08. Bijlage 1. d. Presentatie Herverdeling Meicirculaire 2022 Gemeente Woudenberg augustus 2023.pdf

Herverdeling Gemeentefonds Definitief 9 augustus 2023 P.J. Verheij

Verheij Management en Advies - Gemeentefinanciën en lokaal bestuur

1

Aanleiding De Gemeente Woudenberg heeft in de herverdeling van het Gemeentefonds zoals gepubliceerd in de Meicirculaire 2022 een nadeel van 115 euro per inwoner. Hier is de komende jaren wel sprake van een ingroeimodel tot maximaal + of – 37,5 euro per inwoner. Echter is het wel van belang de oorzaken van deze analyse te kennen. Enerzijds om te bezien of het mogelijkheden zijn dit via onderzoeken van BZK te beïnvloeden en anderzijds om voorbereid te zijn op de periode na het ingroeipad (an 2025) Om die reden is gevraagd een analyse te doen van oorzaken en achtergronden van dit herverdeeleffect, mede in relatie tot andere gemeenten en uitkomsten van het gemiddelde van Nederland.

2

Opdracht In de analyse van de herverdeeleffecten van mei 2022 staan de volgende vragen centraal: 1.

Hoe kan de uitkomst (in totaal, per cluster en in totaal van de maatstaven) van de herverdeling in mei 2022 (-115 euro) van de gemeente Woudenberg worden verklaard?

2. Welke oorzaken gaan schuil achter deze uitkomst (c.q. aan welke knoppen is gedraaid), hoe moet dit worden gezien tegen de achtergrond van het profiel van de gemeente Woudenberg 3. Hoe verhoudt deze uitkomst zich tot vergelijkbare (referentie)gemeenten?

3

Gemeentefonds – doel en werking Het bestuurlijk doel van het gemeentefonds is het ondersteunen van de gemeenten als meest nabije bestuurslaag en daarmee de gemeenten in een gelijkwaardige financiële uitgangspositie te brengen waarmee bij gelijke belastingdruk een gelijkwaardig voorzieningenniveau in stand gehouden kan worden. Omdat niet alle gemeenten gelijke (noodzakelijke) kosten voor de taakuitoefening hebben en niet dezelfde verdiencapaciteit optreedt is sprake van een zekere mate van herverdeling van middelen via het Gemeentefonds. De omvang van het Gemeentefonds is een begrotingsbesluit van de Tweede Kamer, de verdeling is een ministerieel besluit. Gemeenten zijn vrij in de besteding van de middelen die via het Gemeentefonds worden verdeeld.

Animatiefilm Gemeentefonds

Verheij Management en Advies - Gemeentefinanciën en lokaal bestuur

4

Gemeentefonds – structuur – werking Clusters KD

Gemeentefonds

Eenheden (CBS) en gewichten

Alg. Uitkering Specifieke uitkeringen

uitkeringsfactor

Maatstaven

P*Q

Clusters SD Belastingen en heffingen

SD | KD | AEM

Overige baten Clusters AEM

5

Herverdeling Gemeentefonds – doel1

1. Bron: VNG: presentatie informatiebijeenkomsten verdeelvoorstel herijking gemeentefonds https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/financien-gemeenten-en-provincies/herziening-financiele-verhouding

Verheij Management en Advies - Gemeentefinanciën en lokaal bestuur

6

Profiel van de Gemeente Woudenberg De verdeling van het Gemeentefonds beoogt aan te sluiten bij de noodzakelijke kosten die de gemeente moet maken om aan haar taken te kunnen voldoen. Die noodzakelijke kosten hangen samen met de kenmerken van de gemeente én met die van haar inwoners. Daarom is het nodig een goed beeld te hebben van het profiel van de gemeente in relatie tot de richting van de bijstelling van het Gemeentefonds en welke keuzes daarin gemaakt zijn. In de volgende sheets is een beeld opgenomen van It’s Public (adviesbureau voor de publieke sector) van de Gemeente Woudenberg. Ondanks dat dit cijfers van enige tijd terug zijn, zal het beeld t.o.v. gemiddeld Nederland niet wezenlijk verschillen.

7

8

9

10

11 11

Uitkomsten herverdeling

In de volgende serie sheets is een analyse opgenomen van de uitkomsten van de herverdeling. Daarbij onderscheiden we: 1. 2. 3. 4.

Totaalbeeld en verdeeld naar cluster Analyse van volumeverschillen in clusters Analyse van meest opvallende en gewijzigde maatstaven Analyse per cluster met grote verschuivingen in relatie tot voorgaande analyses 1-3

12 12

Uitkomsten in € per inwoner Meicirculaire (jaar 2022) VERDELING MEI CIRCULAIRE

Sociaal Domein

Cluster € p. inw.

Basisvoorzieningen

BASIS

9

-9

Participatie

PART

2

-10

WMO

WMO

-130

-90

Jeugd

JEUGD

-59 -178

Totaal

in € totaal NL

Klassiek Domein

Cluster € p. inw.

Bestuur en Ondersteuning

B&O

181

Openbare Orde en Veiligheid O&V

17

Onderwijs

OND

9

Sport Recreatie Cultuur

AEM

-19

OEM

-108

-93

31

Onroerend Zaak Belasting OZB

-48

-53

-77

Totaal

-156

-165

SCR

-7 19

Totaal

218

185 17 6 35 0 242

Standaard Vaste Bedragen SVB

in € totaal NL 0

in € totaal NL

Infrastructuur Ruimte Milieu IRM

Cluster € p. inw.

Overige Eigen Middelen

Herverdeling

€ p. inw.

in € totaal NL

Sociaal Domein

-178

-77

Klassiek Domein

218

242

AEM

-156

-165

Totaal

-115

0

De herverdeling laat een nadeel zien van 115 euro per inwoner. De hoofdoorzaak hiervan is te vinden in de clusters Jeugd en WMO. Daarnaast is bij het Cluster Sport Cultuur en Recreatie een nadeel te zien. Bij de Overige Eigen Middelen (OEM) is het nadeel ook groter dan gemiddeld NL.

13

Uitkomsten in € per cluster Meicirculaire (jaar 2022)

Sociaal Domein

Cluster €

Basisvoorzieningen

BASIS

120.723

-117.844

Participatie

PART

30.187

-136.592

WMO

WMO

-1.767.519

-1.227.641

Jeugd

JEUGD

Totaal

in € totaal NL

-806.149

427.445

-2.422.757

-1.054.632

AEM

Cluster €

Standaard Vaste Bedragen SVB Overige Eigen Middelen

-

-259.833

OEM

-1.472.768

-1.266.361

Onroerend Zaak Belasting OZB

-652.012

-719.175

-2.124.780

-2.245.369

Totaal

Klassiek Domein

Cluster €

Bestuur en Ondersteuning

B&O

2.465.777

2.520.711

Herverdeling

Cluster €

Openbare Orde en Veiligheid O&V

231.510

226.048

Sociaal Domein

SD

Onderwijs

OND

120.661

76.058

Sport Recreatie Cultuur

SCR

-94.946

481.514

Klassiek Domein KD

Infrastructuur Ruimte Milieu IRM

253.789

-4.331

2.976.791

3.300.001

Totaal

in € totaal NL

in € totaal NL

AEM Totaal

AEM

in € totaal NL -2.159.295 -948.392 2.735.312 2.986.866 -1.893.706 -2.038.475 -1.317.689

-0

De herverdeling laat een nadeel zien van 115 euro per inwoner. De hoofdoorzaak hiervan is te vinden in de clusters Jeugd en WMO. Daarnaast is bij het Cluster Sport Cultuur en Recreatie een nadeel te zien. Bij de Overige Eigen Middelen (OEM) is het nadeel ook groter dan gemiddeld NL.

14

Effecten herverdeling Gemeente Woudenberg (volume-effect) Volumes per Cluster Oud € per inwoner NL

Nieuw NL

Verschil Volumes

In deze tabel zijn de volumeverschillen per Cluster voor de algehele verdeling opgenomen.

Verschil Verschil Woudenberg tov NL

SD

891

821

-70

-178

-108

BASIS

203

196

-7

9

16

PARTICIPATIE

177

171

-6

2

8

WMO

265

191

-75

-130

-55

JEUGD

245

264

18

-59

-77

KD

776

995

219

218

-1

B&O

107

268

160

181

21

O&V

95

111

16

17

1

OND

119

125

6

9

3

SCR

213

247

34

-7

-41

IRM

241

245

3

19

16

SVB

23

6

-16

-

16

OEM

-43

-124

-81

-108

-27

OZB

-157

-209

-53

-48

5

AEM

-200

-333

-133

-156

-23

IU/DU

308

308

-

TOTAAL

1.797

1.797

-115

-115

0

Als dat vergelijken wordt met Woudenberg is in laatste kolom zichtbaar welke verschillen per Cluster niet aan wijziging van de totale volumes toegerekend kan worden maar door wijziging in maatstaven of eenheden verklaard moet worden Zo bezien is vooral in het Cluster WMO, Jeugd, Sport Recreatie en Cultuur en de OEM een afwijking tov het landelijk beeld te zien.

Verheij Management en Advies - Gemeentefinanciën en lokaal bestuur

15

Grootste verschillen in de gebruikte maatstaven kenmerk

Top 5 voordeel t.o.v. Gem. NL

vervallen

huishoudens met laag inkomen boven drempel

-71

-138

67

vervallen

bijstandsontvangers

-28

-88

60

nieuw

vast bedrag nieuw

87

25

63

n.v.t.

Jeugd 18+/voogdij

-25

-76

51

vervallen

medicijngebruik met drempel

-77

-107

31

kenmerk

Top 5 nadeel t.o.v. Gem. NL

afgenomen

jongeren

-209

-166

-43

vervallen

ouders met langdurig psychisch medicijngebruik

-101

-64

-38

nieuw

huishoudens met laag inkomen boven drempel_nw

270

415

-145

nieuw

nieuwe regionale centrummaatstaf (max 60km)

49

192

-143

nieuw

bijstandsontvangers_nw

56

183

-75

Woudenberg

Woudenberg

Gem. NL

verschil

Gem. NL

verschil

In deze tabel zijn de verschillen in de maatstaven (per eenheid) vergeleken met de mutatie Gemiddeld NL. Als de verschillen gemiddeld NL vergeleken worden met Woudenberg is in laatste kolom zichtbaar in welke maatstaven de grootste verschillen waarneembaar zijn t.o.v. gemiddeld NL In de figuren zijn een top 5 van de maatstaven met grootste voordelen en een top 5 met de maatstaven met de grootste nadelen gepresenteerd.

In de nieuwe verdeling van het Gemeentefonds zijn een aantal nieuwe maatstaven opgenomen. Een aantal daarvan leveren in absolute zin wel geld op maar zijn fors nadelig voor de Woudenberg t.o.v. Gemiddeld Nederland. Op de ranglijst van alle gemeenten scoort Woudenberg op drie maatstaven laag: huishoudens laag inkomen, regionale centrummaatstaf en bijstandsontvanger. Dat betekent dat er niet veel geld in de verdeling naar Woudenberg komt. Er zijn relatief weinig personen met dit kenmerk cq de gemeente heeft een zeer geringe regiofunctie. Ook bij vergelijking van de oude vervallen maatstaven op dit gebied t.o.v. de nieuwe blijkt een fors nadeel.

Verheij Management en Advies - Gemeentefinanciën en lokaal bestuur

16

Verklaring voor- en nadelen kenmerk

Top 5 voordeel t.o.v. Gem. NL

vervallen

huishoudens met laag inkomen boven drempel

-71

-138

67

326

vervallen

bijstandsontvangers

-28

-88

60

322

nieuw

vast bedrag nieuw

87

25

63

32

n.v.t.

Jeugd 18+/voogdij

-25

-76

51 n.v.t.

vervallen

medicijngebruik met drempel

-77

-107

31

kenmerk

Top 5 nadeel t.o.v. Gem. NL

afgenomen

jongeren

-209

vervallen

ouders met langdurig psychisch medicijngebruik

-101

-64

-38

16

nieuw

huishoudens met laag inkomen boven drempel_nw

270

415

-145

326

nieuw

nieuwe regionale centrummaatstaf (max 60km)

49

192

-143

258

nieuw

bijstandsontvangers_nw

56

183

-75

323

Woudenberg

Woudenberg

Gem. NL

verschil

Gem. NL -166

Rang

verschil

326 Rang

-43

12

•

De oude maatstaf huishoudens met een laag inkomen is vervangen door een nieuwe maatstaf met een andere berekeningswijze. Het bedrag per eenheid is ook verhoogd van ca €800 per eenheid naar € 4.000 per eenheid. In absolute zin is dit positief. Echter, in Woudenberg zijn er relatief weinig huishoudens met laag inkomen. Daardoor is dit een relatief (t.o.v. NL) een nadelige maatstaf voor Woudenberg. Ook een wijziging van bedrag heeft niet de impact zoals die voor andere gemeenten geldt. Voor bijstandsontvangers geldt eenzelfde analyse.

•

Het nadeel op de maatstaf jongeren voor NL komt doordat op verschillende clusters het bedrag per jongere is bijgesteld naar beneden in het voordeel van andere maatstaven. In het sociaal domein vooral door de stijging van de maatstaf huishoudens met laag inkomen. Procentueel heeft Woudenberg echter veel jongeren (23%, plaats 12 van Nederland) en heeft er daardoor een groter nadeel van deze verlaging van het gewicht dan andere gemeenten.

•

De maatstaf ouders met langdurig psychisch medicijngebruik is vervallen. Het grotere nadeel van Woudenberg komt ook hier door een veel groter dan gemiddeld aantal ouders die voldoet aan dit kenmerk (161, plaats 16 van Nederland). Dit moet overigens in relatie worden gezien met het algemeen langdurig medicijngebruik (zie voordelen). Per saldo is het schrappen van deze twee maatstaven m.b.t. medicijngebruik niet heel nadelig (-7).

Verheij Management en Advies - Gemeentefinanciën en lokaal bestuur

17

Verklaring voor- en nadelen •

Het vaste bedrag in het Gemeentefonds is verhoogd van € 297.000 naar € 977.000. Dit werkt in het voordeel van kleine gemeenten omdat de impact per inwoner veel groter is.

•

Het bedrag Jeugd/ Voogdij18+ komt hier in de top 5 naar voren als een voordeel echter is dit vooral fictief omdat deze uitkering in 2023 in de Algemene Uitkering wordt opgenomen en alvast in de herverdeling is meegenomen. Hier tegenover staan kleinere effecten in de clusters zelf. Deze uitkering is nu een integratie-uitkering en in de nieuwe verdeling in de clusters verwerkt. Om de cijfers zuiver te vergelijken is de oude uitkering van € 344.000 per jaar opgenomen. Dat is dus vooral een rekenkundige verklaring.

•

In de nieuwe verdeling is centrumfunctie als nieuwe maatstaf zowel lokaal, regionaal als nationaal opgenomen. Deze komen in de plaats van de oude maatstaven lokale en regionale klantenpotentiëlen. Woudenberg is een gemeente met weinig centrumfunctie. Deze maatstaf is zowel in het Sociaal als het Klassiek domein toegepast en is ook door de ROB als ‘stedelijk’ aangemerkt. Deze typering geldt voor meer maatstaven in de nieuwe verdeling zoals de sociale problematiek en het bedrag per inwoner. De maatstaven centrumfunctie zijn onderwerp van aanvullend onderzoek door het ministerie van BZK en lijken nu de richting op te gaan van ‘stapeling van sociale problematiek’. Het is de vraag of dit de gemeente Woudenberg veel zal helpen.

In deze analyse kennen we nu de oorzaken van het per saldo forse nadeel. Dit is dus een optelsom van vooral inkomensmaatstaven (nieuwe maatstaven zijn zwaarder), lager gewicht voor jeugd, een hoger vast bedrag en een forse inzet op centrumfuncties. Deze laatste staan nog ter discussie en kunnen het nadeel nog doen afnemen.

Verheij Management en Advies - Gemeentefinanciën en lokaal bestuur

18

Analyse Cluster WMO Cluster WMO - verschillen oude en nieuwe verdeling

De effecten van de top 5 voor- en nadelen verschillen per cluster. In deze analyse is het absolute bedrag zichtbaar wat er bij en af gaat en niet meer in vergelijking met andere gemeenten. • • •

Het grootste effect in dit cluster is een volume-effect (zie eerdere sheets) omdat er over heel Nederland minder kosten op WMO (in peiljaar 2019) worden gemaakt dan in de vorige verdeling. In dit cluster zit het grootste overige effect in het vervallen van de maatstaf medicijngebruik en het vervallen van veel andere maatstaven. De maatstaven die ervoor terugkomen hebben niet een evenredig positief effect Hieronder is het totale overzicht opgenomen van de nieuwe verdeling in het cluster WMO Cluster WMO nieuw huishoudens met laag inkomen boven drempel_nw

483.922

eenpersoonshuishoudens

286.507

kernen

28.902

nieuwe regionale centrummaatstaf (max 60km)

211.787

inwoners 75+ met drempel

574.064

laag opleidingsniveau met drempel

360.295

inwoners

-546.414

ouderen

-418.795

lokale klantenpotentielen

-110.355

huishoudens met laag inkomen boven drempel

-289.219

huishoudens met laag inkomen boven drempel_nw

483.922

eenpersoonshuishoudens

230.044

huishoudens

-117.173

uitkeringsontvangers minus bijstandsontvangers

-154.553

wajongeren

-288.086

medicijngebruik met drempel

-861.386

gemiddeld gestandaardiseerd inkomen 75 t/m 84 jaar

-186.517

gemiddeld gestandaardiseerd inkomen 85 jaar en ouder

-128.718

bedden

-129.786

nieuwe regionale centrummaatstaf (max 60km)

211.787

inwoners 75+ met drempel

574.064

laag opleidingsniveau met drempel

360.295

totaal grootste verschillen

-1.370.889

totaal nadeel in cluster WMO

-1.767.519

verklaard

78%

1.945.477

Verheij Management en Advies - Gemeentefinanciën en lokaal bestuur

19

Analyse Cluster Jeugd •

•

•

Cluster Jeugd - verschillen oude en nieuwe verdeling

Het nadeel in het Cluster Jeugd wordt voornamelijk veroorzaakt door een combinatie van het gedaalde gewicht van de maatstaf jongeren, het vervallen de maatstaf ouders met langdurig psychisch medicijngebruik en een zwaarder gewicht voor inkomensmaatstaven. Zoals in de analyse van de top 5 voor- en nadeelmaatstaven aangegeven is de maatstaf langdurig psychisch medicijngebruik een maatstaf waar Woudenberg in NL op de 16e plaats stond. Dit zorgde voor een hoog bedrag in het Cluster Jeugd, wat nu vervallen is. In dit cluster komen daar nadeligere maatstaven voor terug. Het aantal maatstaven is fors gedaald en daarnaast zijn deze behoudens jongeren niet voordelig voor Woudenberg (in euro’s) omdat er minder eenheden van zijn. Daar hoort bij dat de veronderstelling is dat er ook minder noodzakelijke kosten zijn. Bij de nieuwe maatstaven is ook de centrummaatstaf nadelig voor Woudenberg omdat Woudenberg weinig centrumfunctie heeft. In de tabel hieronder is het totale nieuwe Cluster Jeugd verklaard.

jongeren

-2.256.388

huishoudens met laag inkomen boven drempel_nw

2.508.846

eenouderhuishoudens

-438.966

omgevingsadressendichtheid

-182.833

jeugdigen in gezinnen met armoederisico

-124.876

basisonderwijsleerlingen met leerlingengewicht 0.3

251.901

basisonderwijsleerlingen met leerlingengewicht 1.2

182.449

gemiddeld gestandaardiseerd inkomen (particuliere hh)

1.134.090

gemiddeld gestandaardiseerd inkomen (hh met kinderen)

1.282.995

ouders met langdurig psychisch medicijngebruik

-1.383.008

eenouderhuishoudens met 2 of meer kinderen

-345.823

uitkeringsontvangers minus bijstandsontvangers

-1.145.940

nieuwe regionale centrummaatstaf (max 60km)

202.370

Jeugd 18+/voogdij

-344.712

Totaal

-659.896

Totaal nadeel

-705.955

verklaard

93%

Cluster Jeugd nieuw jongeren

1.268.090

huishoudens met laag inkomen boven drempel_nw

2.508.846

omgevingsadressendichtheid

-182.833

nieuwe regionale centrummaatstaf (max 60km)

202.370 3.796.473

Verheij Management en Advies - Gemeentefinanciën en lokaal bestuur

20

Analyse Cluster Sport, Cultuur en Recreatie •

•

In het Cluster Sport Cultuur en Recreatie zit op zichzelf niet een groot nadeel. Wel is het zo dat in de gemiddelde gemeente een veel groter voordeel in dit cluster naar voren komt. Dit heeft te maken met de gebruikte maatstaven centrumfunctie en de gewichten daarvan. Woudenberg heeft weinig centrumfunctie maar in dit cluster wordt daar wel een zwaar gewicht aan gehangen. Dit is in deze analyse al eerder verklaard. In onderstaande tabel is aangegeven welke maatstaven het bedrag verklaren dat in de nieuwe verdeling wordt ontvangen (mei 2022). Dit bestaat dus hoofdzakelijk uit centrumfuncties.

Cluster SCR- verschillen oude en nieuwe verdeling inwoners

1.088.931

lokale klantenpotentielen

-778.721

regionale klantenpotentielen

-46.749

huishoudens

-741.183

nieuwe lokale centrummaatstaf (max 20km)

85.544

nieuwe regionale centrummaatstaf (max 60km)

129.226

nieuwe landelijke centrummaatstaf

168.006

totaal nadeel

-94.946

SCR Nieuw inwoners

2.426.111

nieuwe lokale centrummaatstaf (max 20km)

85.544

nieuwe regionale centrummaatstaf (max 60km)

129.226

nieuwe landelijke centrummaatstaf

168.006 2.808.888

Verheij Management en Advies - Gemeentefinanciën en lokaal bestuur

21

Analyse Cluster OEM • •

• • • •

OEM staat voor Overige Eigen Middelen. Hieronder vallen: overige belastingen (bijv hondenbelasting), renteopbrengsten, resultaten grondexploitatie, vastgoedbaten/lasten In het landelijk overzicht van de Gemiddelde OEM blijkt dat door een maatstaf van 118 euro per inwoner te korten op het gemeentefonds niet volgens een bepaald patroon wordt gekort. De maatstaf inwoners is niet gecorreleerd met het aantal inwoners. Hier zijn vooral gemeenten < 50.000 inwoners de dupe van omdat de feitelijke overige eigen inkomsten in die gemeenten veel lager zijn dan het nu aangehouden bedrag. In onderstaande figuur is dit zichtbaar gemaakt. Door een inmiddels opgelopen uitkeringsfactor van het hele model naar 1,21 is de korting in de praktijk inmiddels 143 euro per inwoner. Dit veel hogere bedrag aan veronderstelde overige eigen inkomsten (het gaat om een verevening) leidt tot een zwaarder gewicht in de andere clusters van het Gemeentefonds omdat er in totaal niet meer of minder verdeeld wordt over de gemeenten. Deze andere clusters zijn per saldo nadelig voor Woudenberg dus daarmee wordt een ‘dubbel nadeel’ gecreëerd voor gemeenten die er toch al niet goed vanaf komen. De OEM is onderwerp van de onderzoeksagenda van BZK. Afhankelijk van de uitkomsten van nader onderzoek kan deze factor nog bijgesteld worden.

De verevening volgens de nieuwe maatstaf leidt tot onderstaande korting in het cluster OEM. inwoners

-1.956.857

Verheij Management en Advies - Gemeentefinanciën en lokaal bestuur

22

Analyse Cluster OZB In het Cluster OZB was oorspronkelijk sprake een stijging van de verevening van de inkomsten naar 90% met een aftopping voor een WOZ waarde per inwoner voor niet-woningen. Dit zou dan in de plaats treden van de 70% voor niet woningen en 80% voor woningen. In eerdere tussentijdse cijfers was de stijging naar 90% met een aftopping wel opgenomen. De enige reden dat deze wijziging niet is doorgegaan betrof dat er een wetswijziging voor nodig was en dat dit de directe invoering per 1 januari 2023 in de weg stond. Het is niet uit te sluiten dat deze variant weer terugkeert in een later stadium nadat lopende onderzoeken zijn afgerond. In onderstaand model is een inschatting opgenomen van de overal uitkomsten van de verschillende varianten gebaseerd op de meicirculaire 2022.

Model 1: 70% - 80% verevening met aftopping

Model 3: 90% verevening met aftopping

Model 2: 70 - 80% verevening zonder aftopping

Model 4: 90% verevening zonder aftopping

Herverdeeleffect per model -115

-115

-109

-106

De conclusie uit deze analyse is dat vooral de aftopping bij gemeenten met veel niet-woningen in het nadeel van Woudenberg werkt, als zal dit volgens deze inschatting maar beperkt effect minder nadelig effect hebben op het totale herverdeeleffect.

Verheij Management en Advies - Gemeentefinanciën en lokaal bestuur

23

Vergelijking referentiegemeenten

Voor het bepalen van vergelijkbare gemeenten is een aantal kenmerken vergeleken. Deze zijn hieronder opgenomen. Uit deze selectie komt een vergelijking met twaalf andere gemeenten naar voren:

Kenmerken:

Renswoude

Traditioneel welvarende woongemeenten Tot 25.000 inwoners Goede sociale structuur Weinig tot geen centrumfunctie Gem. WOZ waarde tussen 360.000-440.000

Alphen-Chaam Woudenberg Montfoort Lopik Hilvarenbeek Bergeijk Oirschot Eersel Bladel Bunschoten Putten Albrandswaard

Verheij Management en Advies - Gemeentefinanciën en lokaal bestuur

24

Vergelijking referentiegemeenten

Verheij Management en Advies - Gemeentefinanciën en lokaal bestuur

25

Vergelijking referentiegemeenten Uit de vergelijking met referentiegemeenten komt geen eenduidig patroon naar voren. De oorzaak hiervan kan en zal waarschijnlijk liggen aan de te verschillende scores op de gebruikte maatstaven. Ook een vergelijking alleen op sociale structuur en centrumfunctie levert geen eenduidig beeld op. Wat wél opvalt is de omgekeerde analyse: van alle gemeenten met een totaal nadeel > 100 euro per inwoner voldoet het merendeel aan een van de de volgende kenmerken: a) goede of redelijke sociale structuur b) weinig centrumfunctie of c) instellingsgemeenten en/of d) inwoneraantal < 50.000

Gemeente

SSCF

Sociale structuur

Centrum Functie

Zoeterwoude

P

Goed

Zonder

-180

1

8.843

Eemnes

P

Goed

Zonder

-103

1

9.362

Woudenberg

O

Goed

Weinig

-115

1

13.639

Westervoort

K

Redelijk

Weinig

-136

1

15.014

Gennep

K

Redelijk

Weinig

-165

1

17.035

Druten

K

Redelijk

Weinig

-124

1

18.991

Goirle

O

Goed

Weinig

-151

1

23.952

Baarn

K

Redelijk

Weinig

-150

1

24.792

Oegstgeest

O

Goed

Weinig

-127

1

25.064

Voorschoten

O

Goed

Weinig

-140

1

25.650

Heemstede

O

Goed

Weinig

-112

1

27.545

IJsselstein

N

Goed

Redelijk

-117

1

33.819

Tynaarlo

O

Goed

Weinig

-124

1

33.978

Utrechtse Heuvelrug

O

Goed

Weinig

-113

1

49.946

Houten

N

Goed

Redelijk

-103

1

50.223

Pijnacker-Nootdorp

P

Goed

Zonder

-171

1

55.674

Sliedrecht

J

Redelijk

Redelijk

-175

2

25.597

Ermelo

J

Redelijk

Redelijk

-153

2

27.016

Zeist

F

Matig

Redelijk

-122

2

65.043

Doesburg

B

Zwak

Redelijk

-147

3

11.064

Diemen

G

Matig

Weinig

-117

3

31.334

Rijswijk

G

Matig

Weinig

-143

3

55.220

Zoetermeer

E

Matig

Sterk

-106

3

125.267

's-Gravenhage

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

-198

3

548.320

Verheij Management en Advies - Gemeentefinanciën en lokaal bestuur

hve

categorie

aantal inwoners

26

Commentaar Raad voor het Openbaar Bestuur Hoofdcommentaar ROB:

‘Beter dan huidig model maar niet goed genoeg’ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

systeemwereld en leefwereld zijn niet verbonden nadruk op uitgaven niet op noodzakelijke kosten peiljaar 2017 ongelukkig (dynamiek niet goed verklaard) te grote nadruk op centrumfunctie (stedelijke ‘overshoot’) te ongenuanceerde maatstaven OEM verdelen per inwoner is onlogisch

Perspectief ROB:

verdeling op basis van huishoudenkenmerken i.p.v. gemeentekenmerken

27

Commentaar Raad voor het Openbaar Bestuur Niet vrijblijvende adviezen ROB vóór invoering: *systeemwereld en leefwereld analyseren uitleggen *financiële positie analyseren, vergelijken en uitkomsten zo nodig erop aanpassen *aanpassen centrumfunctie en te grove maatstaven *OEM voorlopig (historisch) verdelen op 3 jaars gemiddelde Blijft staan: Beperkt houdbaar (3 jaar max 15 euro per jaar)

28

Commentaar Raad voor het Openbaar Bestuur Niet vrijblijvende adviezen ROB na invoering: *typen gemeenten vergelijken, analyseren en er consequenties aan verbinden (zorg-, industrie-, toeristische of universiteitssteden) *actualisatie op transformaties (herstelagenda jeugd) *Kosten bestuur en ondersteuning onderzoeken *investeringsgerelateerde uitgaven volgen en *ontwikkel een beter onderbouwde objectieve verdeling van de overige eigen middelen

29

Invoering per 2023 Invoeringsmaatregelen *Ingroeipad tot en met 2025 (max 37,50 per inwoner) *gemeente met zwakke financiële positie (> 120% gem OZB en solvabiliteit < 30%), lage sociaal economische status, of bevolkingsdaling hebben een aangepast ingroeipad

Onderzoeksagenda *Overige Eigen middelen, eenpersoonshuishoudens, centrumfunctie *ROB- onderwerpen uit advies (maar niet vóóraf…) *BZK staat open voor andere onderwerpen

30

Overwegingen en risico’s Overwegingen: *geen enkel model is perfect (betere is vijand van het goede) *het gaat om aansluiting met de leefwereld (nu veel systeemwereld) *algehele verdeling gaat over patronen niet over individuele gemeenten *Stabiliteit is en blijft een aandachtspunt (zie uitkomst mei 2022)

Risico’s: *Pleisters plakken, feitelijke model naar de achtergrond *Voortdurende herverdeling (instabiliteit in de fin. Verhoudingen) *mismatch met nieuwe financieringssystematiek voor overheden per 2026 *Focus op reparaties (of focus op eindbeeld) *Een model gebaseerd op Huishoudenkenmerken wéér niet opgepakt Toelichting m.b.t. huishoudendkenmerken: het gaat hierbij om een model volledig gebaseerd op kenmerken van de personen in een huishouden: leeftijd, inkomen, opleidingsniveau, samenstelling (éénouder, kinderen, etc). Dit zijn de meest directe kenmerken waarbinnen goede voorspellers van zorgvragen in het sociaal domein. Een soortgelijk model bestaat m.b.t. werk en inkomen (BUIG).

31

Conclusies •

Het nadeel kan met name worden verklaard uit de clusters WMO, Jeugd, SCR (minder sterk voordeel) en OEM. Bij WMO komt dit vooral doordat het totale cluster voor heel Nederland een minder grote omvang heeft. Dit is ten gunste gekomen van andere clusters. Het overige nadeel hangt samen met de wijziging in maatstaven.

•

Vanuit de maatstaven bezien kan het herverdeeleffect voor de Gemeente Woudenberg hoofdzakelijk worden verklaard uit een sterke nadruk in het nieuwe model op (laag) inkomensmaatstaven en centrumfuncties. Daarnaast is in het nieuwe model veel minder gewicht gehangen aan de maatstaf ‘jeugd’. Woudenberg heeft juist relatief een hoog aantal jongeren en wordt daardoor getroffen.

•

Op de Overige Eigen Middelen ontstaat nadeel in zowel het cluster als in het gehele model door veel hogere rekenkundige inkomsten (deze worden verondersteld zelf binnengehaald te worden) dan in de oude situatie. Deze werkwijze is nadelig voor kleinere gemeenten, omdat die vaak niet zoveel overige eigen middelen hebben.

•

Een vergelijking met referentiegemeenten en met gemeenten met dezelfde sociale structuur of centrumfunctie levert geen eenduidig beeld op. Wel valt op dat van de gemeenten met groot nadeel (>100 euro per inwoner) de meeste of een goede sociale structuur of weinig centrumfunctie hebben, of een instellingsgemeente zijn en/of een lager aantal inwoners kennen (<50.000). Instellingsgemeenten zijn gemeenten met een sterke concentratie zorginstellingen (in aantal en/of omvang bewoners) op hun grondgebied.

•

De onderzoeksagenda van BZK biedt m.b.t. de centrumfunctie en m.b.t. de OEM nog perspectief op betere uitkomsten. Hier zou lobby richting VNG en BZK vanuit het perspectief van Woudenberg dan ook op gericht moeten worden.

32

Peter Verheij Management en Advies BV E: info@verheijadvies.nl W: www.verheijadvies.nl M: 0623975719

33