4.b Manifest Gezondheid en Luchtvaart 2025.pdf

Manifest Gezondheid en Luchtvaart

Oproep tot een onafhankelijk advies door de Gezondheidsraad

Manifest Gezondheid en Luchtvaart Oproep tot een onafhankelijk advies door de Gezondheidsraad Met dit manifest roepen wij* de minister van Infrastructuur en Waterstaat (I&W) en de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) op om de Gezondheidsraad opdracht te geven tot een onafhankelijk en integraal advies over de impact van luchtvaart op de gezondheid van Nederlanders. 

Gezondheid is een groot goed. De overheid is hoeder van de volksgezondheid. De Grondwet stelt dat ‘de zorg van de overheid gericht is op de bewoonbaarheid van het land en de bescherming en verbetering van het leefmilieu’. 

De luchtvaart brengt verbinding en gemak voor een deel van de bevolking, maar kent ook aanzienlijke nadelen. Het luchtvaartbeleid en uitvoering hiervan waren de afgelopen decennia vooral gericht op groei en het faciliteren van luchthavens met toenemende negatieve gevolgen voor leefomgeving en gezondheid. Het belang van gezondheid is daardoor steeds meer naar de achtergrond verdwenen. De overheid heeft burgers onvoldoende beschermd tegen schadelijke effecten van luchtvaart. 

Wij roepen u op:

1. Geef de Gezondheidsraad opdracht om een onafhankelijk advies op te stellen over de impact van luchtvaart op de gezondheid van Nederlanders. 

2. Neem dit advies serieus en vertaal het naar effectief beleid dat primair gericht is op bescherming van gezondheid en leefomgeving, nu en in de toekomst. 

* Dit manifest is ondertekend door: Bewoners Tegen Vliegtuigoverlast Rotterdam Airport (BTV Rotterdam), COPD & Astma Huisartsen Advies Groep (CAHAG), Caring Doctors, Gezondheidop1, Greenpeace, Groene Zorgalliantie, Grootouders voor het Klimaat, Lab Toekomstige Generaties, Long Alliantie Nederland,

Longfonds,

Milieudefensie, Mobilisation for the Environment (MOB), Natuur en Milieufederatie Gelderland, Natuur en Milieufederatie Noord-Holland, Natuur & Milieu, Omgeving Zonder Vlieghinder (OZV), Platform Vlieghinder Zaanstreek, Recht op Bescherming tegen Vlieghinder (RBV), S4R: voor een luchtvaart die ons past, Samenwerkende Actiegroepen Tegen Laagvliegen (SATL), SchipholWatch, Stand Up For Your Rights, Urgenda, Vlieghinder Nieuwkoop

Manifest Gezondheid en Luchtvaart Oproep tot onafhankelijk advies door de Gezondheidsraad Wat is het probleem?

De impact van luchtvaart op gezondheid is groot (zowel die van commerciële als die van militaire luchtvaart), onder andere door: 

(ernstige) geluidsoverlast en slaapverstoring;

uitstoot van en blootstelling aan zeer zorgwekkende stoffen (ZZS);

ultrafijnstof, stikstofdioxide, en andere luchtverontreinigende stoffen;

vervuiling van bodem en water met PFAS.

Steeds meer onderzoek toont aan dat deze factoren schadelijke gezondheidseffecten hebben (zie kader op de volgende bladzijde). Wat ontbreekt is een actueel, integraal en onafhankelijk overzicht van de gezondheidseffecten van luchtvaart in Nederland. 

Een dergelijk overzicht is noodzakelijk om te komen tot een evenwichtige afweging van belangen en effectief, gezondheidsgericht beleid. De Gezondheidsraad is bij uitstek geschikt om hierover te adviseren via een onafhankelijke commissie van experts.

1 Gezondheidsraad 1999, Grote luchthavens en gezondheid.

Wat is er veranderd sinds 1999?

Het laatste rapport van de Gezondheidsraad over dit onderwerp dateert uit 19991. Sindsdien is de luchtvaartsector gegroeid, zijn er meer vliegtuigen, grotere luchthavens, is het aantal nachtvluchten onverminderd hoog én is het aantal militaire vluchten toegenomen. De ruimtelijke context is veranderd (verstedelijking), en het aantal mensen dat ernstige hinder en slaapverstoring ondervindt is gegroeid.

De wetenschappelijke inzichten over gezondheidseffecten van luchtvaart zijn aanzienlijk aangevuld en verdiept. Er is toenemend bewijs voor schadelijke effecten van langdurige blootstelling aan geluid en luchtverontreiniging (zie kader op de volgende bladzijde). De heersende perceptie was dat gewogen daggemiddelde geluidsintensiteit veelzeggend is. Het inzicht is gegroeid dat vooral ook de geluidsintensiteit per vliegtuig en de frequentie van overkomende vluchten een belangrijke rol speelt in de ervaren hinder en de gezondheidsschade bij omwonenden. Ook buiten de 48 dB Lden-contour worden grote bestaande en nieuwe groepen burgers getroffen onder aanvliegroutes. Recente wetenschappelijke inzichten tonen aan dat bestaande normen onvoldoende bescherming bieden en dat concrete nieuwe beleidsinstrumenten noodzakelijk zijn. 

Tot slot worden de negatieve effecten van ultrafijnstof op luchtkwaliteit en gezondheid steeds beter begrepen. Al deze nieuwe kennis, inzichten en veranderingen vragen om een herbeoordeling door de Gezondheidsraad.

Luchtvaart en Gezondheid, de feiten op een rij (1) Geluidshinder en slaapverstoring

Geluidshinder veroorzaakt slaapverstoring, stress,

verminderde leerprestaties en hart-/ vaatziekten2 3.


In 2022 ervoeren 840.000 inwoners van Nederland ernstige hinder en 220.000 inwoners slaapverstoring door vliegverkeer4.


Vooral rond grote luchthavens, en onder aan- en uitvliegroutes komt veel ernstige geluidshinder en slaapverstoring voor5.


De Lden-grenswaarden geluidsbelasting van de handhavingspunten rond Schiphol variëren van 53,90 tot 61,25 dB Lden. De WHO adviseert veel lagere geluidsnormen (max 45 dB Lden)6 7. 


Ook bij een blootstelling aan 45 dB Lden / 40 dB Lnight is sprake van 10% ernstige geluidshinder en 11% ernstige slaapverstoring8. 


Meer dan de helft van de hindermeldingen komt van buiten de 48 dB Lden-contour9.  


De gebruikte gemiddelde geluidswaarden Lden en Lnight zijn onvolledige hinderindicatoren die omwonenden nauwelijks tot geen bescherming bieden. Met name de indicatoren Lmax en de frequentie van overvliegen liggen ten grondslag aan de hinderbeleving die leidt tot gezondheidsschade10. 

Nieuwe vliegtuigen zouden stiller zijn, maar metingen wijzen uit dat dit in de praktijk nauwelijks merkbaar is. De hinder zal toenemen: minder geluid ‘op papier’ biedt ruimte voor nog meer vluchten11 12.

Luchtverontreiniging

Luchtvaart stoot schadelijke stoffen uit zoals zeer zorgwekkende stoffen (zzs), stikstofdioxide (NO2), ultrafijnstof (UFP), fijnstof (PM10 en PM2,5, waaronder roet), en zwaveldioxide (SO2)13 14.


Platformmedewerkers en direct omwonenden lopen extra risico op gezondheidsschade15. 2 Medical Press, 2025. Higher Aircraft Noise Exposure is Linked to Worse Heart Structure and Function by Cardiovascular MRI.

3 RIVM, 2025. Gezondheidseffecten van geluid en vliegtuiggeluid.

4 RIVM, 2023. Beleving Woonomgeving (OBW)- hinder en slaapverstoring 2022.

5 GGD-GHOR, 2022. Belevingsonderzoek geluidshinder en slaapverstoring luchtvaart 2020.

6 RIVM, 2020. WHO richtlijn voor geluid.

7 Overheid.nl, 2025. Grenswaarden geluidbelasting in Lden handhavingspunten.

8 GGD-GHOR, 2025. Adviezen leefomgevingsfactoren. 

9 RIVM, 2020. Motie Schonis en de WHO richtlijnen voor omgevingsgeluid. 

10 RIVM, 2024. Samen meten aan geluid en beleving rond de luchthaven Schiphol.

11 TU Delft, 2024. Psychoacoustic Analysis of the Noise Emissions from the Airbus A320 Aircraft Family and its Nose Landing Gear System. 

12 Schipholwatch, 2024. Splinternieuwe A321NEO blijkt nauwelijks stiller dan de antieke 737.

13 Eastham, S.D. et al., 2024, Global impacts of aviation on air quality evaluated at high resolution.

14 Riley, K. et al., 2021. A systematic review of the impact of commercial aircraft activity on air quality near airports. 

15 Bendtsen, K. M. et. al.,2021. A review of health effects associated with exposure to jet engine emissions in and around airports.

Luchtvaart en Gezondheid, de feiten op een rij (2)

Luchtverontreiniging (vervolg)

Vliegverkeer verhoogt de concentraties ultrafijnstof in de omgeving van luchthavens fors16 17.

(Ultra)fijnstof, ozon en NO2 verhogen sterftecijfers en hebben nadelige effecten op o.a. harten vaatstelsel, luchtwegen en ongeboren kinderen18 19 20.

Ook de Gezondheidsraad concludeert in zijn advies ‘Risico’s van ultrafijnstof in de buitenlucht’ dat er steeds meer aanwijzingen zijn dat langdurige blootstelling aan ultrafijnstof een negatieve invloed heeft op de gezondheid, met name op de luchtwegen, hart en bloedvaten en de ontwikkeling en groei van de foetus21.


Kinderen in de buurt van luchthavens hebben vaker last van luchtwegen en gebruiken meer medicijnen22 23.


Normen voor fijnstof en NO2 zijn niet voldoende om gezondheid te beschermen24. Fijnstofnormen worden lokaal overschreden. Voor ultrafijnstof ontbreken normen: handhaving is daardoor onmogelijk25. 


Het gebruik van ontzwavelde kerosine, nauwelijks duurder, zou schadelijke emissies fors terugdringen, maar wordt niet afgedwongen26 27.


Bodem en water onder en rondom luchthavens zijn vervuild met PFAS uit vroeger gebruikt blusschuim28. Internationaal

De Belgische Hoge Gezondheidsraad (2024) bracht een kritisch rapport uit over de gezondheidseffecten van Brussels Airport, met stevige aanbevelingen zoals een brede nachtsluiting en het zwavelvrij maken van kerosine29.

16 R M 2022. ezond eidseffe ten van ult afi nstof van vlie ve kee ond S ip ol. 17 allabani et al. 2023. Toxi ity and ealt effe ts of ult afine pa ti les: Towa ds an unde standin of t e elative impa ts of diffe ent t anspo t modes. 18 HO 202 . Ambient Ai ollution.

19 R M 2025. at is Stikstof. 20 R M 2022. Effe ts of lon -te m exposu e to ult afine pa ti les f om aviation a ound S ip ol Ai po t

21 ezond eids aad 2021. Risi o s van ult afi nstof in de buitenlu t. 22 R M 2019. De ezond eidseffe ten van ko tdu ende bloodstellin aan ult a fi nstof ond S ip ol. 23 Lenssen E.S. et al. 202 . Beyond t e Runway: Respi ato y ealt effe ts of ult afine pa ti les f om aviation in ild en.

2 RHDH /Milieudefensie 2018. Onde zoek no men lu tkwaliteit.

25 Ee li k ove vlie en 2025. lie en en i nstof. 26 TNO 201 . Ult afi nstof ondom S ip ol.

27 ezond eids aad 2021. e minde en van ult afi nstof ve t voo al te u d in en van de ve b andin sp o essen. 28 Om evin sdienst Noo dzeekanaal ebied 2025 AS en S ip ol. 29 Ho e ezond eids eaad 202 ezond eidsimpa t van vlie ve kee ond B ussels Ai po t.

IV

,

G

h

c

V

c

c

r

W

,

IV

IV

r

c

r

g

r r

r

4

r

h

r

V

j

ch

c

h

r

r

r

r

g

h

r

r

h

ch

h

r

r

h

r

c

j

r

r

ch

r

c

h

r

ch

r

ch

h

r

4, G

r

r

g

,

r

g

r

ch

V

c

r

r

F j

r

h

r

ch

r

g

r

,

r

h

r

,

g

G

r

j

c

,

r

g

g

r

4

V

,

r

’

h

,

j

G

r

c

g

,

r

c

r

g

,

,

4

h

g

,

IV

j

r P

W

h

h

r

4

,

G

r

j

rg

, PF

h

c

r

ch

r

h

g

g

r

g

r

r

r r

r

r

r

r

g

r

c

Dit Manifest wordt gesteund door:


Stichting S4R: 


voor een luchtvaart die ons past

september 2025 www.stichting-s4r.nl / info@stichting-s4r.nl