterken van de natuur- en monumentale waarden vraagt tijd, rust en deskundig beheer 15
Naoorlogs bos 2021/6160
Het bosgebied op het meest noordelijk deel van het terrein was eind jaren zeventig nog relatief open, met enkele brede beplantingsstroken om de schietbanen. Het noordelijk gelegen bosgebied ontleent haar cultuurhistorische waarde niet zozeer aan gebouwde objecten, maar eerder aan een paar bijzondere landschappelijke structuren (bomenlanen, spoortracé) en elementen (wallen, schietbaan). Deze onderdelen vormen het raamwerk waarbinnen de afgelopen veertig jaar verdichting van het bos heeft plaatsgevonden. De natuurwaarden van het bos zijn groter dan de cultuurhistorische waarden. Het is echter de combinatie van zowel cultuurhistorisch waardevolle onderdelen als een interessant natuurterrein dat het gebied haar kwaliteit geeft. Een groot deel van het terrein, rond de schietbaan, is gesaneerd waardoor er nu een grote open plek aanwezig is op het terrein.
16
2021/6160
17
2021/6160
KERNKWALITEITEN • CULTUURHISTORISCHE EN LANDSCHAPPELIJKE WAARDE “losse elementen”
Opeenvolging van aarden wallen (met oorspronkelijk munitiemagazijn tussen de wallen) evenwijdig aan het spoortracé en de aanwezigheid van restanten van wallen van de voormalige schietbaan. In het bos zelf vormt de kastanjerij van het ‘zwarte pad’ een herkenbare en kenmerkende structuur parallel aan het voormalige spoortrace. bos aan beide zijden van de wegen
• BELEVINGSWAARDE “groene, diffuse randen” Het bos vormt geen harde grens tussen de deelgebieden maar loopt aan beide zijde van wegen en sloten. Het dichte bos, de gelaagdheid in het bos, zorgt er daarnaast voor dat het doorzicht in het bos belemmerd wordt.
• RUIMTELIJKE WAARDEN “bos als verbiding” Het bos vormt de verbinding met de overige delen van het Hembrugterrein. Het bos loopt aan beide zijden van wegen en sloten. Daarmee lijkt het bos ruimtelijk nog groter. bos als verbinding met het overige Hembrugterrein
18
2021/6160
• ECOLOGISCHE WAARDE “dichtbebost” het bos bevat biodiverse heester- en kruidbegroeiing, hier en daar met toegevoegde exoten. Dit geeft het bos verhoogde ecologische waarde. Het bos biedt rust, nestgelegenheden, beschutting en schuilplekken voor onder andere (roof)vogels, holtenbroeders en zoogdieren. Niet alleen een gevarieerd bos in soorten, maar vooral ook een gevarieerd bos in leeftijden is ecologisch waardevol. gelaagdheid in dicht bos
RICHTLIJNEN • Versterken ruimtelijke beleving van het bos op de open plek • Ruimte voor losse elementen [folies] is een totaalbos • Versterken diffuse randen van het bos bij ontwikkelingen buiten het bos • Versterken ecologische en belevingswaarde bos • Gebruik verbindingen buitenom via bestaande wegenstructuur
* Om het bos overeenkomstig bovenstaande richtlijnen te kunnen ontwikkelen, vraagt terughoudendheid bij het toegankelijk maken van het bos. Het versterken van de natuurwaarden vraagt tijd, rust en deskundig beheer
19
2021/6160
20
2021/6160
Gemeente Zaanstad
Stadhuisplein 100, 1506 MZ Zaandam Postbus 2000, 1500 GA Zaandam T 14075 antwoord@zaanstad.nl www.zaanstad.nl