Document · PDF

17.a 2026.03.11 Definitief rapport fenomeenanalyse Woudenberg (Geanonimiseerd).pdf

Raadscommissie 12 mei 2026, gemeente WoudenbergBij agendapunt: 6: Ingekomen stukken12.214 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

4 alinea's met “debat”: 198 313 394 431

Eindrapport Fenomeenanalyse Onderzoek naar (de voedingsbodem voor) radicalisering en extremisme in de gemeente Woudenberg Gemeente Woudenberg 11 maart 2026

Rapport Voor

ligt het rapport ‘Fenomeenanalyse radicalisering en extremisme gemeente Woudenberg’.

Opdrachtgever Gemeente

Woudenberg

Contactpersoon

(geanonimiseerd) Beleidsadviseur Openbare Orde

Veiligheid

Parklaan 1 3931 KK

Woudenberg (geanonimiseerd) woudenberg.nl

(geanonimiseerd) Uitvoerder RadarAdvies Veemarkt 83 1019 DB Amsterdam

(020) 463 50 50 www.radaradvies.nl

Projectleider

(geanonimiseerd)

11 maart 2026

/ Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

Inhoudsopgave 1

INLEIDING EN VERANTWOORDING

1. 1 1. 2 1. 3

Definities Onderzoeksmethode

3 5 5

CONTEXT , VOEDINGSBODEM EN LANDELIJKE ONTWIKKELINGEN

2. 1

Leeswijzer

en mogelijke

radicalisering

2. 2 2. 3

Context voedingsbodems Ontwikkelingen extremisme Trends extremisme

BEVINDINGEN: REGIONAAL BEELD

3. 1 3. 2

Contexten en mogelijke voedingsbodems voor radicalisering en extremisme Regionale ontwikkelingen radicalisering en extremisme

11 11

BEVINDINGEN: LOKAAL BEELD WOUDENBERG

4. 1 4. 2 4. 3

De gemeente Woudenberg

13 13

BEVINDINGEN: AANPAK IN WOUDENBERG

5. 1 5. 2 5. 3 5. 4

Preventie

Signaleren en melden Zelfperceptie huidige aanpak Meldingsbereidheid onder inwoners

19 19 20 20

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

6. 1 6. 2 6. 3

Conclusies: Verhouding beeld Woudenberg met landelijke en regionale beeld Conclusies: lokale informatiepositie en aanpak Aanbevelingen

21 21 22

voor

extremisme

Contexten en mogelijke voedingsbodems Extremisme en radicalisering in Woudenberg

8 10

BIJLAGE 1 OVERZICHT GEÏNTERVIEWDEN

BIJLAGE 2 LITERATUURLIJST

11 maart 2026 / Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

Inleiding en verantwoording

De gemeente Woudenberg ligt in het oosten van de provincie Utrecht. Het is een kleine gemeente met circa 15. 000 inwoners. Toch kunnen ook hier lokale nationale en internationale ontwikkelingen leiden tot verharding in de maatschappelijke context. Dit kan zich manifesteren in problematische polarisatie en verschillende uitingsvormen van extreme denkbeelden zowel online als offline. ,

De context van radicalisering verandert voortdurend onder invloed van maatschappelijke spanningen technologische ontwikkelingen en geopolitieke verschuivingen. Het recente Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) (NCTV 2025) 1 onderstreept dit: de dreiging vanuit jihadistisch extremisme blijft aanwezig jongeren blijken online sneller te radicaliseren binnen zowel rechts-terroristische als jihadistische netwerken en de opkomst van zogenoemde 'soevereinen' vormt een relatief nieuw maar zorgwekkend fenomeen. ,

Voor een kleine gemeente is het lastig om hier goed zicht op te krijgen en te houden. Daarom is het belangrijk om regelmatig in kaart te brengen wat er in en rondom de gemeente speelt op dit terrein en hoe dit zich verhoudt tot de bredere regionale en landelijke context. Ten behoeve hiervan heeft de gemeente Woudenberg aan RadarAdvies gevraagd een fenomeenanalyse naar (de voedingsbodem voor) radicalisering en extremisme uit te voeren die hier ,

voor u ligt.

De fenomeenanalyse in het kort Deze fenomeenanalyse is bedoeld om gemeentelijke beleidsvorming en uitvoering te informeren door niet alleen naar het landelijke beeld uit het DTN te kijken maar ook een regionaal en lokaal beeld te schetsen. Het biedt inzicht in hoe (voedingsbodems voor) radicalisering gewelddadig en niet-gewelddadig extremisme zich (kunnen) manifesteren in de gemeente. De fenomeenanalyse is op beperkte data gebaseerd en geeft daarom geen volledig ,

beeld (zie ook 1.2) maar kan als vertrekpunt dienen voor bovenstaande. ,

Uit de fenomeenanalyse blijkt dat er geen ernstige of acute signalen en casuïstiek van (gewelddadig) extremisme spelen in Woudenberg. Wel is zoals overal in Nederland een aantal verschijnings- en uitingsvormen van nietgewelddadig extremisme zichtbaar en zijn enkele mogelijke voedingsbodems voor radicalisering ook in de Woudenbergse context te vinden. Daarnaast kan er in de aanpak van de gemeente en partners aandacht geschonken ,

worden aan de basiskennis meldstructuur en bewustwording. ,

1. 1

Definities

Bij het definiëren van de relevante begrippen voor de uitvoering van de fenomeenanalyse sluiten we aan bij de

terminologie die door de landelijke overheid wordt gehanteerd. Polarisatie is het ‘benadrukken van maatschappelijke tegenstellingen waardoor groepen verder uit elkaar komen te staan en spanningen toenemen’ (NCTV 2024). Hoewel polarisatie vaak wordt verbonden met onrust of incidenten kan het ook bijdragen aan positieve maatschappelijke veranderingen zoals de emancipatie van achtergestelde groepen. Tegelijkertijd kan polarisatie een negatieve destructieve wending nemen. Groepen komen dan steeds scherper tegenover elkaar te staan en de mogelijkheid tot dialoog verdwijnt. Verschillen worden uitvergroot en ontwikkelen zich tot hardnekkige tegenstellingen wat kan leiden tot intimidatie en bedreigingen in de publieke ruimte. In zulke situaties spreken we van ‘ongewenste polarisatie’. ,

Ten tijde van uit uitvoeren van het onderzoek en analyse was het DTN van juni 2025 de meest recente editie. De geschetste landelijke context en ontwikkelingen zijn daar deels op gebaseerd. Ten tijde van het definitief maken van dit onderzoeksrapport is recentelijk een nieuw DTN verschenen (december 2025). Dit DTN komt in grote lijnen overeen met het beeld van juni 2025 en heeft geen grote gevolgen gehad voor de inhoud van dit rapport. Waar we in dit rapport verwijzen naar ‘meest recente DTN’ , gaat dit dus over de editie van juni 2025. 11 maart 2026 / Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

Activisme – ‘Pogingen van individuen of groepen om op buitenparlementaire wijze maar binnen de grenzen van de democratische rechtsorde politieke besluitvorming te beïnvloeden’ (NCTV 2024). In de praktijk is veel vaker sprake van activisme dan van radicalisering of extremisme. Activisme kritisch denken en uiteenlopende meningen vormen een essentieel onderdeel van een gezonde democratie en dragen bij aan maatschappelijke vooruitgang. Soms overtreden activisten daarbij de wet maar hun handelen is in de kern niet gericht op het ondermijnen of aantasten van de democratische rechtsorde. ,

Radicalisering is een proces waarbij iemand toegroeit naar extremisme gewelddadig extremisme of zelfs terrorisme. Radicalisering is het geïnspireerd worden en gaan geloven in een extremistisch wij-zij verhaal en daar steeds meer persoonlijk consequenties of daden aan verbinden. Die daden kunnen maken dat op zichzelf hanteerbare tegenstellingen escaleren tot een niveau waarop ze de samenleving ontwrichten doordat er geweld aan te pas komt het tot gedrag leidt dat mensen diep kwetst of in hun vrijheid raakt of doordat groepen zich afkeren van de samenleving (NCTV 2025). ,

Extremisme wordt gedefinieerd als het uit ideologische motieven bereid zijn om niet-gewelddadige en/of gewelddadige activiteiten te verrichten die de democratische rechtsorde ondermijnen. Extremisme kan zich uiten in geweld maar ook op niet-gewelddadige wijze. Voorbeelden van niet-gewelddadige ondemocratische activiteiten zijn het op stelselmatige wijze haat zaaien ; angst verspreiden ; doelbewust desinformatie verspreiden ; demoniseren en intimideren ; verwerpen van wet- en regelgeving ; en pogingen doen om een parallelle samenleving tot stand te brengen waarbij het gezag van de Nederlandse overheid en het rechtssysteem worden afgewezen (Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 2024). ,

Definities verschillende vormen extremisme Religieus-extremisme Het gebruik van een religieuze overtuiging als basis voor (het legitimeren van) het extremistisch handelen. In de

Nederlandse context is islamitisch extremisme het meest voorkomend zoals extremisme op basis van jihadisme ,

(in de betekenis van gewapende strijd) (Analistennetwerk Nationale Veiligheid 2023). ,

Rechts-extremisme Extremisme waarbij een of meer van de volgende denkbeelden centraal staan ; 1) racisme en wit superioriteitsdenken ; 2) antisemitisme ; 3) vreemdelingenhaat (inclusief moslimhaat) ; 4) haat jegens vreemde (cultuur)elementen ; 5) ultranationalisme (AIVD 2025). Deze vorm van extremisme kent veel verschillende ,

verschijningsvormen waaronder neonazigroepen zogenaamde ‘alt-rightbewegingen’ en accelerationisten ,

(legitimeert terroristisch geweld om een witte etnostaat te creëren). Rechts-extremisten streven antidemocratische doelen na vaak op basis van complottheorieën. Hoewel rechts,

extremistische groepen relatief klein zijn maken zij effectief gebruik van sociale media om jongeren te bereiken ,

hun boodschap te verspreiden (AIVD).

Links-extremisme Centraal staat de volledige verwerping van gezagsstructuren en autoriteiten (anarcho-extremisme) en de bestrijding van personen of organisaties die als ‘fascistisch’ worden bestempeld (antifascistisch extremisme). ,

11 maart 2026 / Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

Links-extremisten gebruiken actiemiddelen met een intimiderend ontwrichtend of gewelddadig karakter zoals doxing vernielingen bedreigingen brandstichting of ‘homevisits’. Zij richten zich vaak op thema’s als klimaat ,

gender

wonen , vreemdelingenbeleid en politieoptreden.

De scheidslijn tussen activisme

extremisme is dun ;

radicalisering binnen links-activistische kringen kan leiden tot extremistische uitingen (AIVD). Anti-institutioneel extremisme Er is sprake van ‘anti-institutioneel extremisme’ wanneer personen of groepen zich op niet-gewelddadige en/of gewelddadige wijze richten tegen de overheid en democratische instituties waarbij zij bewust en structureel een ,

narratief verspreiden over een 'kwaadaardige elite' die de vijand is van de Nederlandse bevolking. Daarmee ondermijnen ze het vertrouwen in democratische instituties en processen zoals de overheid politie en media. ,

Democratische rechtsorde is ‘een samenleving waarin de interactie tussen overheid en burgers en tussen burgers onderling plaatsvindt volgens de principes procedures en instituties die voortkomen uit de grondwettelijk vastgelegde vrijheden en rechten. Het gaat hierbij om gelijkheidsrechten vrijheidsrechten en participatierechten’ (NCTV 2024). Deze democratische open samenleving waarborgt dat iedereen binnen dit systeem wordt beschermd en in vrijheid kan leven. ,

1. 2

Onderzoeksmethode

Het doel van het onderzoek was om: 1) inzicht te krijgen in het huidige beeld van fenomenen van radicalisering en extremisme in de gemeente Woudenberg 2) inzicht te krijgen in de voedingsbodem of risico’s voor (verdere) radicalisering en extremisme in de gemeente Woudenberg en 3) tot aanbevelingen te komen voor de (preventieve) ,

lokale praktijk. Om hiertoe te komen is gebruik gemaakt van verschillende soorten bronnen en methoden: • Deskresearch: via een literatuurscan is een eerste beeld van de lokale situatie verkregen en geplaatst binnen de regionale en landelijke context. • Diepte-interviews: om het lokale en regionale beeld verder te verdiepen en te verfijnen aan de hand van gerichte vragen. In bijlage 2 is een overzicht opgenomen van de geïnterviewde personen. • Focusgroep/kennissessie: ten behoeve van kennisbevordering- en uitwisseling tussen professionals waarbij gelijktijdig een breder lokaal perspectief opgehaald kan worden is een focusgroep/kennissessie georganiseerd. Voorafgaand aan de bijeenkomst is een factsheet over radicalisering en extremisme met de deelnemers gedeeld. ,

Omvang en beperkingen Dit onderzoek is gebaseerd op een analyse van kwalitatieve bronnen. Het beeld dat in dit rapport wordt geschetst is op basis van wat er in documenten staat en de kennis van professionals die in Woudenberg dagelijks in contact staan met inwoners. Dit brengt ook beperkingen met zich mee: er is geen grootschalige kwantitatieve analyse gedaan of input direct bij inwoners opgehaald. De geschetste beelden zijn dan ook niet representatief of te generaliseren maar tonen inzicht in welke fenomenen er mogelijk aanwezig zijn in de gemeente gebaseerd op de input van betrokken professionals. Bovendien doen we in dit rapport alleen uitspraken over fenomenen en zijn voor dit onderzoek op geen enkele wijze individuen gemonitord. ,

1. 3

Leeswijzer

In deze rapportage zetten we de belangrijkste resultaten van het onderzoek uiteen. Hierbij volgen wij de volgende structuur:

11 maart 2026 / Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

•

In hoofdstuk 2 bespreken we de landelijke context de mogelijke voedingsbodems voor radicalisering en extremisme de ontwikkelingen binnen de verschillende fenomenen en de laatste trends. In hoofdstuk 3 zoomen we in op regionale ontwikkelingen waarbij we nader ingaan op de mogelijke voedingsbodems voor radicalisering en extremisme en de ontwikkelingen binnen de verschillende fenomenen. In hoofdstuk 4 volgen we dezelfde lijn als in de voorgaande hoofdstukken waarbij we ditmaal specifiek ,

• •

Woudenberg behandelen. In hoofdstuk 5 bespreken we de aanpak in Woudenberg en de daarbij horende bevindingen. In hoofdstuk 6 verzamelen we de conclusies van de hoofdstukken 2 t/m 5 om vervolgens tot aanbevelingen te komen.

11 maart 2026 / Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

Context voedingsbodem en landelijke ontwikkelingen ,

Dit hoofdstuk is gebaseerd

op landelijke (beleids)documenten zoals het DTN en rapporten van de AIVD en literatuur over radicalisering en extremisme. Eerst wordt uitgelegd wat mogelijke voedingsbodems voor radicalisering en extremisme kunnen zijn (om hier in het regionale en lokale hoofdstuk op voort te bouwen) vervolgens worden de meest recente ontwikkelingen rondom de verschillende typen extremisme behandeld laatst enkele bredere trends die in het kader van radicalisering en extremisme zichtbaar zijn.

2. 1

, ,

als

Context en mogelijke voedingsbodems voor radicalisering en extremisme

Om de fenomenen radicalisering en extremisme in de gemeente Woudenberg te beschrijven en duiden is het belangrijk om eerst te kijken naar de bredere maatschappelijke context waarbinnen dit plaatsvindt. De voedingsbodem van radicalisering ontstaat uit een wisselwerking tussen factoren op micro- (individueel-) meso(groeps-) en macroniveau (maatschappij) en factoren die op individueel- en groepsniveau de vatbaarheid voor radicalisering van personen kunnen beïnvloeden (Ranstorp & Meines 2024 ; Dekker 2022). Hieronder worden een aantal mogelijke factoren beschreven die bij kunnen dragen aan de voedingsbodem voor radicalisering. ,

Maatschappelijk onbehagen ongenoegen en onrust kunnen een voedingsbodem vormen voor radicalisering doordat zij gevoelens van machteloosheid onvrede en vervreemding van overheid en samenleving versterken. Wanneer mensen ervaren dat hun zorgen niet worden gehoord of dat de samenleving de verkeerde kant opgaat neemt de kans op wantrouwen polarisatie en spanningen toe. ,

Een belangrijk onderdeel hiervan is het verlies van institutioneel vertrouwen: het geloof in overheid politiek en instituties. Als dit vertrouwen afneemt kan institutioneel wantrouwen ontstaan: burgers zien de overheid dan niet langer als legitiem. Dit vergroot de ontvankelijkheid voor complotdenken anti-institutionele radicalisering en afkeer van het democratisch proces. Toenemend wantrouwen tussen burgers en bestuur ook wel verticale polarisatie genoemd kan leiden tot dreiging intimidatie en verdere ondermijning van de democratische rechtsorde. Volgens recente trendcijfers van het CBS (2025) is in de periode 2012-2024 het vertrouwen in sommige instituties toegenomen maar in andere instituties is het vertrouwen afgenomen. Het vertrouwen in de overheid en in het bijzonder politieke instituties is anno 2025 zeer laag. ,

Daarnaast kan ook horizontale polarisatie (tussen groepen in de samenleving) een rol spelen. Polarisatie is op zichzelf niet per definitie ongewenst ; het kan bijdragen aan een levendige democratie en scherp maatschappelijk debat. Problematisch wordt het echter wanneer groepen steeds sterker tegenover elkaar komen te staan en een ‘wijzij-denken’ ontstaat. Dat kan negatieve beeldvorming maatschappelijke spanningen en uiteindelijk incidenten in de ,

hand werken. Een belangrijk psychologisch mechanisme achter radicalisering is het gevoel van waargenomen onrechtvaardigheid (Kruglanski et al. 2013 ; Moghaddam 2005 ; Van den Bos 2019). Zulke gevoelens worden als écht ervaren en kunnen leiden tot frustratie boosheid en vervreemding. Onderzoek toont aan dat zowel rechts- als moslimextremistische denkbeelden vaak samenhangen met relatieve deprivatie – het idee dat de eigen groep minder kansen of erkenning krijgt dan anderen (Doosje et al. 2012). ,

Individuele en persoonlijke kenmerken kunnen bijdragen aan de vatbaarheid voor radicalisering. Factoren als leeftijd schulden problematische gezinssituaties ingrijpende levensgebeurtenissen (zoals ontslag ziekte of scheiding) en psychische of gedragsproblematiek kunnen de impact van zogenoemde triggerfactoren vergroten (Feddes et al. 2015 ; Ranstorp 2016). ,

11 maart 2026 / Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

2. 2

Ontwikkelingen extremisme

Volgens de AIVD en NCTV staat de nationale veiligheid de laatste jaren onder toenemende druk door uiteenlopende vormen van extremisme. De dreiging is veelzijdiger en diffuser geworden met fluïde organisatiestructuren en vervagende grenzen tussen activisme en extremisme. Nationale dreigingen zijn steeds vaker verbonden met internationale ontwikkelingen. Sinds december 2023 geldt dreigingsniveau 4 (substantieel) mede door de oorlog in Gaza Koranschendingen en internationale jihadistische netwerken. Het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (hierna: DTN) van juni 2025 handhaaft dit niveau met aanhoudend hoge jihadistische dreiging een reële kans op rechts-terroristisch geweld en een kleine maar geweldsbereide groep anti-institutioneel-extremisten. ,

2. 2. 1 Jihadisme en ander religieus extremisme Volgens het DTN van juni 2025 en het Jaarverslag 2024 van de AIVD blijft de jihadistische dreiging in Nederland onverminderd hoog. In Europa zijn de afgelopen jaren opnieuw aanslagen gepleegd en plannen met een jihadistische achtergrond verijdeld. De oorlog in Gaza vormt daarbij een belangrijke mobiliserende factor doordat jihadistische groeperingen het conflict gebruiken om hun narratief van strijd tegen het Westen en zijn bondgenoten te versterken. ,

De dreiging komt in hoofdzaak van transnationaal opererende terroristische organisaties zoals ISIS en in toenemende mate ISKP die zowel fysieke aanslagen proberen aan te sturen als online rekruteren. Een deel van de jihadisten in Nederland is vooral actief in de online omgeving waar zij extremistische en terroristische propaganda consumeren en onderling uitwisselen. Binnen deze context kan radicalisering zeer snel verlopen. Transnationale jihadistische organisaties maken hier doelbewust gebruik van door propaganda en rekruteringsboodschappen te verspreiden in online groepen met gelijkgestemden. ,

Aanslagen door lone actors (alleen handelende daders) vormen een specifieke zorg omdat deze moeilijk te detecteren zijn voor de autoriteiten. Vaak betreft het individuen die grotendeels online zijn geradicaliseerd en zich buiten het zicht van fysieke netwerken bevinden. De AIVD signaleert dat juist in deze categorie jongeren op relatief korte termijn kunnen overgaan van het consumeren van extremistische content naar het daadwerkelijk plegen van geweld waarbij weinig tot geen communicatie met derden plaatsvindt over de concrete voorbereidingen. ,

Binnen Nederland blijft de georganiseerde jihadistische scene bestaan maar deze groeit niet noemenswaardig. Lokale netwerken die soms al decennialang aanwezig zijn zijn relatief inactief en vormen momenteel geen directe aanslagdreiging. Toch blijft de online dimensie een groot risico juist doordat deze minder zichtbaar is internationaal verbonden is en sterk inspeelt op actuele geopolitieke gebeurtenissen. ,

2. 2. 2 Rechts-extremisme Volgens het DTN (juni 2025) blijft de dreiging vanuit het rechts-extremisme grotendeels ongewijzigd. Er zijn hierbij grote zorgen over de hoge snelheid waarmee individuen online radicaliseren en de mogelijke geweldsdreiging van geradicaliseerde jongeren. De AIVD benoemt dat rechts-extremistische ideologieën waaronder de zogenoemde ‘omvolkingstheorie’ verder zijn genormaliseerd binnen bepaalde online en politieke gemeenschappen. Deze normalisering vergroot de kans dat extremistisch gedachtegoed aansluiting vindt bij een bredere groep sympathisanten wat het risico op individuele acties verhoogt. ,

De dreiging wordt grotendeels gevoed door online radicalisering. Jongeren meestal jongens komen in aanraking met extremistisch materiaal via sociale media fora en versleutelde chatgroepen. Binnen deze digitale ruimtes worden gewelddadige narratieven versterkt en wordt contact gelegd met gelijkgestemden in binnen- en buitenland. De AIVD benadrukt dat dergelijke online interacties niet alleen ideologisch bevestigend werken maar ook praktische ,

kennis over

het plegen

van

aanslagen kunnen verspreiden bijvoorbeeld ,

over

het gebruik

van wapens

of het plannen

van aanvallen.

11 maart 2026 / Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

Hoewel er in Nederland de afgelopen jaren geen grote rechts-extremistische aanslagen hebben plaatsgevonden blijft het risico aanwezig dat geïsoleerde individuen of kleine cellen overgaan tot geweld. Internationale voorbeelden zoals aanslagen in Duitsland en de Verenigde Staten tonen aan dat dit scenario reëel blijft. De combinatie van ideologische verharding online netwerken en de beschikbaarheid van (illegale) wapens houdt deze dreiging in stand. ,

2. 2. 3 Anti-institutioneel extremisme Volgens de AIVD (2023 2025) en NCTV (2023 2024 2025) vormt het anti-institutionele narratief dat uitgaat van een ‘kwaadaardige elite’ op langere termijn een dreiging voor de democratische rechtsorde in Nederland. Deze antiinstitutionele dreiging gaat uit van groepen of personen die geloven dat een ‘kwaadaardige elite’ de bevolking wil onderdrukken door deze angst aan te jagen en tot gehoorzaamheid te dwingen. De elite zou zich hierbij niet alleen in de wetgevende rechterlijke en uitvoerende macht bevinden maar ook binnen de media en de wetenschap. ,

Volgens aanhangers van het narratief verzint de elite gebeurtenissen en fenomenen zoals de coronapandemie de stikstofcrisis of de oorlog in Oekraïne om zo haar eigen agenda te kunnen doorvoeren. Door het narratief van de ‘kwaadaardige elite’ wordt de legitimiteit van de wetgevende uitvoerende en/of rechtsprekende instituties en de ‘traditionele’ media en wetenschap ondermijnd en kan het publieke vertrouwen in de instituties en in de bestuurders die namens deze instituties verantwoordelijkheid dragen worden aangetast. De AIVD (2023 2025) beschouwt aanhangers van het kwaadaardige elite narratief als complotdenkers. Als vorm van verzet creëert een deel van de anti-institutionele beweging parallelle samenlevingen om zo de onderdrukking van de hierboven geschetste kwaadaardige elite te ontvluchten. ,

Hoewel de dreiging voor de democratische rechtsorde vooral op de langere termijn speelt kunnen volgens de AIVD sommige personen met anti-institutionele overtuigingen zich ook op de kortere termijn al gerechtvaardigd voelen geweld intimidatie en bedreigingen te plegen tegen politici rechters journalisten en wetenschappers. Een zeer klein deel van de anti-institutioneel extremisten in Nederland is daadwerkelijk bereid en in staat om geweld te gebruiken. Van deze groep gaat een beperkte maar reële geweldsdreiging uit. In 2024 zijn voor het eerst in Nederland arrestaties verricht van zelfverklaarde ‘soevereinen’ op verdenking van lidmaatschap van een terroristische organisatie (AIVD 2025 ; NCTV 2025). In juni 2025 zijn acht zelfverklaarde soevereinen aangehouden die worden verdacht van het bezit en gebruik van wapens en gevaarlijke stoffen. ,

2. 2. 4 Links-extremisme Het georganiseerde links-extremisme is volgens het DTN (juni 2025) in Nederland gefragmenteerd klein qua aantal personen en divers qua ideologieën. Er is hierbinnen een sprake van een groeiend antimilitair en anti-NAVO sentiment waarbij een toenemende actiebereidheid op deze thema’s te zien is. Daarnaast is de Gaza-oorlog een belangrijk onderwerp. Er is incidenteel sprake van vernieling sabotage of intimiderende acties bijvoorbeeld richting bedrijven in de defensie-industrie die verantwoordelijk worden gehouden voor oorlog kolonialisme en genocide. ,

De AIVD (2025) benoemt de Gaza-oorlog eveneens als een belangrijk thema binnen de links-extremistische beweging in Nederland. Anarchistische marxistisch-leninistische en andere groepen waren regelmatig betrokken bij pro-Palestijnse demonstraties en riepen via online platforms op tot deelname. Het pro-Palestijnse sentiment werd soms gekoppeld aan een anti-imperialistische agenda waarin Israël en de VS als vijandige actoren worden gezien. ,

De meeste acties verliepen activistisch en zonder geweld al waren er verstoringen van de openbare orde. Bij de bezetting van de Universiteit van Amsterdam in mei escaleerde het echter tot vernielingen en geweld tegen de politie waarbij gekende extremisten een rol speelden. Ook kwamen tijdens universiteitsprotesten felle uitingen voor die het bestaansrecht van Israël ter discussie stelden en het geweld van Hamas bagatelliseerden. Dit droeg ertoe bij ,

dat Joodse Nederlanders studenten en docenten zich minder veilig voelden. ,

De AIVD zag in 2024 geen toename in de bereidheid tot geweld binnen de links-extremistische beweging maar constateerde dat sommige acties harder zijn geworden met vernielingen intimidatie en doxing. Het grootste deel ,

11 maart 2026 / Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

van de

linkse actiegemeenschap blijft zich richten op activistische thema’s als klimaat vluchtelingen woningnood en rechts-extremisme en zoals genoemd ook op antimilitarisme. ,

2. 3

Trends extremisme

Welke vormen van extremisme actueel zijn is constant in beweging. Hierboven staan van de meest gangbare ideologieën de situatie beschreven aan de hand van de meest actuele dreigingsbeelden van de NCTV en rapporten van de AIVD. Naast deze specifieke ideologieën is ook een aantal trends zichtbaar in de afgelopen jaren die relevant zijn om te benoemen. 2. 3. 1

Jong & online

Dit is zowel zichtbaar bij jihadisme en rechts-extremisme. In het meest recente DTN (NCTV 2025) staat dat een deel van de jihadisten in Nederland vooral online actief is. Dit gaat meestal om jonge met name jongens op zoek naar identiteit en betekenisgeving. Ook in het rechts-terroristische milieu is een groeiend aandeel jongeren actief in online netwerken en ook hier gaat het om jongeren die op zoek zijn naar identiteit en betekenisgeving. Bijkomend probleem met deze online-activiteit in extremistische milieus is dat het radicaliseringsproces heel snel kan verlopen: corrigerend geluid ontbreekt en extremistische taal wordt juist aangemoedigd (NCTV 2025 ; AIVD 2025b). ,

2. 3. 2 Diffuser beeld In de afgelopen jaren is een diffuser beeld ontstaan van extremistische ideologieën. Waar voorheen één duidelijk gedachtegoed (zoals het neonazisme) werd aangehangen worden er nu elementen uit verschillende ideologieën gemixt tot een ‘persoonlijke’ extremistische ideologie. Dit wordt ook wel ‘salad-bar extremisme’ genoemd. Ook hier speelt de online wereld een rol: door de veelheid aan beschikbare content online is het makkelijk om met verschillende stromingen in aanraking te komen. In het meest recente DTN (NCTV 2025) staat dat dit vooral binnen rechts-extremistische plaatsvindt. Hierbij worden verschillende rechts-extremistische stromingen gemixt met elementen uit de gedachtewereld van incels/manosphere 2 ecofascisme 3 en occultisme.4 ,

Geweldsverheerlijking en sadisme 2. 3. 3 Recentelijk is er meer berichtgeving over radicale online groeperingen zoals 764 en No Lives Matter. Dit zijn sadistische groepen waarvan de jonge leden extreem geweld normaliseren en verheerlijken. Het doel is om jongeren zo onder druk te zetten dat ze overgaan tot het plegen van (seksueel) geweld bij zichzelf of willekeurige anderen of bij bijvoorbeeld hun huisdieren broertjes en zusjes. In oktober 2025 is een lid van de 764 groep uit Hoofddorp aangehouden. Het OM geeft aan dat het om complexe zaken gaat omdat er hier ook sprake is van vermenging met rechts-extremistisch gedachtegoed (OM 2025). ,

De term ‘manosphere’ is een verzamelnaam voor online groeperingen en gemeenschappen van mannen op het internet. Zij vinden dat mannen hun dominante positie in de samenleving zijn kwijtgeraakt door feminisme en vrouwenemancipatie. Incel staat voor 'involuntary celibate' , oftewel mannen die geen seks hebben terwijl ze dat graag willen (Movisie , 2025). 3 Ecofasicme is een rechts-extremistische ideologie die stelt dat de harmonie tussen de witte mens en de natuur verloren is gegaan door onder meer massaimmigratie , globalisering en kapitalisme (AIVD , 2025). Ecofasiscten pleiten voor extreme populatiecontrole. 4 Occultisme richt zich op dat deel van de bovennatuurlijke wereld dat wordt geassocieerd met duisternis ; de duivel of Satan spelen hierin een belangrijke rol. Zie ook het kader verderop in dit DTN over occultisme (NCTV , 2025). 11 maart 2026 / Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

3 Bevindingen: regionaal beeld Dit hoofdstuk is gebaseerd op (landelijke en regionale) beleidsdocumenten en interviews met het Zorg- en Veiligheidshuis Regio Utrecht (ZVHRU) en de politie (basisteam Zeist/Bunnik/Leusden/Woudenberg). In de regio en District Oost-Utrecht zijn verschillende ontwikkelingen zichtbaar die relevant zijn voor het duiden van (de voedingsbodem voor) radicalisering en extremisme in de gemeente Woudenberg. Uit de interviews en het groepsgesprek met professionals komt naar voren dat in de regio vergelijkbare maatschappelijke spanningen als landelijk zichtbaar zijn zoals polarisatie online radicalisering en diffusere vormen van extremisme. ,

3. 1

Contexten en mogelijke voedingsbodems voor radicalisering en extremisme

Binnen de regio is sprake van toenemende maatschappelijke polarisatie een ontwikkeling die door meerdere professionals wordt gesignaleerd. Deze polarisatie sluit aan bij landelijke trends waarbij ideologische tegenstellingen politieke versplintering en activisme steeds zichtbaarder worden in het publieke debat en straatbeeld en er meer sprake is van radicaler milieu activisme. ,

Binnen de regio uit deze polarisatie zich vooral in discussies rondom thema’s als de wolf het stikstofbeleid ,

boerenprotesten en dierenrechten. Volgens geïnterviewden worden deze onderwerpen structureel besproken in overlegmomenten omdat ze regelmatig leiden tot spanningen en in sommige gevallen zelfs tot casuïstiek op de radicaliseringstafel. De wolvendiscussie in het bijzonder leidt soms tot hoogoplopende spanning tussen voor- en tegenstanders. In de regio zijn voorbeelden van bedreigingen onderling tussen groepen maar ook richting gemeenten en gemeentelijke instanties. In augustus 2025 vond een mars plaats voor ‘probleemwolf Bram’ georganiseerd door Animal Rebellion (AR) en Exctinction Rebellion (XR) (De Woudenberger 2025). ,

3. 2

Regionale ontwikkelingen radicalisering en extremisme

3. 2. 1 Jihadisme en ander religieus extremisme Hoewel er in Woudenberg zelf geen concrete signalen zijn van jihadistische radicalisering blijft het thema regionaal relevant. Volgens geïnterviewden is er in de nabije omgeving met name in Veenendaal sprake van casuïstiek die verband houdt met jihadisme. Een specifiek voorbeeld betreft een flatcomplex in Veenendaal waar woningen worden verhuurd aan personen met connecties tot jihadistische netwerken. Vanuit deze locatie zijn meerdere signalen binnengekomen die aanleiding geven tot monitoring. ,

Er is op dit moment geen sprake van een toename in jihadistische casussen maar professionals blijven alert. Zo geeft een professional aan dat er nog steeds personen worden gevolgd die eerder zijn teruggekeerd uit conflictgebieden evenals individuen die nog niet zijn teruggekeerd. Deze monitoring is structureel en gericht op het vroegtijdig signaleren van risico’s. ,

3. 2. 2

Rechts-extremisme en online radicalisering Binnen de regio is sprake van een duidelijke toename van rechts-extremistische signalen met name onder jongeren. Volgens professionals is het rechts-extremisme momenteel de grootste extremistische stroming in de District OostUtrecht gevolgd door jihadisme. ,

Deze vorm van radicalisering speelt zich grotendeels online af. Jongeren worden beïnvloed via digitale platforms en subgroepen waarin extreemrechtse misogyne en gewelddadige denkbeelden worden gedeeld. Geïnterviewden noemen expliciet de invloed van internationale stromingen en online rolmodellen uit de zogeheten manosphere evenals de aanwezigheid van jongeren in subculturen als ‘764-groepen’ en kringen waarin sadistische content circuleert. Deze online omgevingen fungeren als rekruteringsplatforms voor extremistische ideologieën. ,

11 maart 2026 / Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

De casuïstiek die regionaal aan de radicaliseringstafel wordt besproken betreft vaak jonge mannen met een autismespectrumstoornis (ASD) of andere sociaal-emotionele problematiek. Deze jongeren hebben moeite met ,

sociale aansluiting ervaren afwijzing of eenzaamheid en blijken vatbaar voor online beïnvloeding. Volgens een geïnterviewde gaat het ‘eigenlijk alleen maar om mannen’. ,

Professionals signaleren dat de grens tussen fascinatie voor geweld en ideologisch extremisme soms diffuus is. Toch zijn er regionaal casussen waarin jongeren expliciet extremistische uitspraken doen of geweld overwegen. Zo worden in gemeenten rondom Woudenberg voorbeelden genoemd waarin jongeren met blauwdrukken van schoolgebouwen (school shooting-achtige scenario's) en explosieven (zoals cobra's) werden aangetroffen wat duidt op een verontrustende verschuiving richting gewelddadige uitingsvormen. In Woudenberg zelf is dit niet aan de orde. ,

3. 2. 3

Anti-institutioneel gedachtegoed en extremisme

De afgelopen jaren is in de regio sprake geweest van een zichtbare aanwezigheid van de zogenoemde soevereinen – burgers die de autoriteit van de overheid niet erkennen en zich daar actief tegen afzetten. Deze beweging manifesteerde zich onder andere in Soest en Leusden waar bijeenkomsten plaatsvonden van de CLNE-beweging (Common Law Nederland Earth). Volgens het Zorg- en Veiligheidshuis (ZVH) gaat het vaak om personen van buiten de regio waardoor het lastig is om zicht te houden op de omvang en impact van deze groep. Het is hierbij van belang om te benoemen dat de overgrote meerderheid van de individuen die het soevereine gedachtegoed aanhangen geen ,

Wel is een opvallend fenomeen zichtbaar binnen deze beweging zoals ook landelijk de opkomst van zelfbenoemde sheriffs. Individuen die zichzelf een handhavende rol toekennen binnen hun eigen interpretatie van de rechtsorde. Geïnterviewde professionals beschouwen dit als een potentieel veiligheidsrisico vooral vanwege de verhoogde kans op bewapening en dreiging richting ambtenaren. Wanneer bekend is dat iemand zichzelf als sheriff identificeert wordt actief opgetreden vaak in samenwerking met de wijkagent. ,

Hoewel er momenteel geen acute casuïstiek speelt blijven sommige personen in en rond de regio onder voortdurende monitoring. De politie benadrukt dat deze groepen goed georganiseerd en juridisch onderlegd zijn wat hen in staat stelt om confrontaties te vermijden en onder de radar te blijven. Het feit dat soeverein zijn op zichzelf niet strafbaar is maakt handhaving complex: pas wanneer sprake is van bedreiging of strafbare feiten kan worden ,

ingegrepen. Naast georganiseerde bewegingen zoals CLNE signaleren professionals in de regio een bredere trend van wantrouwen richting overheid en instituties. Deze houding manifesteert zich steeds vaker in persoonlijke vormen van verzet zoals het weigeren van schoolgang voor kinderen het negeren van regelgeving of het afzetten tegen beleid rondom corona migratie of culturele thema’s zoals de pietendiscussie. Dit sluit aan bij landelijke trends waarin burgers zich afzetten tegen overheid media en wetenschap en waarin het vertrouwen in instituties afneemt. ,

3. 2. 4 Links extremisme , milieu- en dierenrechtenactivisme en -extremisme Er zijn door de geïnterviewden geen signalen gemeld van links-extremisme. Zoals genoemd bij de voedingsbodem zijn in de regio wel spanningen te zien rondom dierenrechten. Hierbij zijn activisten betrokken die vaak verbonden zijn aan bredere landelijke bewegingen en door geïnterviewden worden genoemd als een groep die in District OostUtrecht steeds actiever en radicaler wordt. Deze activisten richten zich met name op organisaties die met dieren werken zoals slachthuizen en tonen een groeiende bereidheid tot vernieling en het creëren van onveiligheid. ,

11 maart 2026 / Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

4 Bevindingen: lokaal beeld Woudenberg De vorige twee hoofdstukken beschreven de landelijke context en het regionale beeld. In dit hoofdstuk zoomen we in op het lokale niveau van de gemeente Woudenberg. Wat speelt er in Woudenberg aan maatschappelijke

spanningen/polarisatie en mogelijke (voedingsbodem voor) radicalisering en extremisme? En hoe verhoudt dit zich tot het regionale/landelijke beeld? Eerst bespreken we algemene maatschappelijke ontwikkelingen die van belang zijn die spelen in Woudenberg. Daarna volgen onze bevindingen over elk van de ‘typen extremisme’ die op landelijk niveau in kaart worden gebracht in het DTN (anti-institutioneel rechts links religieus) en in hoeverre dit mogelijk in Woudenberg speelt. ,

Dit hoofdstuk is gebaseerd op lokale (beleids)documenten mediaberichten interviews met ZVHRU de politie en de gemeente en één groepsgesprek met professionals uit het sociaal- en veiligheidsdomein die in de gemeente werkzaam zijn. Zoals in hoofdstuk 1. 2 is toegelicht zijn de uitkomsten van dit onderzoek dus gebaseerd op beperkte data. Signalen die naar voren komen zijn op basis van uitspraken en ervaringen van één of meerdere goed geïnformeerde professionals maar betekenen niet per definitie dat dit signaal een indicatie is voor iets wat in de hele gemeente speelt. Desalniettemin geeft dit hoofdstuk een beeld van wat lokaal speelt als het gaat om mogelijke signalen en voedingsbodems voor radicalisering en extremisme. ,

4. 1

De gemeente Woudenberg

Woudenberg is een relatief kleine gemeente in de provincie Utrecht met circa 15. 000 inwoners bestaande uit een compacte dorpskern met daaromheen een uitgestrekt buitengebied. Woudenberg heeft historisch gezien een agrarisch karakter. De bevolkingssamenstelling in de gemeente is inmiddels veranderd door de bouw van nieuwbouwwijken en de instroom van inwoners van buiten de regio. De sociale samenhang is groot onder andere door de aanwezigheid van een sterke christelijke gemeenschap en er is sprake van een veel betrokkenheid tussen inwoners wat vaak wordt omschreven als een mentaliteit van ‘ons kent ons’. ,

Uit de documentanalyse (IVP 2024–2027 paragraaf 7. 4) komt naar voren dat Woudenberg over het algemeen kan worden beschouwd als een veilige gemeente. In 2022 nam de geregistreerde criminaliteit licht toe met ongeveer 6% ten opzichte van 2021 (van 357 naar 380 geregistreerde incidenten). Omdat Woudenberg een relatief kleine gemeente is wordt bij de duiding vooral gekeken naar de absolute aantallen ; procentuele veranderingen kunnen immers snel een vertekend beeld geven. ,

Meer in het oog springt de forse toename van meldingen over personen met verward gedrag met een stijging van ongeveer 144%. Dit betekent echter niet noodzakelijk dat er daadwerkelijk meer personen met verward gedrag zijn aangezien meerdere meldingen betrekking kunnen hebben op één en dezelfde persoon. Een deel van deze signalen heeft bovendien betrekking op locaties langs de A12 waarvan een gedeelte binnen de gemeentegrenzen van ,

Woudenberg valt.

4. 2

Contexten en mogelijke voedingsbodems

Hoewel in Woudenberg slechts een beperkt aantal signalen of casussen rondom radicalisering en extremisme bekend is komen in de analyse enkele contexten naar voren waarin (incidenteel) spanningen zichtbaar zijn geweest. Het gaat hierbij nadrukkelijk niet om structurele of breed gedragen problematiek binnen de gemeente maar om afzonderlijke gebeurtenissen of discussies die tijdelijk aandacht hebben gevraagd. ,

Eventuele gevoelens van wantrouwen richting instituties of beleid dienen te worden gezien in het licht van bredere landelijke ontwikkelingen zoals toenemende polarisatie in het publieke debat en een afnemend vertrouwen in de ,

11 maart 2026 / Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

overheid. Deze tendensen zijn niet specifiek voor Woudenberg en lijken zich lokaal slechts in beperkte mate of tijdelijk te manifesteren. Omdat deze contexten en tendensen wel een voedingsbodem kunnen zijn voor eventuele radicalisering benoemen we hieronder enkele onderwerpen of fenomenen die we tegen zijn gekomen in ons onderzoek. ,

4. 2. 1

Wantrouwen naar overheid en instituties

Binnen delen van de Nederlandse samenleving bestaan gevoelens van onvrede en wantrouwen ten aanzien van de overheid en andere instituties. Uit de fenomeenanalyse blijkt dat dergelijke gevoelens ook in Woudenberg voorkomen maar niet als een breed of generiek kenmerk van de lokale gemeenschap. ,

Professionals geven aan dat zij in enkele individuele casussen soms een wantrouwende houding tegenkomen richting instanties. Zij zien hierbij dat mensen zich kunnen afkeren van instanties die ze niet meer vertrouwen zoals gemeente school of zorginstanties. Daardoor zijn zij mogelijk moeilijker te bereiken ; ze komen niet vanzelf naar maatschappelijke organisaties of de gemeente waardoor signalering alleen lukt via plekken waar ze wél verplicht verschijnen (bijvoorbeeld scholen of huisbezoeken). ,

Daartegenover staan duidelijke signalen van vertrouwen in de lokale overheid. Zo kent Woudenberg een hoge opkomst bij verkiezingen wat wijst op betrokkenheid en vertrouwen van inwoners in het lokale bestuur. ,

Schoolweigering en systeemkritiek Binnen Woudenberg signaleren professionals enkele ouders die zich afzetten tegen het onderwijssysteem en bredere maatschappelijke instituties. Deze ouders halen hun kinderen bewust van school en uiten wantrouwen richting het systeem. In de gesprekken die deze professionals met de betreffende ouders hebben zeggen deze ouders bijvoorbeeld dat ‘het systeem niet voor hen geldt’ en dat zij zich ‘door beleid en instanties tegengewerkt voelen’. In sommige gevallen leidt dit zelfs tot verhuizing uit de regio bijvoorbeeld naar Friesland. ,

Het is niet duidelijk wat de exacte redenen zijn voor deze inwoners om zo kritisch op het (onderwijs)systeem te zijn. Professionals beschouwen dit gedrag wel als zorgwekkend. Het wijst mogelijk op een bredere anti-institutionele houding die niet altijd zichtbaar is in georganiseerde bewegingen maar voortkomt uit persoonlijke keuzes en overtuigingen. Schoolweigering is in deze kwestie mogelijk een signaal van maatschappelijke vervreemding. ,

4. 2. 2

Soevereinen Alhoewel dit in de meeste gevallen niet zo is kan wantrouwen richting de overheid een voedingsbodem zijn voor soeverein gedachtegoed. In Woudenberg zijn een aantal soevereinen bekend doordat zij zich als soeverein kenbaar gemaakt via een brief aan de gemeente. In 2024 schreef De Woudenberger in enkele artikelen over dit fenomeen in Woudenberg. Ook zijn vragen aan de gemeente gesteld. De gemeente geeft aan geen bijzonderheden met de groep te ervaren en ze dus ook niet anders te behandelen. (De Woudenberger 2024a ; 2024b ; 2024c). ,

Een geïnterviewde bevestigt dat soevereinen zich zelden melden bij gemeentelijke loketten. Terwijl ontevreden burgers zich vaak wél laten zien en hun ongenoegen uiten blijven soevereinen juist buiten beeld: “Die zie je dus niet want die melden zich niet bij ons”. Het kan dus zijn dat de groep soevereinen in Woudenberg groter is dan wat bij de gemeente in beeld is. ,

Er was enige tijd ook sprake van een trend waarbij personen zich soeverein verklaarden en zich in bossen in de omgeving (Utrechtse Heuvelrug) wilden vestigen. Deze beweging lijkt inmiddels afgenomen maar de signalen blijven relevant. Professionals noemen het fenomeen ‘bijgetrokken’ maar waarschuwen voor het risico van eenlingen die onder de radar blijven. Juist deze individuen zijn moeilijk te monitoren en kunnen langdurig buiten beeld blijven. ,

11 maart 2026 / Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

Het is hierbij van belang om te benoemen dat de overgrote meerderheid van de soevereinen in Nederland geen

risico’s vormen voor de democratische rechtsstaat of anderszins een gevaar voor de Nederlandse samenleving. Velen van hen zijn vooral op zoek naar zelfvoorziening en willen zo onafhankelijk mogelijk leven binnen het systeem zonder dat zij het systeem ondermijnen of gewelddadige intenties hebben. Het hebben van anti-institutionele sentimenten is daarmee dus niet verboden. Het wordt echter als extremisme gezien wanneer bewust een narratief over een kwaadaardige elite verspreid wordt met als doel de democratische rechtsorde te ondermijnen (VerweyJonker en RadarAdvies 2025). Hoewel soevereinen op zichzelf dus niet extremistisch zijn kunnen de antiinstitutionele sentimenten die ermee gepaard gaan wel een voedingsbodem zijn voor anti-institutioneel extremisme. ,

4. 2. 3 Opvang en huisvesting van vluchtelingen Binnen de gemeente Woudenberg hebben discussies over huisvesting en migratie zich incidenteel voorgedaan en geleid tot maatschappelijke spanningen. Uit gesprekken met professionals blijkt dat het onderwerp woningtoewijzing in specifieke situaties gevoelig kan liggen met name wanneer het gaat om de verdeling tussen lokale woningzoekenden en statushouders of andere migranten. Tijdens gesprekken met gemeente woningcorporaties of het sociaal domein (zoals jongerenwerkers) worden wel eens racistische of haatdragende uitingen gedaan. Volgens de professionals is het zorgelijk als deze uitingen openlijk worden gedaan zeker als dit ,

zonder schaamte of terughoudendheid gebeurt. Zo leidde de komst van Syrische gezinnen tot onrust en toename in het aantal overlastmeldingen onder bewoners. Er werd met een vergrootglas gekeken naar het gedrag van deze gezinnen waarbij zorgen over veiligheid (zoals ‘kan mijn dochter nog veilig naar buiten?’) expliciet werden geuit. Daarentegen verliep de opvang van Oekraïense vluchtelingen soepel en werd gekenmerkt door brede betrokkenheid waarbij inwoners zelf actief initiatieven namen om opvang en ondersteuning mogelijk te maken. ,

Overigens hebben professionals mogelijke vormen van uitbuiting onder arbeidsmigranten gezien bijvoorbeeld arbeidsmigranten die met meerdere personen op één adres of bij horecalocaties staan ingeschreven. Ook boa’s constateren bij adresonderzoeken incidenteel situaties die wijzen op ondermijnende of uitbuitende omstandigheden. Deze kwetsbare situatie kan een mogelijke voedingsbodem zijn voor (ondermijnende) criminaliteit maar in zeer uitzonderlijke gevallen zou dit ook een voedingsbodem kunnen zijn voor rekrutering door extremistische groeperingen. Er is geen aanwijzing dat dit in Woudenberg het geval is. ,

4. 2. 4 Boerenprotesten De boerenprotesten van 2022 hebben ook in Woudenberg tot uitingen geleid die op een verharding van het maatschappelijk debat wijzen. Volgens deelnemers aan de kennissessie zijn inwoners ‘welwillend en niet bang zich te uiten’ wat zich onder andere uitte in het dragen van boerensjaaltjes en het ophangen van omgekeerde Nederlandse vlaggen. Dit zijn symbolen die landelijk worden geassocieerd met protest tegen het stikstofbeleid en bredere onvrede richting de overheid. Waar het eerder slechts ging om meningsverschillen over beleid signaleren professionals nu een toename van anti-institutionele sentimenten. ,

4. 2. 5 De wolf en dierenrechten De aanwezigheid van de wolf in de gemeente Woudenberg

en de regio is uitgegroeid tot een sterk gepolariseerd maatschappelijk thema waarbij zowel voor- als tegenstanders zich nadrukkelijk laten horen. Uit de gesprekken met betrokkenen komt naar voren dat de discussie over de wolf soms tot hoogoplopende spanningen kan leiden. Waar in de regio soms sprake is geweest van bedreigingen is de ervaring in Woudenberg dat het overwegend gemoedelijk verloopt rondom dit thema. ,

Wel wordt melding gemaakt van verschillende (lokale) activistische groepen die zich inzetten voor natuurbescherming of klimaatacties. Zij organiseren doorgaans kleinschalige en vreedzame demonstraties zoals een ,

11 maart 2026 / Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

protest voor het gemeentehuis (zitten of liggen om aandacht te vragen voor dierenrechten of milieukwesties). Tegelijkertijd worden er ook acties gemeld van tegenstanders van de wolf waaronder het verspreiden van stickers met teksten als ‘De wolf moet weg’ en afbeeldingen van dode dieren. Deze uitingen zijn zichtbaar in de openbare ruimte en kunnen bijdragen aan de ervaren spanningen binnen de gemeenschap. ,

Uit de interviews komt naar voren dat de discussie over de wolf inmiddels verder reikt dan een ecologische of milieukwestie. Geïnterviewden benadrukken dat meningsverschillen op zichzelf onderdeel zijn van een gezonde democratische samenleving maar dat de emoties rondom dit thema regelmatig hoog oplopen. Enkele geïnterviewden waarschuwen dat het risico op confrontaties en verdere escalatie toeneemt wanneer voor- en tegenstanders elkaar in de openbare ruimte treffen. ,

4. 2. 6 De pietendiscussie De discussie rondom ‘Zwarte Piet’ heeft in Woudenberg enkele jaren geleden geleid tot spanningen binnen de gemeenschap en tot bedreigingen richting organisatoren van de intocht (de Woudenberger 2022). Volgens geïnterviewden spraken sommige inwoners destijds expliciet de wens uit om Zwarte Piet te behouden wat kan wijzen op een sterke gehechtheid aan tradities en cultureel erfgoed. Tegelijkertijd waren er ook inwoners die pleitten voor een aanpassing van de traditie bijvoorbeeld door de invoering van roetveegpieten. Vanaf 2022 zijn in Woudenberg alleen nog roetveegpieten aanwezig bij de intocht van Sinterklaas na aangekondigde demonstraties van Kick-Out Zwarte Piet. Op dit moment spelen hier verder geen spanningen meer omheen. ,

4. 2. 7 Uitingen in de openbare ruimte In Woudenberg zijn verschillende uitingen in de openbare ruimte gesignaleerd die duiden op maatschappelijke spanningen en mogelijke extremistische sympathieën. Zowel uit interviews als uit de kennissessie blijkt dat graffiti en posters regelmatig worden gebruikt als middel om ideologische boodschappen uit te dragen. Daarnaast zijn er enkele voorbeelden van het tonen van bepaalde vlaggen (regenboogvlag Israëlische vlag) waar inwoners meldingen over maken. Volgens geïnterviewden is het voorgekomen dat een vlag weggehaald moest worden onder andere bij het gemeentehuis. Zij beschouwen dit gedrag als een uiting van maatschappelijke onvrede: “Dit zegt ook zeker wat over de polarisatie”. ,

4. 2. 8 Jongeren: overlast en beïnvloeding In de gemeente is sprake van overlast van groepen jongeren. Professionals signaleren dat zij steeds vaker gedrag vertonen dat als heftig of zorgwekkend wordt ervaren regelmatig moeite hebben met sociale aansluiting en dat sprake is van isolatie en beïnvloeding via onlinekanalen. Volgens geïnterviewden raken jongeren regelmatig verwikkeld in conflicten zonder duidelijke aanleiding. Er is sprake van ruzies en spanningen onder jongeren waarbij de oorsprong van het gedrag vaak moeilijk te duiden is. Geïnterviewden noemen jongeren ‘beïnvloedbaar’ vooral wanneer ouders uitgesproken meningen hebben die door kinderen worden overgenomen. ,

Sociale media en online beïnvloeding spelen een toenemende rol in het denken en gedrag van jongeren in Woudenberg. Zo spelen platforms als TikTok Instagram Snapchat Discord en games zoals Call of Duty en Minecraft een belangrijk deel van hun sociale leven. Tegelijkertijd bieden deze digitale omgevingen toegang tot extremistische seksistische en gewelddadige content. Jongeren worden niet per se gerekruteerd door georganiseerde extremistische groepen maar kunnen wel geleidelijk worden ingezogen in een wereldbeeld waarin haat geweld en uitsluiting genormaliseerd worden. Jongeren die sociaal geïsoleerd zijn gepest worden of weinig aansluiting vinden blijken het meest vatbaar voor deze invloeden. Soms zijn ouders volgens geïnterviewden opgelucht dat hun kind ‘ergens bij hoort’ zonder te beseffen dat de online-gemeenschap waarin hun kind zich begeeft schadelijke effecten kan hebben. ,

11 maart 2026 / Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

Tenslotte wordt opgemerkt dat sommige jongeren zich spiegelen aan gangsterrap en de harde omgang met vrouwen die hierin verheerlijkt wordt. Dit leidt tot het aannemen van een houding die hen volgens professionals sociaal en emotioneel niet verder helpt. Het algoritme van sociale media versterkt deze ontwikkeling door jongeren steeds dieper in een informatiebubbel te duwen waardoor het onderscheid tussen feit en fictie vervaagt. “De buitenwereld komt binnen” aldus een agent “kinderen worden geïntimideerd in een veilige omgeving door wat ze online zien”. ,

4. 3

Extremisme en radicalisering in Woudenberg

Naast de mogelijke voedingsbodems geschetst in 4. 2 lijkt er uit de geanalyseerde data op dit moment geen sprake te zijn van ernstige zorgelijke signalen van radicalisering naar gewelddadig extremisme in Woudenberg. Desalniettemin zijn er wel enkele uitingsvormen van (niet-gewelddadig) extremisme zichtbaar die aandacht verdienen. Hieronder staat in lijn met het DTN per ideologie kort uiteengezet wat er wel of niet in Woudenberg is ,

gevonden. 4. 3. 1

Jihadisme en ander religieus extremisme Jihadisme lijkt in Woudenberg geen actuele dreiging te vormen: er zijn geen signalen of casussen bekend van jihadistische radicalisering. Ook zijn er geen terugkeerders gesignaleerd die vanuit conflictgebieden zijn teruggekeerd naar de gemeente. In andere gemeenten in het district zoals Veenendaal zijn wel signalen van jihadistische netwerken en monitoring van betrokken personen. ,

Er zijn geen aanwijzingen dat sprake is van mogelijk extremisme uit een andere (fundamentalistische) religieuze hoek. 4. 3. 2 Rechts-extremisme Uit de gesprekken met professionals blijkt dat rechtsextremisme een zichtbaar fenomeen is binnen Woudenberg. Hoewel er geen sprake is van gewelddadig extremisme verwijzen professionals wel naar extreemrechtse uitingen wat erop wijst dat deze stroming lokaal speelt en herkend wordt. ,

Er is hierbij één casus van rechts-extremisme bekend die een aantal jaar geleden speelde. Daarnaast zijn meerdere signalen van radicaal-rechtse uitingen in de openbare ruimte. Meerdere geïnterviewden melden stickeracties met extremistische leuzen en symboliek waaronder cijfers en teksten die verwijzen naar rechtse ideologieën. Deze acties kwamen ook vanuit Woudenberg zelf. Daarnaast is graffiti met o. a. hakenkruizen en politieke verwijzingen gesignaleerd op de route naar Leusden. Posters met teksten als ‘wit moet met wit’ hingen drie jaar geleden rond zogenoemde JongerenOntmoetingsPlek (JOP). Een deelnemer van het groepsinterview geeft aan dat tijdens een huisbezoek racistische of discriminerende taal werd geuit wat kan duiden op een normalisering van discriminerende taal in bepaalde delen van de gemeenschap. ,

Online Zoals in het landelijke beeld geschetst (zie 2. 2 en 2.3) is de opkomst van rechts-extremisme onder jongeren sterk verbonden met online dynamieken. Professionals signaleren dat jongeren via digitale platforms worden blootgesteld aan extremistische content waaronder misogynie en gewelddadige ideologieën. Het online-component speelt een centrale rol in de radicalisering waarbij jongeren zich spiegelen aan internationale stromingen en rolmodellen uit de zogeheten manosphere. De professionals die in Woudenberg in contact staan met jongeren signaleren ook dat sommige jongeren in hun digitale leefwereld vatbaar kunnen zijn om ergens ingezogen te worden. Isolatie van de buitenwereld vatbaarheid door bijvoorbeeld gepest worden of eenzaamheid en verharding door blootstelling van schadelijke content online worden genoemd als elementen die ook onder Woudenbergse jongeren spelen. ,

11 maart 2026 / Eindrapport Fenomeenanalyse / Gemeente Woudenberg

4. 3. 3 Anti-institutionele sentimenten en/of extremisme Net als op landelijk niveau heeft ook in Woudenberg de coronacrisis als katalysator voor het ontwikkelen van antiinstitutionele sentimenten gewerkt. Inwoners uitten zich kritisch of afwijzend ten opzichte van het landelijke coronabeleid de maatregelen en de vaccinatiecampagne. Deze houding ging in sommige gevallen gepaard met spanningen en onveiligheid in de openbare ruimte. Professionals signaleren dat deze weerstand zich onder meer uitte rond priklocaties. Hierbij is er een situatie geweest waarin een priklocatie werd bedreigd wat leidde tot de tijdelijke inzet van beveiligers. ,

Beperkte zichtbaarheid Volgens geïnterviewden is een belangrijk kenmerk van het anti-institutionele sentiment in Woudenberg de beperkte zichtbaarheid van betrokken individuen. Professionals geven aan dat deze groep zich zelden actief meldt bij instanties (zoals De Kleine Schans of de gemeente). Juist doordat zij zich afzetten tegen het systeem blijven zij buiten beeld van reguliere hulp- en zorgstructuren. ,

Radicalisering met een anti-institutioneel karakter is daardoor moeilijk te signaleren. Professionals benadrukken dat deze personen zich afkeren van instanties die zij niet meer vertrouwen zoals scholen gemeenten en zorgorganisaties. Signalen worden pas zichtbaar via verplichte contactmomenten zoals leerplichtcontrole huisbezoeken of adresonderzoeken. ,

Een deelnemer van de kennissessie benadrukt het verschil tussen kritiek en ondermijning: “Niet eens zijn met bepaalde wetten en regels dat kan. Maar als mensen de legitimiteit van de overheid in twijfel trekken of regels actief negeren wordt het zorgwekkend”. Een zorgwekkend signaal is bijvoorbeeld het benoemen van een ‘sheriff’ onder de bekende soevereinen wat duidt op het afwijzen van de democratische rechtsorde en het recht in eigen hand nemen. ,

Aan de hand van de geanalyseerde data blijkt niet dat er een acute extremistische dreiging (gewelddadig of ondermijnend aan de democratische rechtsorde) is vanuit het anti-institutionalisme in Woudenberg. Rondom de gekende soevereinen zijn geen actuele signalen. Desalniettemin is anti-institutionalisme gezien de zichtbaarheid en uitingsvormen wel een zorgwekkend fenomeen in Woudenberg. 4. 3. 4 Linksactivisme en -extremisme In de gemeente zijn geen signalen van links extremisme zichtbaar. Hoewel linkse extremistische uitingen in Woudenberg minder zichtbaar zijn dan rechtse vormen ze wel een potentiële bron van confrontatie en polarisatie in de gemeente met name rond milieuthema's (het in hun oog beschermen van) en de boerenprotesten. Vooralsnog blijft het echter bij activistische acties en zijn er geen zorgwekkende signalen. ,

Dierenrechtenactivisme en -extremisme Aansluitend op de regionale activiteiten rondom dierenrechtenactivisme zijn ook in Woudenberg activisten te zien die zich actief in zetten om de wolf te beschermen. Waar in de regio wordt gezien dat een kleine groep activisten extremer wordt in hun acties en bereidheid om daarbij zaken te vernielen (bijvoorbeeld bij slachthuizen) is hier in Woudenberg nog geen concreet geval van geweest. Toch bestaat het risico dat dit vanuit de regio ook in Woudenberg zichtbaar wordt. Dit betreft daarom een onderwerp dat aandacht verdient. Het is hierbij van belang om mee te nemen dat het mogelijk is dat een gedeelte van deze activisten en/of extremisten niet woonachtig is in Woudenberg maar deze locatie uit kiest voor acties door bijvoorbeeld de lokale aanwezigheid van de wolf. 4. 3. 5

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://gemeentebestuur.woudenberg.nl/api/v1/meetings/4276/documents/75844