04m. bijlage 8 YMCA Kampeerterrein Woudenberg_Bijlage bij de toelichting_Bijlage 8 Archeologisch bureauonderzoek.pdf
Tekst van het document
locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
GRA-rapport 2021.28
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
Colofon Titel
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
Projectcode Versie Datum Auteur
P01998 C1 04-06-2021 J. Bex (Senior KNA Archeoloog)
Opdrachtgever
TBVA Vastgoedadvies Plantageweg 3 3833 AZ Leusden 033 – 258 44 27 info@tbva.nl
Uitvoerder
Telefoon Email Website Projectgegevens ISSN Zaak-ID Bevoegd gezag
Greenhouse Advies bv Huismanstraat 6 6851 GT Huissen 026 2020606 archeologie@greenhouse-advies.nl www.greenhouse-advies.nl 2468-8258 5078177100 Gemeente Woudenberg adviseur bevoegd gezag: Omgevingsdienst regio Utrecht (ODRU)
Rapport beoordeeld door BG
nog niet
Beheer en plaats documentatie (gedurende onderzoek) Onderzoekslocatie Toponiem Plaats Gemeente Kadastrale aanduiding Centrumcoördinaten Oppervlakte
Greenhouse Advies bv Huismanstraat 6 6851 GT Huissen
Controle Paraaf goedkeuring
J. Bex (Senior KNA Archeoloog)
Projectcode: P01998 Versie: C1
YMCA Henschotermeer / vml Camping Den Treek Woudenberg Woudenberg Woudenberg F 753 X = 153.350 / Y = 454.865 perceelgrootte ca. 13.5 ha (ingreep aanzienlijk minder)
Pagina 2 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
Inhoudsopgave 1
Inleiding.............................................................................................................................................. 4
1.1
Aanleiding .......................................................................................................................................... 4
1.2
Doelstelling en onderzoeksvragen .................................................................................................... 4
1.3
Werkwijze en leeswijzer ..................................................................................................................... 5
2
Beschrijving plangebied ..................................................................................................................... 6
2.1
Huidige en toekomstige situatie plangebied ...................................................................................... 6
2.1.1
Kabels en Leidingen .......................................................................................................................... 7
3
Landschap ......................................................................................................................................... 8
3.1
Geologie............................................................................................................................................. 8
3.2
Geomorfologie en Actueel Hoogtebestand Nederland ...................................................................... 9
3.3
Bodem.............................................................................................................................................. 10
4
Archeologie en historie .................................................................................................................... 11
4.1
Bekende archeologische gegevens ................................................................................................. 11
4.1.1
Archeologiebeleid ............................................................................................................................ 11
4.1.2
Archeologische vondstlocaties ........................................................................................................ 13
4.1.3
Onderzoeksmeldingen ..................................................................................................................... 14
4.2
Cultuurhistorische Atlas van de provincie Utrecht (CHAT) .............................................................. 14
4.3
Cultuurhistorie en historisch-geografie ............................................................................................ 15
4.4
Archeologische verwachting ............................................................................................................ 17
5
Evaluatie en advies .......................................................................................................................... 19
5.1
Beantwoording onderzoeksvragen .................................................................................................. 19
5.2
Advies .............................................................................................................................................. 19
Literatuur en bronnen ...................................................................................................................................... 21 Literatuur .......................................................................................................................................................... 21 Databases, kaartmateriaal en websites ........................................................................................................... 21
Bijlagen Bijlage 1: Overzicht archeologische perioden Bijlage 2: Ontwerptekeningen
Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 3 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
1 Inleiding 1.1
Aanleiding
In opdracht van TBVA Vastgoedadvies is door Greenhouse Advies voorliggend bureauonderzoek opgesteld voor het plangebied Terreininrichting Henschotermeer. Aanleiding voor het onderzoek is de voorgenomen herontwikkeling van een deel van het terrein van het recreatiegebied Henschotermeer. In de noordwestelijk hoek daarvan is een kampeer- en activiteitenterrein beoogd voor de YMCA. Er zal onder meer een hoofdgebouw (met onderkeldering), een tiental kampeerzones en verschillende sportvelden komen. Ook zal de ontsluitingsroute vanaf de Zeisterweg (N224) worden aangepast, waarbij de nodige parkeerplekken daarlangs worden gerealiseerd en de benodigde infrastructuur (bijvoorbeeld het riool) wordt aangelegd. Bij de daarmee gepaard gaande bodemingrepen kunnen eventueel aanwezige archeologische waarden worden verstoord of vernietigd. Conform het beleid van de gemeente Woudenberg dient hiertoe archeologisch onderzoek plaats te vinden (zie § 4.1.1). Het plangebied is weergegeven op Afbeelding 1.1. Onderhavig bureauonderzoek heeft betrekking op dit gebied en de directe omgeving.
Afbeelding 1.1: Luchtfoto van het kadastrale perceel (in rood) te Woudenberg waarbinnen het plangebied ligt (bron: PDOK).
1.2
Doelstelling en onderzoeksvragen
Het doel van het bureauonderzoek is het verwerven van informatie, aan de hand van bestaande bronnen, over de bekende of verwachte archeologische resten, binnen een omschreven gebied, om daarmee tot een gespecificeerde archeologische verwachting te komen. Op basis daarvan kan door de bevoegde overheid een beslissing genomen worden ten aanzien van eventuele vervolgstappen. Dit kan zijn; (gedeeltelijke) vrijgave of vervolgonderzoek. Om deze doelstelling te realiseren, wordt antwoord gezocht op de volgende algemene onderzoeksvragen: 1 2 3
Wat is de natuurlijke bodemopbouw van het plangebied? Welke natuurlijke formatieprocessen hebben een rol gespeeld in het plangebied? Wat is het historisch landgebruik van het plangebied geweest?
Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 4 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
4 5 6 7
1.3
Welke culturele formatieprocessen hebben een rol gespeeld in het plangebied? Is binnen het plangebied sprake van verstoringen, zo ja, wat is de aard en omvang hiervan? Welke gegevens met betrekking tot archeologische waarden zijn binnen het plangebied bekend? Wat is de (gespecificeerde) archeologische verwachting voor het plangebied?
Werkwijze en leeswijzer
Het archeologisch bureauonderzoek is uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), versie 4.11 met in achtneming van het gemeentelijk archeologiebeleid. Er is informatie verzameld over het onderzoeksgebied en het specifieke plangebied met betrekking tot geologie, bodem, bodemverstoringen, archeologie, cultuur- en bouwhistorie. Het rapport is opgebouwd uit de hieronder genoemde hoofdstukken: Hoofdstuk 2: Beschrijving plangebied Hoofdstuk 3: Landschap Hoofdstuk 4: Archeologie en historie Hoofdstuk 5: Evaluatie en advies Voor de in dit rapport gebruikte archeologische tijdsaanduidingen wordt verwezen naar Bijlage 1. Alle kaarten in de rapportage zijn noordgericht tenzij anders aangegeven.
1 SIKB 2018
Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 5 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
2 Beschrijving plangebied 2.1
Huidige en toekomstige situatie plangebied
Het plangebied maakt deel uit van het grotendeels beboste recreatiegebied van het Henschotermeer. Het ligt in de noordwestelijke hoek daarvan en wordt begrensd door de Zeisterweg (N224) in het noorden en de Doornseweg (N227) in het westen. Op korte afstand ten oosten ligt de bekende waterplas. Binnen het terrein staan een tweetal gebouwtjes en verschillende hekwerken die moeten wijken voor het plan. Ook zullen er bomen worden gekapt. Ten behoeve van de realisatie van de voorgenomen ontwikkeling kunnen de volgende bodemingrepen mogelijk (onevenredig) verstorend zijn voor het bodemarchief (indien aanwezig): de bouw van een hoofdgebouw met onderkeldering (ca. 430 m2) en recreatieplein (ca. 350 m2), het ontgraven van een wegcunet voor de rijbaan naar de N224 (6,5 m breed), de aanleg van parkeerplaatsen, paden en de benodigde infrastructuur als riool, elektra, verlichting en water, de plaatsing van vuilcontainers, een tiental kampeerplekken worden voorzien van verharding voor een tent of bungalow, ook worden er volgens het ontwerpplan een drietal voetbalveldjes (kunstgras) en een drietal volleybalveldjes aangelegd. De plaatsing van bijvoorbeeld speeltoestellen, afvalbakken en bankjes zullen naar verwachting slechts een beperkte bodemverstoring veroorzaken. De voorgenoemde ruimtelijke ontwikkeling zal niet het gehele kadastrale perceel (ca.
13,5 ha) beslaan maar zich concentreren in de zuidoostelijke hoek en oostelijke rand, zie onderstaande afbeelding en de bijlagen. Binnen de navolgende afbeeldingen zal als plangebied een gedeelte van het kadastrale perceel als begrenzing van het plangebied worden aangehouden waarbinnen de onderstaande en beoogde ontwikkeling ruimschoots valt.
Afbeelding 2.1: Schetsontwerp, in de bijlagen is deze kaart in groter formaat opgenomen. Bron: TBVA vastgoed advies. Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 6 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
Afbeelding 2.2: Ontwerp gevels hoofdgebouw, onder is zicht op de kelder met recreatieplein. Bron: Buro Noord
2.1.1
Kabels en Leidingen
Binnen het plangebied bevinden zich conform de KLICmelding (d.d. 2 juni 2021) enkele kabels en leidingen binnen het plangebied. Deze liggen met name ter hoogte van de paden. In verhouding met de grootte van het plangebied hebben deze kabels en leidingen geen grote invloed op de algemene archeologische verwachting. Lokaal kunnen deze kabels en leidingen echter wel aanzienlijke schade hebben veroorzaakt aan eventuele archeologische waarden (objecten of structuren).
Afbeelding 2.3: Kabels en leidingen in het plangebied. (Bron: mijn.kadaster.nl)
Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 7 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
3 Landschap Het landschap heeft in het verleden een sterke rol gespeeld in het nederzettingspatroon en de mogelijkheden tot bepaalde activiteiten van de mens. Bij onderzoek naar de mogelijkheid van archeologische sporen in een bepaald gebied is het van belang om te achterhalen hoe het landschap er in het verleden kan hebben uit gezien.
3.1
Geologie
De basis van de afzettingen in het onderzoeksgebied wordt gevormd door materiaal dat is afgezet in de voorlaatste ijstijd (Saalien). In deze koude periode is in dit gebied door het vanuit het noorden komende landijs een stuwwal gevormd in de hier voorkomende oude rivierafzettingen van de Rijn en Maas. Het plangebied is gelegen op de (binnen-) flank van zo’n stuwwal. In de navolgende warme periode (Eemien) en vervolgens de laatste ijstijd (Weichselien) is deze stuwwal weer deels geërodeerd. Tijdens de laatste (periode van de laatste) ijstijd werden binnen het onderzoeksgebied zogenoemde gordeldekzanden afgezet langs de randen van de stuwwallen. In de vlakten konden zich zogenoemde dekzandruggen vormen. Gedurende het opvolgende en relatief warme Holoceen (de huidige periode) vormde zich binnen de relatief lagere zandgronden aan de noordzijde van deze stuwwallen door de stagnatie van water op keileem- of kleilagen dikwijls veen. Op de relatief hogere en drogere gronden van de stuwwallen, de flanken daarvan of de dekzandruggen vormden zich zogenoemde podzolbodems. Deze hogere zandgronden waren vanaf de prehistorie geschikt voor bewoning en bevatten (nog) geregeld sporen van menselijke activiteiten. Raadpleging van het DINOloket toont binnen het plangebied een boring van 37 m diepte (B32D0176), zie afbeelding 3.1.
Ongeveer de eerste drie meter van het boormonsterprofiel bestaat hier uit matig fijn zand gevolgd door een twee meter dikke zandige en siltige grindlaag (vermoedelijk keileem). Op een diepte van bijna 7 m werd een dunne veenlaag aangeboord. Op een diepte van ongeveer 25 meter gaat het fijne zand over in meer grove en grindrijke zanden.
Afbeelding 3.1: Boormonsterprofiel uit DINOloket ter hoogte van het plangebied.
Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 8 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
3.2
Geomorfologie en Actueel Hoogtebestand Nederland
De Geomorfologische kaart2 geeft de mate van reliëf en de vormen aan die in het landschap te onderscheiden zijn (zie afbeelding 3.2). Het plangebied ligt volgens deze kaart deels in een zone van landduinen met bijbehorende vlakten en laagten (code: L54) en deels in een zone met gordeldekzandwelvingen (code: L52). Direct ten westen ligt een zone van een daluitspoelingswaaier (code: G21); sedimenten die van de hogere stuwwal en de droge dalen zijn afgespoeld.
Afbeelding 3.2: Uitsnede geomorfologische kaart (bron: Alterra 2017).
Het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) is een landsdekkend digitaal bestand in de vorm van een driedimensionaal grid met een hoge nauwkeurigheid, waarmee de maaiveldhoogte van Nederland in kaart is gebracht.3 Op basis van het AHN4 (zie afbeelding 3.3) is te zien dat in het plangebied op een hoogte ligt van tussen de +8 tot +11 m NAP. In de noordwestelijke hoek van het kadastrale perceel ligt een duidelijke bult of verhoging (ca. +13,5 m NAP). Onduidelijk is of dit een natuurlijke hoogte is (een dekzandrug) of van antropogene aard (grafheuvel of woongrond dan wel een zandhoop afkomstig van bijvoorbeeld de aanleg van het grote kruispunt dat daar ligt). Aangezien ten westen en ten noorden van deze bult ook verhogingen voorkomen, zou het wellicht kunnen wijzen op een dekzandrug. Opmerkelijk in vergelijking met de geomorfologische kaart is dat hier weliswaar gordeldekzandwelvingen zouden moeten liggen maar die zone lijkt niet overeen te komen met het kaartbeeld van het AHN waarop (zelfs) in een andere oriëntatie een laagte voorkomt (vergelijk afbeelding 3.1 met 3.2). Bij het inzoomen van het kaartbeeld zijn vele sporen in het microreliëf te zien.
Vermoedelijk betreft het hier bandensporen van de bosbouw / landschapsbeheer en wellicht recreatie (mountainbiken, crossen, ruiterpaden en wandelpaden) maar mogelijk ook karresporen (archeologische sporen) in de noordoostelijke hoek en buiten het plangebied. Dat kan een oud tracé zijn van de huidige Zeisterweg.
2 3
Alterra 2017 Geraadpleegd via http://www.ahn.nl Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 9 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
Afbeelding 3.3: Uitsnede AHN4 van het plangebied (rood kader) en omgeving. (bron: AHN-viewer)
3.3
Bodem
De bodem in het plangebied wordt op de Bodemkaart4 getypeerd als Haarpodzolgrond bestaande uit leemarm en zwak lemig fijn zand (type Hd21) (zie afbeelding 3.4). Het betreft hier bodemvorming onder een vegetatiedek op relatief droge gronden. Ten oosten komen Duinvaaggronden voor, hierin komt geen bodemvorming (meer) voor. Dit zijn vaak de zandverstuivingen (stuifduinen) uit meer recente tijden en veelal door menselijk ingrijpen veroorzaakt. Ten westen komen Holtpodzolgronden en Akkereerdgronden voor bestaande uit grof zand. Dit grove zand duidt op de stuwwalafzettingen (oude rivierafzettingen). Het fijne zand binnen het plangebied en ten oosten daarvan is hoofdzakelijk afgezet door de wind (dekzanden en stuifduinen). Het plangebied bevindt zich in een zone met grondwatertrap VIII. De gemiddelde hoogste grondwaterstand ligt hier op meer dan 140 cm -mv. De conserveringscondities voor organische resten in de relatief droge gronden zijn naar verwachting dus slecht.
Afbeelding 3.4: Uitsnede Bodemkaart ter hoogte van het plangebied (bron: Alterra 2014).
4 Alterra 2014
Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 10 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
4 Archeologie en historie 4.1
Bekende archeologische gegevens
Op basis van onder andere de ontstaansgeschiedenis van het landschap, de bodemopbouw en bekende archeologische waarden kan voor plangebieden een lage, middelhoge, hoge of zeer hoge archeologische verwachting worden bepaald, of, indien waarden zijn vastgesteld, een toekenning van een lage, hoge of zeer hoge archeologische waarde. Voor het onderzoeksgebied zijn landelijke, provinciale en gemeentelijke kennisen beleidskaarten geraadpleegd.
4.1.1
Archeologiebeleid
Het plangebied ligt volgens het vigerend Bestemmingsplan (Buitengebied Woudenberg Geconsolideerd5) in drie verschillende beleidszones: Waarde – Archeologie 2, 3 en 4 (zie afbeelding 4.1). Onder meer bouwwerken groter dan respectievelijk 100 m2, 1.000 m2 en 500 m2 of dieper dan respectievelijk 40 cm, 50 cm en 40 cm beneden maaiveld zijn, hieraan voorafgaand, archeologisch onderzoeksplichtig gesteld door de gemeente.6 Voorgenoemde diepten gelden ook voor grondbewerkingen (graven maar ook het rooien van stobben). Bij de realisatie van het hoofdgebouw met onderkeldering, het aanleggen van het riool (en naar verwachting ook de overige kabels en leidingen), de aanleg van de parkeervakken (binnen Waarde – archeologie 4) zullen de voorgenoemde grenzen overschrijden. Wellicht is dat ook het geval bij de aanleg van de kunstgrasveldjes. De aanleg van de weg (ca. 32 cm -mv) en paden (ca. 32 cm -mv), de tegelverharding bij de kampeerplekken (ca. 30 cm -mv) en overige terreininrichting als speeltoestellen en dergelijke zullen de voorgenoemde grenzen vermoedelijk niet gaan overschreden worden. Voorgenoemde maten zijn overgenomen uit de ‘globale kostenraming’ voor dit project.7
Afbeelding 4.1: Uitsnede bestemmingsplankaart met in blauw kader de ligging van het plangebied. Bron: ruimtelijkeplannen.nl 5
NL.IMRO.0351.BP2014bgbconsol-gc01 b. Ook in de andere lokaal geldende bestemmingsplannen (bijvoorbeeld Buitengebied, herziening hek henschotermeer 2019) geldt eenzelfde beleidsregiem en waardering als in het Bestemmingplan Buitengebied Geconsolideerd. 6 Waarde archeologie 2 = artikel 26, Waarde archeologie 3 = artikel 27 en Waarde archeologie 4 = artikel 28. 7 Project: Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg | Opdrachtgever: TBVA | Onderdeel: Globale kostenraming. Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 11 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
De archeologische beleidsadvieskaart archeologie van de gemeente Woudenberg komt grotendeels overeen met het archeologiebeleid uit het Bestemmingsplan wat betreft de oppervlakten, niet wat betreft de dieptes. Binnen het plangebied wordt volgens deze beleidsadvieskaart geadviseerd om bodemingrepen dieper dan 30 cm -mv (i.p.v. 40 of 50 cm) te vermijden. De rode zone betreft een attentiezone rondom een aantal grafheuvels (daterend vanaf het Laat Neolithicum) die daar liggen. Ook de provinciale weg (N224) betreft volgens deze kaart een cultuurhistorisch element (historische weg). Parallel daaraan liggen in het noordelijk deel van het terrein volgens het kaartbeeld van de AHN mogelijke karresporen, zie eerder § 3.2. en afbeelding 3.3.
Afbeelding 4.2: Uitsnede archeologische beleidsadvieskaart gemeente Woudenberg. Bron: Gemeente Woudenberg (via de ODRU)
Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 12 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
4.1.2
Archeologische vondstlocaties
Binnen het plangebied zijn geen vondstmeldingen gedaan in het informatiesysteem van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (archis3). Binnen het ruimere onderzoeksgebied daaromheen zijn wel vondstmeldingen gedaan (afbeelding 4.3). In onderstaande tabel (4.1) staan deze vondstmeldingen met een toelichting vermeld.
Afbeelding 4.3: Monumenten en vondstlocaties in archis3 op de geomorfologische kaart. Inzet betreft de AHN (uit archis3).
Tabel 4.1: Vondstmeldingen uit Archis3
Vondstlocatie 3185069100
Datering middeleeuwen
Complextype hoeve
2845339100
Laat Neolithicum IJzertijd Laat Neolithicum IJzertijd -
grafheuvel en ophogingslaag grafheuvel en ophogingslaag “grafheuvel”
Neolithicum middeleeuwen
“grafheuvel” “grafheuvel” “ophogingslaag” cultuurlaag
3110986100 2845485100
3111252100 3110994100 3175421100 2843119100
-
Opmerkingen D. Eilander concludeert na bronnenonderzoek, dat de kort na 1131 gebouwde hoeve 'De Hof' (Dekker 123) een van de veertig middeleeuwse ontginningshoeven van monniken is geweest. De hoeve komt voor in bronnen van 1200 en 1240. De omwalling wordt expliciet in een later gerechtelijk stuk genoemd. De omwalling aan de noord- en zuidzijde is nog aanwezig, zie ook de AHN § 3.2 en afbeelding 3.3. Ook zouden hier vroegmiddeleeuwse akkers onder een stuifzandlaag liggen. Grafheuvel van 6 m Ø en ca. 0,45 m hoog Betreft een AMK-terrein. Grafheuvel van 24 m Ø en 1,5 m hoog Uit proefsleufonderzoek blijkt dat de vermeende grafheuvel een natuurlijke verhoging is. Derhalve is dit terrein afgevoerd van de AMK. idem idem idem Oude woongrond met een hoog fosforgehalte. Geconstateerd door Staatsbosbeheer in 1959.
In de nabijheid van het plangebied liggen dus een aantal grafheuvels en een oude ontginningshoeve. Binnen het plangebied kunnen daartoe hieraan gerelateerde waarden worden verwacht. Opvallend is echter dat voorgenoemde (vondst)meldingen alle zijn gedaan op de relatieve hoogte (rug) in het landschap en op de Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 13 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
daluitspoelingswaaierafzettingen (zie ook de inzet van het AHN op afbeelding 4.3). Binnen het kadastrale perceel van het plangebied liggen ook enkele hoogtes (bulten) waarop soortgelijke sporen verwacht zouden kunnen worden. Deze sporen of cultuurlagen kunnen daarbij ook (deels) zijn overstoven met stuifduinen zoals bij de oude hoeve ten noorden (in het tracé van de N224) het geval blijkt. Dat kan een mogelijke verklaring zijn voor de afwezigheid van vondstmeldingen in het duinvaaggronden of landduinengebied (zie eerder).
4.1.3
Onderzoeksmeldingen
Binnen het plangebied staat een onderzoeksmelding vermeld. Het betreft een onderzoek (4772045100) van Bureau voor Archeologie uit 2020 dat nog niet is afgerond en/of is afgemeld in archis3. Binnen dit onderzoek wordt gekeken naar meerdere onderzoeksgebieden in het gebied rond het Henschotermeer. Meer informatie ontbreekt in archis3. De andere drie onderzoeksmeldingen betreffen onderzoeken van Vestigia uit 2005 binnen het project ‘Herwaardering AMK-terreinen’ waarbij onderzoek is gedaan naar de ‘grafheuvels’ in dit gebied. Tabel 4.2: onderzoeksmeldingen in archis3
zaak-ID 4772045100
Jaar 2020
Afstand 0
Soort onderzoek bureauonderzoek
Toelichting en evt. advies De Heygraeff 2a Henschotermeer
50 m 50 m
Uitvoerder Bureau voor Archeologie Vestigia Vestigia
2080617100 2093723100
2005 2005
booronderzoek booronderzoek
150 m
Vestigia
booronderzoek
Herwaardering AMK-terreinen Herwaardering AMK-terreinen, op te waarderen grafheuvel Herwaardering AMK-terreinen, op te waarderen grafheuvel
2087105100
2005
Afbeelding 4.4: Onderzoeksmeldingen in archis3 ter hoogte van het plangebied.
4.2
Cultuurhistorische Atlas van de provincie Utrecht (CHAT)
Raadpleging van de (digitale) cultuurhistorische atlas van de provincie Utrecht levert voor het plangebied enkele aanvullende gegevens op. Op de kaart van de Historische Infrastructuur worden binnen het plangebied enkele oude verdwenen zandwegen weergegeven. De eerder genoemde karresporen (bijvoorbeeld bij AHN) in bijvoorbeeld de noordoostelijke hoek van het plangebied lijken te kunnen worden gerelateerd aan de hierin vermeldde verdwenen historische wegen uit de periode 1500-1750. Ter hoogte van de N224 betreft het een belangrijke middeleeuwse route over de Utrechtse Heuvelrug. In Tastbare Tijd werden voor het plangebied geen direct relevante aanvullingen op andere bronnen gevonden. Ook daarin staat de hoeve (onder de N224) vermeld en de middeleeuwse ontginningen in het gebied. Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 14 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
Afbeelding 4.5: Uitsnede provinciale kaart Historische Infrastructuur met daarop in lijnen aangegeven de tracés van de (verdwenen) historische wegen.
4.3
Cultuurhistorie en historisch-geografie
Raadpleging van oude topografische kaarten 8 toont dat het plangebied in het midden van de negentiende eeuw deel uitmaakte van een groot heidegebied, zie afbeeldingenreeks 4.6. Het wegenpatroon met afsnijdingen en uitwijk- of parallelpaden is in die periode uitgebreider dan tegenwoordig het geval is. In het noordelijk deel van kadastrale perceel waar het plangebied deel van uitmaakt, staat vermoedelijk een kleine akker (rechthoek) ingetekend. Op het kaartbeeld uit 1872 staan daar twee erven met bebouwing ingetekend. Het plangebied is dan nog grotendeels heide. Op de kaart uit 1890 is het linker erf niet meer weergegeven en het plangebied raakt gedeeltelijk bebost (bosschages). Op de kaart uit 1903 is ook de andere bebouwing of erf niet meer bebouwd. In 1907 is het plangebied geheel beplant met nieuw ingericht productiebos. De oude bochtafsnijdingen in het wegennet staan dan ook niet meer op de kaart. Op de kaart uit 1932 staat vervolgens binnen een gedeelte van het plangebied een klein stuk heide (of grasveldje) ingetekend. In 1952 verschijnt overigens voor het eerst het Henschotermeer op de kaart. In 1982 staat het gebied ter hoogte van het toekomstige hoofdgebouw ingetekend als een grasveld met paden hetgeen een recreatieve functie doet vermoeden, ten zuiden daarvan verschijnen vele parkeervelden voor de recreatieplas.
In 1995 staat er op deze locatie op de kaarten een camping (Den Treek) aangegeven. Volgens de Verstoringsbronnenkaart van de RCE hebben hier geen (omvangrijke) vergravingen, egalisaties of ruilverkavelingswerkzaamheden plaatsgevonden in dit gebied.
8 Op topotijdreis
Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 15 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 16 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
Afbeeldingenreeks 4.6: Het plangebied (in blauw kader) gedurende de laatste anderhalve eeuw op topografische kaarten. Bron: topotijdreis.nl
4.4
Archeologische verwachting
Het uitgevoerde onderzoek heeft geresulteerd in de volgende gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied. Op basis van de landschappelijke gegevens, vondstlocaties en onderzoeken in de directe omgeving en binnen vergelijkbare geologische condities kan worden gesteld dat voor het plangebied in relatie tot de geplande ingreep een reële verwachting geldt op het kunnen voorkomen en daarmee verstoren van archeologische waarden. Binnen het plangebied kunnen sporen gerelateerd aan grafheuvels (vanaf het Laat Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 17 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
Neolithicum) worden verwacht. Deze worden met name verwacht op de (eertijdse) relatief hogere gronden binnen het gebied. Deze gronden liggen echter met name langs de westelijke en noordelijke rand van het kadastrale perceel. De sporen kunnen direct onder de geroerde toplaag worden verwacht tot in de top van de C-horizont (stuwwalafzettingen of dekzanden, niet zijnde stuifduinen). De sporen kunnen bestaan uit grafheuvels, greppels, graven, bewoningssporen en een breed scala van resten uit de materiele cultuur. De conservering zal vermoedelijk slecht zijn gezien de droge bodemcondities. Grafheuvels kunnen zijn afgetopt door latere bodemverstoringen (bosbouw, ontginningen en landbouwactiviteiten). Ook kunnen sporen van middeleeuwse ontginningen en hoeves (erven) worden verwacht in dit gebied. Deze kunnen zijn overstoven door stuifduinen. De sporen kunnen bestaan uit akkerlagen, sporen van landgebruik en bewoningssporen naast een breed scala van resten uit de materiele cultuur. Ook voor deze sporen geldt, ondanks dat deze recenter van aard zijn, een vermoedelijke slechte conservering door de droge bodemcondities en latere bodemverstoringen. Parallel aan de provinciale wegen en kruisend door het gehele gebied kunnen sporen van (verdwenen) historische wegen en paden worden verwacht.
Uit meer recente tijden (19e en 20e eeuw) kunnen wellicht sporen van bosbouw en recreatie worden verwacht. Ter hoogte van de oude erven langs de noordelijke rand van het kadastrale perceel (de middeleeuwse hoeve onder N224 waarvan nog wallen in het landschap liggen en de twee erven uit het laatste kwart van de negentiende eeuw) worden niet verstoord met de voorgenomen ingrepen. Resten uit de overige perioden worden niet direct verwacht maar zijn ook niet uit te sluiten. Uit het mesolithicum zouden eventueel sporen verwacht kunnen worden op met name de dekzandruggen. Bovengenoemde archeologische waarden worden mogelijk bedreigd ter hoogte van de geplande ingrepen ten behoeve van de realisatie van het beoogde hoofdgebouw (met kelder en recreatieplein), de riolering en de zuidelijke parkeervakken langs de rijbaan (naar de N224). Ter hoogte van de sportvelden zal dat geval zijn indien deze verdiept worden aangelegd, in plaats van op een talud / ophoging, dan kunnen ook daar mogelijk archeologische waarden worden verstoord. De overige ingrepen blijven (volgens beoordeeld ontwerpplan) binnen de geroerde en/of vrijgestelde toplaag / bouwvoor.
Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 18 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
5 Evaluatie en advies 5.1
Beantwoording onderzoeksvragen
Op basis van de resultaten van het onderzoek kunnen de onderzoeksvragen als volgt beantwoord worden: 1 Wat is de natuurlijke bodemopbouw van het plangebied? Antwoord: Binnen het plangebied komen volgens de Bodemkaart Holtpodzolgronden bestaande uit leemarm en zwak lemig fijn zand voor. Nabij (en wellicht ook ten dele binnen het plangebied) komen duinvaagronden / stuifduinen en grofzandige afzettingen voor. 2 Welke natuurlijke formatieprocessen hebben een rol gespeeld in het plangebied? Antwoord: Het plangebied is gelegen binnen het stuwwallenlandschap van de Utrechtse Heuvelrug. Dit landschap is in de basis gevormd gedurende de voorlaatste IJstijd, het Saalien. In de warme periode van het Eemien en de daaropvolgende koude periode van het Weichselien (de laatste IJstijd) zijn deze stuwwalafzettingen verder geërodeerd maar ook, met name in de laatste periode van het Weichselien, zijn hier dekzanden afgezet, de zogenoemde gordeldekzanden. In meer recente (historische) tijden van het Holoceen zijn er zandverstuivingen opgetreden, vaak veroorzaakt door de mens, die oude niveaus (met eventuele bewoningssporen) kunnen hebben afgedekt.
3 Wat is het historisch landgebruik van het plangebied geweest? Antwoord: Op basis van geraadpleegde topografische kaarten maakte het plangebied deel uit of lag er binnen het plangebied in de laatste anderhalve eeuw het volgende: heidegebied, deels akkers, kortstondig waren er een tweetal erven, bosschages, productiebos (naaldhout), paden en wegen en een camping met grasvelden. Mogelijk dat een deel van het plangebied toebehoorde aan de oude hoeve die ergens onder het tracé van de N224 zou hebben gelegen en waarvan thans nog wallen te zien zouden zijn. Mogelijk bevinden of bevonden zich binnen het plangebied ook prehistorische grafheuvels, hoewel deze fenomenen in de regel op ruggen of flanken van hoogten liggen. Op basis van het AHN bevindt een groot deel van het plangebied zich juist in een laagte, op de noordwestelijke hoek van het kadastrale perceel waar het plangebied deel vanuit maakt na. Daar staan geen ingrepen gepland binnen onderhavig plan. 4 Welke culturele formatieprocessen hebben een rol gespeeld in het plangebied? Antwoord: Zie bovenstaande antwoord; heide, productiebos, akkers en zandverstuivingen. 5 Is binnen het plangebied sprake van verstoringen, zo ja, wat is de aard en omvang hiervan? Antwoord: Binnen het plangebied zijn er verstoringen in de vorm van de infrastructuur (van paden tot kabels en leidingen).
Ter hoogte van de akkers / erven zal de toplaag / bouwvoor ook geroerd zijn. Ter hoogte van de voormalige camping zal de toplaag ook zijn geroerd. De bosbouw zal ook sporen hebben nagelaten (in de toplaag). Er zijn geen aanwijzingen uit het bureauonderzoek naar voren gekomen die wijzen op diepgaande of omvangrijke bodemverstoringen (afgravingen o.i.d.). 6 Welke gegevens met betrekking tot archeologische waarden zijn binnen het plangebied bekend? Antwoord: zie bureauonderzoek. Binnen het plangebied staan nog geen vondsten gemeld. 7 Wat is de archeologische verwachting voor het plangebied? Antwoord: zie paragraaf 4.4
5.2
Advies
Op basis van de resultaten van het voorgaande bureauonderzoek wordt geadviseerd om ter hoogte van het beoogde hoofdgebouw en recreatieplein, de geplande sportvelden (indien verdiept aangelegd) en (parallel aan) de rijbaan, parkeervakken en riooltracé (richting N224) een inventariserend veldonderzoek door middel van verkennende boringen uit te voeren. Daarbij dient de bodemopbouw in kaart te worden gebracht waarbij gelet wordt op het voorkomen van akkerlagen (ook onder stuifzand) of eventuele afgedekte bodems die zouden kunnen wijzen op grafheuvels of potentiële sporenniveaus. Binnen de rest van het plangebied wordt geen inventariserend veldonderzoek door middel van boringen geadviseerd maar wel om een veldkartering (‘een visuele archeologische inspectieronde’) uit te gaan voeren om eventuele afwijkingen die zouden kunnen wijzen op grafheuvels, oude wegen en wallen in kaart te brengen. Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 19 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
Op basis van de resultaten van voorgenoemde onderzoeken kunnen eventuele noodzakelijk geachte vervolgstappen worden bepaald. Procedure Bovenstaand advies dient ter beoordeling voorgelegd te worden aan de bevoegde overheid, de gemeente Woudenberg. Het bevoegd gezag beslist over de aard en invulling van eventueel vervolgonderzoek. In afwachting van dat selectiebesluit mag men nog niet starten met de bodemverstorende activiteiten.
Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 20 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
Literatuur en bronnen Literatuur Blijdenstijn, R. 2015. Tastbare Tijd 2.0. Cultuurhistorische atlas van de provincie Utrecht. Utrecht Boshoven, E.H., G.H. de Boer & D. Bekius, 2010. Gemeenten Renswoude en Woudenberg. Een archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart. RAAP-rapport 2117. RAAP Archeologische Adviesbureau B.V. Weesp. Centraal College van Deskundigen, 2018. BRL SIKB 4000 Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie, versie 4.1. SIKB, Gouda.
Databases, kaartmateriaal en websites Actueel Hoogtebestand Nederland (viewer) Alterra, 2014. BRO Bodemkaart van Nederland 1:50.000 (Atom). Wageningen Environmental Research (Alterra), Wageningen. Alterra, 2017. BRO Geomorfologische kaart 1:50.000 (Atom). Wageningen Environmental Research (Alterra), Wageningen. Archis3 (AMK, onderzoeksmeldingen en vondstlocaties) Bodemdata.nl Buro Noord en TBVA – projectgegevens Cultuurhistorische atlas Utrecht - geo-point.provincie-utrecht.nl/apps/utrecht::cultuurhistorische-atlas-/explore DINOloket.nl Gemeente Woudenberg (via de ODRU); de archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart. Kadaster – KLIC en topotijdreis.nl (oude topografische kaarten) PDOK.nl – luchtfoto en kadastrale gegevens RCE - www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/bronnen-en-kaarten/overzicht/verstoringsbronnenkaart Ruimtelijkeplannen.nl – bestemmingsplannen en vigerend archeologiebeleid
Projectcode: P01998 Versie: C1
Pagina 21 van 21
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
Bijlage 1: Overzicht archeologische perioden (deel-/sub)Periode Nieuwe Tijd
Afkorting
Alternatieve naam
Begin
Eind
Nieuwe Tijd C Nieuwe Tijd B
NTC NTB
Late Nieuwe Tijd Midden-Nieuwe Tijd
1850 n.Chr. 1650 n.Chr.
heden 1850 n.Chr.
Nieuwe Tijd A Middeleeuwen
NTA
Vroege Nieuwe Tijd
1500 n.Chr.
1650 n.Chr.
Late Middeleeuwen B Late Middeleeuwen A
LMEB LMEA
Late Middeleeuwen Volle Middeleeuwen
1250 n.Chr. 1050 n.Chr.
1500 n.Chr. 1250 n.Chr.
Vroege Middeleeuwen D VMED Vroege Middeleeuwen C VMEC
Ottoonse Tijd Karolingische Tijd
900 n.Chr. 725 n.Chr.
1050 n.Chr. 900 n.Chr.
Vroege Middeleeuwen B VMEB Vroege Middeleeuwen A VMEA
Merovingische Tijd Merovingische Tijd
525 n.Chr. 450 n.Chr.
725 n.Chr. 525 n.Chr.
Romeinse Tijd Laat-Romeinse Tijd B
ROMLB
350 n.Chr.
450 n.Chr.
Laat-Romeinse Tijd A ROMLA Midden-Romeinse Tijd B ROMMB
270 n.Chr. 150 n.Chr.
350 n.Chr. 270 n.Chr.
Midden-Romeinse Tijd A ROMMA Vroeg-Romeinse Tijd B ROMVB
70 n.Chr. 25 n.Chr.
150 n.Chr. 70 n.Chr.
Vroeg-Romeinse Tijd A IJzertijd
ROMVA
12 v.Chr.
25 n.Chr.
Late IJzertijd Midden-IJzertijd
IJZL IJZM
250 v.Chr. 500 v.Chr.
12 v.Chr. 250 v.Chr.
Vroege IJzertijd Bronstijd
IJZV
800 v.Chr.
500 v.Chr.
Late Bronstijd Midden-Bronstijd B
BRONSL BRONSMB
1100 v.Chr. 1500 v.Chr.
800 v.Chr. 1100 v.Chr.
Midden-Bronstijd A Vroege Bronstijd
BRONSMA BRONSV
1800 v.Chr. 2000 v.Chr.
1500 v.Chr. 1800 v.Chr.
Neolithicum Laat-Neolithicum B
NEOLB
2450 v.Chr.
2000 v.Chr.
Laat-Neolithicum A Midden-Neolithicum B
NEOLA NEOMB
2850 v.Chr. 3400 v.Chr.
2450 v.Chr. 2850 v.Chr.
Midden-Neolithicum A Vroeg-Neolithicum B
NEOMA NEOVB
4200 v.Chr. 4900 v.Chr.
3400 v.Chr. 4200 v.Chr.
Vroeg-Neolithicum A Mesolithicum
NEOVA
5300 v.Chr.
4900 v.Chr.
Laat-Mesolithicum Midden-Mesolithicum
MESOL MESOM
6450 v.Chr. 7100 v.Chr.
4900 v.Chr. 6450 v.Chr.
Vroeg-Mesolithicum Paleolithicum
MESOV
8800 v.Chr.
7100 v.Chr.
Laat-Paleolithicum B Laat-Paleolithicum A
PALEOLB PALEOLA
18.000 BP 35.000 BP
8.800 v.Chr. 18.000 BP
Midden-Paleolithicum Vroeg-Paleolithicum
PALEOM PALEOV
300.000 BP -
35.000 BP 300.000 BP
Projectcode: P01998 Versie: C1
Archeologisch onderzoek locatie Terreininrichting Henschotermeer te Woudenberg Bureauonderzoek
Bijlage 2: Ontwerptekeningen
Projectcode: P01998 Versie: C1
1300 700
700
700
1850
70
0
130 0
700
1300
00 13
1300
700
700 1850
700
0
185
700
700
1300
130
0
7
81 05
00
0
70 700
0 130
00 13
1300
0
700
1:1000
10m 20m 30m 40m
Project:
Woudenberg, Henschotermeer
Opdrachtgever:
Stichting YMCA Vermogensbeheer Soestdijkerweg 10B 3734 MH DEN DOLDER
Onderwerp:
1:400
0
5m
10m
15m
20m
Terreintekening Schets ontwerp
TBVA vastgoed advies Maarsbergseweg 2 | 3931 JH Woudenberg www.tbva.nl | 033-258.44.27 | info@tbva.nl
Getekend: JRo Projectnr: 02-0026 Schaal:
1:1000 / 1:400
Formaat:
A1
Datum:
06-05-2021
Wijziging: A Status:
CONCEPT
Bladnr:
SO-01