CConstaterende datWinterswijk
Koppel je AI →
Document · PDF

Rapportbijlage 1 RAAP Een cultuurhistorische verkenning

Politiek forum 4 februari 2021, gemeente WinterswijkBij agendapunt: Technische vragensessie locatiekeuze bedrijventerrein14.748 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

RAAP-RAPPORT 4823

Uitbreiding bedrijventerreinen Winterswijk Een cultuurhistorische verkenning

Colofon Opdrachtgever: Gemeente Winterswijk Titel: Uitbreiding bedrijventerreinen Winterswijk; een cultuurhistorische verkenning Versie: 26-11-2020 Auteur: ir. L.J. Keunen Projectcode: WIBT Bestandsnaam: RAAPrap_4823_WIBT_20201126 Authorisatie: drs. H.F.A. Haarhuis

ISSN: 0925-6229

RAAP Leeuwenveldseweg 5b

Telefoon: 0294-491 500

1382 LV Weesp

E-mail: raap@raap.nl

Postbus 5069

Website: www.raap.nl

1380 GB Weesp © RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2020 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Samenvatting De gemeente Winterswijk werkt aan een verkenning naar geschikte locaties voor een nieuw te ontwikkelen bedrijventerrein (ca. 15-18 hectare) waar zij voor het komende decennium wil voorzien in ruimte voor nieuwvestiging van lokale bedrijvigheid. Een eerste locatiekeuze -onderzoek door BRO in opdracht van de gemeente Winterswijk bracht het aantal potentiële locaties terug tot drie : Misterweg, Tuunterveld en Elinksveld (groot). In dit rapport hebben we deze locaties op het gebied van aardkundige waarden, archeologische waarden en verwachtingen, landschappelijke waarden en historisch-bouwkundige waarden met elkaar vergeleken. Daarbij is ook ‘het verhaal van de plek’ in de beoordeling meegenomen. Een vergelijking van de drie gebieden op basis van twaalf criteria leverde de volgende rangorde, van minst naar meest problematisch op: 1.

Tuunterveld

2.

Misterweg

3.

Elinksveld (groot)

De verschillen in omvang van de drie gebieden betekenen echter ook, dat er verschillen bestaan in welke mate de begrensde plangebieden voor bedrijvigheid bestemd gaan worden. In het geval van Misterweg zou het om vrijwel het hele terrein gaan, in het geval van Elinksveld om ongeveer de helft van het plangebied. Tuunterveld bekleedt een middenpositie. Uiteindelijk is dus niet alleen bovenstaande beoordeling van belang bij de bepaling van de impact op de aanwezige erfgoedwaarden, maar ook de uitwerking van de opgave tot concrete plannen en de inrichtingsvoorstellen die daarbij horen.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[3]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Inhoud Samenvatting ...................................................................................................................................... 3 Inhoud................................................................................................................................................. 4 1 Inleiding ........................................................................................................................................... 5 1.1 Kader .................................................................................................................................................. 5 1.2 Leeswijzer ........................................................................................................................................... 5

2 Cultuurhistorische karakteristieken ................................................................................................... 7 2.1 Methodiek ............................................................................................................................................ 7 2.2 Kenmerken en waarden ........................................................................................................................ 7

3 Korte gebiedsbiografieën ................................................................................................................ 29 3.1 Inleiding ............................................................................................................................................ 29 3.2 Misterweg .......................................................................................................................................... 30 3.3 Tuunterveld ....................................................................................................................................... 40 3.4 Elinksveld (groot) ............................................................................................................................... 52

4 Gebiedsbeoordelingen .................................................................................................................... 63 4.1 Inleiding en methodiek ....................................................................................................................... 63 4.2 Scores ............................................................................................................................................... 64 4.3 Toelichting ......................................................................................................................................... 65

5 Conclusies en adviezen .................................................................................................................. 68 5.1 Conclusies ......................................................................................................................................... 68 5.2 Adviezen ........................................................................................................................................... 68

Literatuur .......................................................................................................................................... 71 Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices ..................................................................... 72

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[4]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

1 Inleiding 1.1 Kader 1.1.1

Inleiding

De gemeente Winterswijk werkt aan een verkenning naar geschikte locaties voor een nieuw te ontwikkelen bedrijventerrein (ca 15-18 hectare 1) waar zij voor het komende decennium wil voorzien in ruimte voor nieuwvestiging van lokale bedrijvigheid. Een eerste locatiekeuze-onderzoek door BRO in opdracht van de gemeente Winterswijk bracht het aantal potentiële locaties van veertien 2 terug tot drie: Misterweg, Tuunterveld en Elinksveld (groot). 3 In dit rapport vergelijken we deze locaties op het gebied van aardkundige waarden, archeologische waarden en verwachtingen, landschappelijke waarden en historisch-bouwkundige waarden.

1.1.2

Plangebieden

De plangebieden Misterweg, Tuunterveld en Elinksveld (groot) liggen respectievelijk ten zuidwesten, westen en zuidoosten van de huidige bebouwde kom van Winterswijk. Tuunterveld sluit direct op de kern aan, Elinksveld ten dele en Misterweg ligt in zekere zin ‘los in het landschap’. De plangebieden hebben de volgende omvang: - Misterweg: 17,08 hectare - Tuunterveld: 22,44 hectare - Elinksveld (groot): 29,56 hectare Deze omvang betekent ook, dat er verschillen bestaan in welke mate de begrensde plangebieden voor bedrijvigheid bestemd gaan worden. In het geval van Misterweg zou het om vrijwel het hele terrein gaan, in het geval van Elinksveld om ongeveer de helft van het plangebied. De aangegeven begrenzingen zijn indicatief en liggen niet vast: het zijn ‘zoekzones’ .

1.2 Leeswijzer In hoofdstuk 2 beschrijven we de verschillende plangebieden vanuit de vier disciplines (aardkunde, archeologie, cultuurlandschap, bouwkunst) op basis van het bronnenmateriaal dat beschikbaar is. Vervolgens werken we deze korte beschrijvingen uit tot verhalen over de plek, in de vorm van drie beknopte landschapsbiografieën (hoofdstuk 3). Daarna beoordelen we vanuit een erfgoedperspectief de drie plangebieden: in welke mate komt het erfgoed in de knel als hier een bedrijventerrein ontwikkeld zou moeten worden (hoofdstuk 4). Het laatste hoofdstuk bevat de conclusies en een aantal (ontwerp)adviezen.

1

15 hectare is mondeling door de gemeente W interswijk gecommuniceerd, 18 hectare wordt vermeld in het rapport van BRO (BRO 2020). 2 De dertien in het rapport benoemde locaties en de afzonderlijk beoordeelde variant ‘Elinksveld (groot)’. 3 BRO 2020

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[5]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 1. Ligging van de drie onderzochte plangebieden.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[6]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

2 Cultuurhistorische karakteristieken 2.1 Methodiek Winterswijk beschikt over een aantal goede en gedetailleerde basisbronnen voor het uitvoeren van een cultuurhistorische verkenning als deze. Het betreft een kartering van terreinvormen, een inventarisatie van aardkundig waardevolle terreinen, een inventarisatie van bekende archeologische waarden en een model van archeologische verwachtingen 4, een kartering en waardering van cultuurlandschappen, een inventarisatie van landschapselementen 5 en een vlakdekkende inventarisatie van waardevolle bouwkunst, al dan niet beschermd, met daarin een waardering. 6 In het kader van dit rapport is dit materiaal in een GIS verzameld en waar nodig technisch bijgewerkt. 7 Er hebben geen aanvullende inventarisaties of waarderingen plaatsgevonden , met uitzondering van een herwaardering voor landschap. Per gebied is een aantal verduidelijkende kaartbeelden toegevoegd.

Het gaat om: - aardkunde: kaartbeeld van terreinvormen en aardkundige waarden (als figuur, bij de betreffende paragraaf); - archeologie: kaartbeeld van archeologische waarden en verwachtingen (als figuur, bij de betreffende paragraaf); - landschap & bouwkunst: kaartbeeld van de landschappelijke kenmerken en historischbouwkundige waarden (als kaartbijlage); - landschap & bouwkunst: kaartbeeld van de historisch-landschappelijke waardering, volgens de cultuurhistorische waardenkaart (aan het einde van dit hoofdstuk, met de drie plangebieden op één kaart); - landschap & bouwkunst: kaartbeeld van de herwaardering van historisch landschap (aan het einde van dit hoofdstuk, met de drie plangebieden op één kaart); - landschap & bouwkunst: kaartbeeld van de NSW -landgoederen 8 rond het plangebied (aan het einde van dit hoofdstuk, met de drie plangebieden op één kaart).

2.2 Kenmerken en waarden 2.2.1

Misterweg

Aardkunde Het plangebied aan de Misterweg wordt gekenmerkt door een welvend dekzandlandschap, waarin enkele dekzandlaagten aanwezig zijn. In het gebied bevinden zich geen bijzondere aardkundige waarden; de dichtstbijzijnde waarde ligt 165 meter ten noordoosten van h et terrein en betreft een

4

Boshoven & Keunen 2020; W illemse 2017 Keunen & Neefjes 2018 6 Aanlevering als ruwe data door MAB aan RAAP, augustus 2017 7 De kaart met terreinvormen en de archeologische waarden- en verwachtingskaart dateerden in essentie uit 2016 en waren destijds in het pakket MapInfo opgemaakt. De opmaak is daarom grotendeels gereproduceerd in QGIS. 8 Landgoederen, gerangschikt onder de Natuurschoonwet. 5

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[7]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

terreindepressie/breukzone aan de Bessinkgoorweg (GEA-ID 7 9). Aan de overzijde van de Misterweg, achter de bedrijfsgebouwen van Obelink, is op 225 meter afstand de groeve De Vlijt gesitueerd, een kleigroeve in afzettingen die in het Oligoceen gevormd zijn (GEA-ID 1). Een kleine 300 meter naar het zuiden ligt de terrasrand van het Groote Veld, ten oosten van een smeltwatergeul (GEA -ID 6). Archeologie In het plangebied zijn geen archeologische waarden bekend. De dichtstbijzij nde bekende waarde met een relatie tot dit landschap is die van pannenbakkerij De Vlijt, een nieuwetijdse industriële locatie , op 300 meter ten oosten van het plangebied. Andere bekende waarden liggen verder weg. Het plangebied zelf kent door zijn relatieve onaantrekkelijkheid voor vroegere bewoning een middelmatige verwachting voor de dekzandwelvingen (profieltype 6) en een lage verwachting voor de laagten (profieltypen 7 en 8). In het oostelijk deel van het plangebied is een perceel vergraven, waardoor ev entuele archeologische resten aangetast kunnen zijn.

Figuur 2. De structuur van de heideontginning is nog goed herkenbaar (foto: RAAP, 20 november 2020).

Cultuurlandschap Het plangebied ligt volledig in een jonge heideontginning (Histland-code hn1; figuur 2). De ontginning heeft in de cultuurhistorische waardenkaart een middenwaarde gekregen (zie figuur 20). Voor de

9

Deze codes verwijzen naar het GIS bij W illemse 2017.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[8]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

heideontginning als geheel kunnen we die beoordeling volgen, maar specifiek voor het plangebied en de zone ten oosten en noorden ervan zouden we die waardering naar boven willen bijstellen. Het gebied ten westen van het plangebied scoort aanzienlijk lager op historisch -landschappelijke kwaliteit, waardoor in de waardenkaart het gebied als geheel op een middenwaarde is uitgekomen. Het plangebied en omgeving dankt zijn hoge waardering aan de hoge mate van gaafheid van de heideontginning, waaronder de aanwezigheid van de bosjes en houtsingels, in combinatie met de aanwezigheid van historische bebouwing langs de Misterweg en Bessinkgoorweg. In het plangebied ligt een tweetal historische singels; aan het plangebied grenzen enkele historische bosjes. Daarnaast ligt het plangebied ingeklemd tussen twee historische routes. Eén ervan dateert van vóór 1832, de Misterweg, de oude uitvalsweg richting Bredevoort. Deze werd bij de verdeling van de marke in het nieuwe patroon opgenomen. De Bessinkgoorweg is in het kader van die verdeling nieuw aangelegd (figuur 3). Zijn rechte verloop is karakteristiek voor de ontginningsstructuur van de vroegere markegronden. De Bessinkgoorweg is de opvolger van een oud heidepad, dat 50 meter zuidelijk van de huidige weg door het plangebied liep.

Twee verdwenen kruisgewijze verbindingen tussen Misterweg en Bessinkgoorweg raken net nog aan het westelijk deel van het plangebied. Deze wegen werden bij de ontginning opgeheven.

Figuur 3. De Bessinkgoorweg, een karakteristiek zandpad (foto: RAAP, 20 november 2020).

Door het plangebied loopt, nu niet meer herkenbaar, de vroegere markengrens Miste -Corle – Dorpbuurt.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[9]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Bouwkunst Aan de Misterweg ligt binnen het plangebied enige waardevolle lintbebouwing. Het gaat om de complexjes Misterweg 194-200 en Misterweg 182-192. 10 Misterweg 194-200 betreft een blok van vier geschakelde arbeiderswoningen in traditionele stijl van één bouwlaag met een zolderverdieping (figuur 4). Het blokje is gebouwd ten behoeve van de steenfabriek aan de overzijde van de Misterweg. Het complex hee ft een dwars geplaatst zadeldak met afsteek achter en een dekking van gesmoorde oud-Hollandse pannen. De bakstenen voorgevel heeft een gepleisterde plint en segmentbogen boven de gevelopeningen. Per woning is er een ingang met bovenlicht en twee vensters. Details daarvan zijn veelal gewijzigd. De zijgevels hebben gewijzigde details en houten topgevels. Het blokje heeft een positieve waardering en is van enig belang vanwege karakteristieke bouwtype, gaafheid van hoofdvorm, materiaalgebruik en gevelindeling, en van belang vanwege de beeldbepalende ligging aan de doorgaande weg. In relatie tot andere woningen en de relicten van de steenfabriek is er een ensemblewaarde. Het complex dateert uit de periode 1900 -1920.

Figuur 4. Een blokje arbeiderswoningen met een positieve waardering (foto: RAAP, 20 november 2020).

Misterweg 182-192 is een blok van zes geschakelde arbeiderswoningen van één bouwlaag met een zolderverdieping (figuur 5). Het werd net als het voorgaande blokje gebouwd in relatie tot de aangrenzende steenfabriek. Het schilddak is dwars geplaatst en heeft een afsteek achter en een

10

Notitie ‘Stand van zaken cultuurhistorische inventarisatie buitengebied Gemeente W interswijk, d.d. 3 november 2016’.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[10]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

dekking van gesmoorde oud-Hollandse pannen. Op het voorschild staat per woning een dakkapel met een zadeldakje en houten topgevel. De ramen zijn vernieuwd. De gevels zijn van baksteen, hebben een gepleisterde plint en kennen speklagen en accentstenen in segmentbogen boven vensters en ingangen. Deze ingangen zijn voorzien van enkelruits ramen en deuren met bovenlichten. Het blok kent een hoge waardering en ontleent die waarde aan het karakteristieke bouwtype, de gaafheid van de hoofdvorm, het materiaalgebruik, de gevelindeling en diverse details. In relatie tot andere woningen en de relicten van de steenfabriek is er een ensemblewaarde. Het complex dateert uit 1899.

Figuur 5. Een blokje arbeiderswoningen met een hoge waardering (foto: RAAP, 20 november 2020).

Waardevolle bebouwing buiten - maar in de directe nabijheid van het plangebied - betreft Misterweg 180-180a (woonhuis uit 1898, relatie met steenfabriek), Misterweg 176 -178 (arbeiderswoningen uit 1924, relatie met steenfabriek), Bessinkgoorweg 6/Mollenkampweg 10 (boerderij Berkhof, 1940) en daarnaast een hooiberg op Misterweg 202.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[11]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Kaarten Misterweg

Figuur 6. Aardkundige kenmerken en waarden, plangebied Misterweg.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[12]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 7. Archeologische waarden en verwachtingen, plangebied Misterweg.

Voor de landschappelijke en historisch-bouwkundige kenmerken en waarden, zie kaartbijlage 1 en figuur 20, figuur 21 en figuur 22.

2.2.2

Tuunterveld

Aardkunde Het plangebied Tuunterveld ligt in een reliëfrijk dekzandlandschap ten westen van de akkercomplexen rond de dorpskern van Winterswijk. In het centrale deel bevindt zich een dekzandwelving, waarop in het zuidwesten een kleine dekzandrug aansluit. Het geheel wordt omgeven door een zone met dekzandlaagten. Ook naar het noorden toe gaat het landschap over naar dekzandwelvingen met enkele kleinere dekzandkoppen. Ten oosten en zuiden van het plangebied liggen plateau-achtige resten met

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[13]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

dekzand daarop, deels afgedekt door een plaggendek. Ook centraal in het plangebied is een klein deel van de welvingen door een plaggendek afgedekt. In het plangebied liggen geen aardkundige waarden. De dichtstbijzijnde waarde ligt 150 meter naar het zuiden, in de vorm van een groeve met miocene afzettingen (GEA-ID g). Direct daarachter ligt de eerder besproken terreindepressie/breukzone aan de Bessinkgoorweg (GEA -ID 7). Archeologie Uit het plangebied zelf zijn geen archeologische waarden bekend. Honderd meter ten noorden van het plangebied is bij booronderzoek een vondst gedaan die grof op de periode mesolithicum – ijzertijd gedateerd wordt. Historische nederzettingslocaties met een archeologi sche potentie liggen eveneens (ver) buiten het plangebied, te weten boerderij Larenberg (300 meter) en boerderij Bolthof (300 meter). Het onderliggende landschap leidt tot de conclusie dat het gebied voor wat betreft de dekzandhoogten en de met plaggendekken afgedekte delen een hoge verwachting kent, voor de dekzandwelvingen een middelmatige verwachting en voor de laagten een lage verwachting. Cultuurlandschap Het noordelijk en centrale deel van het plangebied wordt als een jonge heideontginning in scholten stijl (Histland-code: hn1s) gekenmerkt. Karakteristiek is de afwisseling tussen open ruimten en bosjes, net als het feit dat het landschap vrijwel onbebouwd is.

Die bosjes liggen overwegend ten noordwesten en westen van het plangebied. Het zuidelijk deel van dit plangebied wordt gerekend tot de broekige kampontginningen (Histland-code kn1c). Het is dicht bebouwd geraakt, maar heeft nog wel steeds kenmerkende kleinschalige landschapsstructuren. De noordelijke jonge heideontginning heeft een hoge waarde, de zuidelijke broekige kampontginning is vooral door de dichte bebouwing ‘van waarde’ (zie figuur 20). Voor een wat kleiner zuidelijk deel (een deel dus van de broekige kampontginning) kunnen we de waardering volgen, voor het vergrote noordelijk deel (het resterende deel van de broekige kampontginning en de jonge heideontginning) zouden we deze willen bijstellen naar een middenwaarde. Dat heeft er vooral mee te maken dat de waardering van dit deelgebied in de waardenkaart naar boven is getrokken door het aangrenzende gebied, ten westen en noordwesten van het plangebied. In het plangebied zelf is het landschap echter voornamelijk open en is er een sterke invloed op het landschapsbeeld door de naburige bebouwde kom en rondweg.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[14]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 8. Resterende houtsingels in het oostelijk deel van het plangebied Tuunterveld (foto: RAAP, 20 november 2020).

Figuur 9. De grote openheid van het centrale en noordoostelijk deel van het plangebied (foto: RAAP, 20 november 2020).

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[15]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Aan structuren bevinden zich nog enkele perceelsscheidende groenstructuren in het noordelijk deel en rond het grote perceel in het westen. Nog enigszins herkenbaar is het verlengde van de Spreeuwstraat, een weg van vóór 1832, alhoewel die weg goeddeels bij het aangrenzende agrarisch perceel gevoegd is. Het verlengde ervan voorbij de knik, overgaand in het zuidelijk deel van de Sibbinkweg, is na 1850 aangelegd. De ‘Spreeuwstraat’ liep eertijds nog als pad over de heide in westelijke richting verder en vertakte zich nog binnen het plangebied. Van dat verlengde en vertakkingen is door de heideontginningen niets bewaard gebleven. Bouwkunst In het plangebied zelf is geen waardevolle bouwkunst aanwezig. Direct tegen de grens van het plangebeid en visueel-ruimtelijk onderdeel van dit gebied is de boerderij Mentinkweg 1. Het gaat om een boerderij uit 1920 met de naam Boethe Pleats (figuur 10). Vanaf de Mentinkweg is een relatie met het plangebied echter slechts beperkt beleefbaar.

Figuur 10. Het erf Boethe Pleats, net buiten het plangebied (foto: RAAP, 20 november 2020).

De kleine boerderij is in traditionele stijl gebouwd en bevat neo -renaissance-elementen. Het heeft hoge zijgevels met een woon- en stalgedeelte onder één zadeldak, met daarop gesmoorde pannen, en houten windveren. De gevels zijn van baksteen en kennen een topgevel voor een houten schot. De voorgevel kenmerkt zich door een decoratieve geleding met kalkzandstenen speklagen en accentstenen in de vensterbogen. Centraal in de voorgevel bevindt zich een ingang met paneeldeur en bovenlicht. Ook aanwezig zijn vensters met vernieuwde roedenramen en beneden luiken.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[16]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Gevelsteentjes met de woorden BOETHE en PLEATS zijn in de gevel te vinden. Het bouwwerk kent een positieve waarde vanwege het karakteristieke bouwtype, de gaafheid van de hoofdvorm, het materiaalgebruik, de gevelindeling en diverse details. Het is van belang als markant ond erdeel van het historisch cultuurlandschap en de beeldbepalende ligging aan een doorgaande weg. Noemenswaardig, maar visueel-ruimtelijk geen onderdeel van dit landschap, is de hoog scorende Julianaschool, Corleseweg 2, 100 meter ten zuiden van het plangebied. Volgende waardevolle bouwwerken in het landelijk gebieden bevinden zich meer dan 300 meter naar het noordwesten. De boerderij Bolthof (Mentinkweg 3), die nog op de cultuurhistorische waardenkaart van Winterswijk is afgebeeld, is niet meer aanwezig en was bovendien visueel-ruimtelijk van het plangebied gescheiden door een bosperceel. Kaarten Tuunterveld

Figuur 11. Aardkundige kenmerken en waarden, plangebied Tuunterveld.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[17]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 12. Archeologische waarden en verwachtingen, plangebied Tuunterveld.

Voor de landschappelijke en historisch-bouwkundige kenmerken en waarden, zie kaartbijlage 2 en figuur 20, figuur 21 en figuur 22.

2.2.3

Elinksveld (groot)

Aardkunde Het plangebied Elinksveld bestaat grotendeels uit een dekzandlaagte ten noorden van de Boven Slinge en het daaraan grenzende Buskersbos, aan de noordelijke en westelijke randen overgaand naar dekzandwelvingen. Centraal in het gebied ligt in de laagte een enkele dekzandkop, enkele kleine zones met plaggendek (op hoogtes?) en een plateau-achtige hoogte met dekzand. Deze plateau-achtige hoogtes zetten zich buiten het plangebied in westelijke en oostelijke richting voort. Met name in oostelijke richting vinden we een aantal grote hoogten met dikke plaggendekken, de bouwlandkampen

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[18]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

van Brinkheurne. Direct ten noorden van het plangebied vinden we enkele plateau -achtige hoogten, maar dan met tertiaire klei. In het uiterste zuiden van het plangebied bevindt zich nog een deel van de aardkundige waarde van het Buskersbos in het plangebied (GEA-ID: n.v.t.). Archeologie Archeologische vindplaatsen op basis van veldwaarnemingen kennen we niet uit en rondom het plangebied. De meest dichtstbijzijnde en in relatie tot het plangebied relevante vindplaats is die van de havezate Plekenpol en de aangrenzende bleekweide. Wel bevinden zich binnen het plangebied volgens de archeologische waarden- en verwachtingskaart twee historische huisplaatsen, die bekend zijn als Buskers en qua ouderdom waarschijnlijk te plaatsen in de periode 1650-1832. 11 Aan een groot deel van het plangebied wordt een lage verwachting toegekend. Alleen in het noordoosten is een zone met een middelmatige verwachting te vinden, rondom het westelijke erf Buskers en overlopend in het gebied naar het noorden. Enkele hoogten en zones met plaggendekken kennen een hoge verwachting. Oostelijk van het plangebied loopt deze zone met een hoge verwachting verder door in het oude cultuurlandschap van Brinkheurne. Cultuurlandschap Landschappelijk is dit plangebied het meest diverse van de drie. In het uiterste noordwesten vinden we een gebied met broekige kampontginningen (Histland-code: kn1c).

Deze zone loopt naar het westen verder door. Het westen van het plangebied bestaat uit beekbegeleidende broeken (Histland-code: kb4), en is feitelijk een aftakking van de Slinge. Neefjes ziet de laagte als een bovenloop van de Whemerbeek, alhoewel deze vanuit geologisch perspectief nooit zo gefunctioneerd lijkt te hebben. 12 Aan de rand daarvan bevindt zich bos op oud cultuurland (Histland -code: kn4), met daarachter een bebouwd erf dat als ‘sterk veranderd landschap’ is geclassificeerd (Histland -code: V). Het oostelijke deel van het plangebied, ten slotte, bestaat uit vochtige kampontginningen in het oude hoevenlandschap (Histland-code: kn1a). Onderdeel hiervan zijn ook de twee erven Buskers. Direct buiten het plangebied, maar als oostelijke visuele rand daarvan functionerend, ligt opnieuw een bosperceel, aangeduid als ‘bos op oud cultuurland’ (Histland-code: kn4) en onderdeel van het Buskersbos. Het plangebied wordt op de cultuurhistorische waardenkaart als ‘van waarde’ gewaardeerd. Na een veldbezoek menen wij deze waardering te moeten bijstellen. Weliswaar is de verkaveling aangepast en is er van de oorspronkelijke verdeling tussen nat en droog weinig meer herkenbaar, toch dragen de aanwezigheid van het Buskersbos, de fraaie Badweg en de historische erven bij aan de herkenbaarheid van het historisch cultuurlandschap.

Om die reden stellen we de waardering bij naar een middenwaarde. Het plangebied wordt doorsneden door een aantal oude, nog bestaande wegen als de Badweg (grotendeels vóór 1832, in het oosten verlegd) en een aantal wegen van ná 1850 in het zuidoosten. De Badweg volgt de oude markengrens tussen Dorpbuurt en Kotten-Brinkheurne. Bij het westelijke erf Buskers, in het beekbegeleidend broek, lag een grachtstructuur, die nu verdwenen is en die vermoedelijk bij een tuinaanleg hoorde.

11 12

Het kadastraal minuutplan uit 1832 toont verder een nog kleiner, vermoedelijk jonger erfje in het westen van het plangebied. Keunen 2020

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[19]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 13. Het Zonnehuis aan de Badweg (foto: RAAP, 20 november 2020).

Figuur 14. Het agrarisch land bij de westelijke boerderij Buskers (Buskershof) is als paardenwei in gebruik . Rechtsachter is het erf Buskersbosch ofwel Nieuw Buskers nog zichtbaar (foto: RAAP, 20 november 2020).

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[20]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 15. Zicht op het plangebied vanaf de Kottenseweg (foto: RAAP, 20 november 2020).

Figuur 16. Direct grenzend aan het noordelijk deel van het plangebied ligt al een klein bedri jventerrein, voortgekomen uit een houthandel (foto: RAAP, 20 november 2020).

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[21]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

De beeldbepalende historische groenstructuren in en rond het plangebied zijn hoofdzakelijk het Buskersbos in het zuiden en zuidoosten en het kleinere bos aan de Badweg. Daarnaast is er nog enige laanbeplanting langs de hiervoor genoemde historische wegen aanwezig, waarvan die van de Badweg het meest prominent is. Bouwkunst De twee hiervoor genoemde erven Buskers kennen geen bebouwing meer die aan de minimale kwaliteit voor de uitgevoerde bouwkunstinventarisatie voldeed. Wel aanwezig binnen het plangebied zijn de waardevolle panden Kottenseweg 98 (figuur 17) en Kottenseweg 114.

Figuur 17. Het woonhuis Kottenseweg 98 (foto: RAAP, 20 november 2020).

Kottenseweg 98 is een woonhuis uit 1928, gebouwd in zakelijke stijl met elementen van de Amsterdamse school. Het is een grote villa op een samengestelde plattegron d, met één à twee bouwlagen onder een complex opgezet schilddak met afsteken, steekkappen en houten overstekken. Op het dak liggen gesmoorde tuiles-du-Nord. De villa kent bakstenen gevels in Vlaams verband, en gevelopeningen met houten kozijnen onder gemetselde rollagen. De hoofdingang met luifel bevindt zich in de rechter zijgevel, en kent een risalerend gedeelte met topgevel onder een mansardedak. De voorgevel bevat verder een erker. Het pand heeft een hoge waarde vanwege zijn karakteristieke bouwtype, gaafheid van de hoofdvorm, materiaalgebruik, gevelindeling en diverse details, en is verder van belang vanwege de beeldbepalende ligging aan de doorgaande weg.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[22]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Kottenseweg 114 betreft een hallehuisboerderij uit 1900 -1920 met een schoppe uit de 19e eeuw. De traditioneel gebouwde boerderij heeft een middenlangsdeel en hoge zijgevel met krimp bij het woongedeelte. Het zadeldak kent gesmoorde pannen en houten windveren met dakoverstek. Aan de voorzijde bevindt zich een makelaar en houten voorschotje in de top. De bakstenen gevels kennen Tramen in het woongedeelte en luiken onder segmentbogen. Geveldetails in de zijgevel van het bedrijfsgedeelte zijn gewijzigd. De schoppe is van het hallehuistype met deels houten, deels vernieuwde bakstenen gevels en met pannen gedekt zadeldak. De houten topgevels hebben windveren. Beide bouwwerken op dit erf zouden een oudere kern kunnen bevatten. Beide panden hebben een hoge waarde vanwege het karakteristieke streekeigen bouwtype, de gaafheid van de hoofdvorm, het materiaalgebruik, de gevelindeling en diverse details. Het is van belang als markant onderdeel van het historisch cultuurlandschap, de beeldbepalende ligging en het erfensemble. Direct buiten het plangebied, maar visueel-ruimtelijk ermee verbonden, ligt het erf Hoitink (Kottenseweg 87) met een 19e-eeuwse boerderij en schoppe. Daarachter ligt nog Kottenseweg 89, met een waardevolle 19e-eeuwse schoppe. Deze drie gebouwen hebben allemaal een hoge architectuurhistorische waarde.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[23]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Kaarten Elinksveld (groot)

Figuur 18. Aardkundige kenmerken en waarden, plangebied Elinksveld (groot).

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[24]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 19. Archeologische waarden en verwachtingen, plangebied Elinksveld.

Voor de landschappelijke en historisch-bouwkundige kenmerken en waarden, zie kaartbijlage 1 en figuur 20, figuur 21 en figuur 22.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[25]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Kaarten waardering cultuurlandschap

Figuur 20. Waardering van de aanwezige cultuurlandschappen, op basis van de gemeentelijke cultuurhistorische waardenkaart. Met name voor Tuunterveld en Misterweg van belang: g rotere historisch homogene landschapseenheden, zoals aaneengesloten heideontginningen, hebben op deze kaart één waardeoordeel gekregen, ondanks het feit dat er binnen die eenheden gavere en minder gave delen kunnen voorkomen.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[26]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 21. Herwaardering van de plangebieden op basis van een analyse van de waarden binnen de plangebieden alleen, inclusief de uitstraling van de omgeving op de plangebieden. Soms gaat het om de gaafste onderdelen van een groter geheel (Misterweg), soms juist om de wat minder gave onderdelen (Tuunterveld), waardoor de waardering moet worden bijgesteld. Voor de bijstel ling van de waarde van Elinksveld, zie de beschrijving.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[27]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 22. Situering van de NSW-landgoederen rond de kern van Winterswijk.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[28]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

3 Korte gebiedsbiografieën 3.1 Inleiding De drie plangebieden hebben elk een heel verschillend karakter en achtergrond. Soms gaat het om oude landschappen, in andere gevallen om relatief jonge ontginningen. De ene keer is de context louter agrarisch, in andere gevallen heeft de industriële ontwikkeling van Winterswijk sterke invloed op de ‘biografie van de plek’ gehad. Hierna zullen we de drie gebieden kort beschrijven. Hoofddoel is het benoemen van de historische dimensie achter de huidige situatie (‘het verhaal van de plek’), om daarmee de betekenis van de plek in het verleden van Winterswijk goed te snappen.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[29]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

3.2 Misterweg 3.2.1

Een marke als toezichthouder

Figuur 23. Hoogtebeeld van het plangebied (AHN3), met zacht welvend terreinoppervlak in het plangebied.

Het vlakke dekzandlandschap van het plangebied was onderdeel van de uitgestrekte woeste gronden die vanaf de late middeleeuwen door de marke van Miste/Corle en door de marke van Dorp en Dorpbuurt werden beheerd. De grens tussen beide marken liep door het oostelijk deel van het plangebied (zie kaartbijlage 1).

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[30]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 24. Grondgebruik in en rond het plangebied, 1832 (ondergrond: HisGIS).

Langs de zuidrand van het plangebied liep de oudere, al eerder verbeterde route die Winterswijk via Miste met Bredevoort verbond. Deels parallel daaraan liep de route van Winterswijk naar Corle, niet meer dan een zandpad over de heide. Deze twee routes werden op verschillende plekken door dwarsverbindingen gekruist. Deze webstructuur van paden over de heide zal op zijn minst al wel laatmiddeleeuws geweest zijn. Regelmatig zullen daarbij de paden verschoven zijn, want ze lagen niet vast. Als de weg te slecht begaanbaar werd, reden de karren en paarden langs de bestaande weg, waardoor er een nieuw spoor ontstond.

3.2.2

Intensivering van grondgebruik

De uitgestrekte heide was onmisbaar voor het agrarisch bedrijf. Al in de vroege middeleeuwen werd er waarschijnlijk strooisel verzameld, hout gehaald en werd er vee het fragmentarische (struik)bos ingestuurd. Naarmate de bevolking groeide nam de druk op de vegetatie steeds meer toe. In de late

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[31]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

middeleeuwen, toen de landbouw steeds verder intensiveerde om de groeiende bevolking te voeden, leidde dat enerzijds tot de komst van schaapskuddes die de vegetatie kaalvraten en anderzijds tot de ontwikkeling van de plaggenbemesting. Om die plaggenbemesting mogelijk te maken werden er zoden van de heide gestoken, waardoor minerale zanddeeltjes mee naar de boerenerven werden gevoerd. Terwijl de plantenresten op de akkers verteerden, zorgden de zanddeeltjes voor een geleidelijke ophoging van de akkers met een plaggen- of esdek. De heide verarmde steeds verder, en vanaf een zeker moment groeide er alleen nog schrale vegetatie van heidestruiken en gras. De laatste bomen en struiken zullen toen verdwenen zijn. In de meest extreme situaties leidd e dat tot het ontstaan van zandverstuivingen, maar dat is in het plangebied Misterweg niet gebeurd. 13

3.2.3

Verdeling van de marken

De heide was dus het toneel van een steeds verdere verschraling ten behoeve van het landbouwbedrijf. Dat gold in de 19e eeuw niet minder, maar van rijkswege én door de herenboeren werd er wel aangedrongen op de verdeling van de heide. De reden daarvoor was zowel materieel, als bestuurlijk, als financieel. In grote lijnen kunnen we stellen dat hoe sterker het grootgrondbezit, hoe eerde r marken tot verdeling overgingen. In Winterswijk, met zijn scholtenboeren, gebeurde dat relatief vroeg. De marke van Miste en Corle werd in 1839 verdeeld, die van Dorp en Dorpbuurt in 1856. 14

Figuur 25. Een belangrijke ontwateringsstructuur uit de ontginningsperiode (foto: RAAP, 20 november 2020).

13 14

Spek 2004; Neefjes & W illemse 2009 Demoed 1987

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[32]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

3.2.4

Verdeling en ontginning

In de praktijk betekende dat in veel gevallen voorlopig weinig, want een alternatief voor bemesting was er nog niet of nauwelijks. Bij de verdeling van de marke van Miste en Corle lag het grootste deel van het plangebied binnen het perceel heide G 381 van in totaal 16½ hectare. Bij de markeverdeling ontstonden binnen het Miste-Corlese deel van het plangebied de percelen G 1524, G 1526, G 1527, G 1528 en G 1529. 15 Interessant is dat er voor de ontwatering een watergang werd aangelegd, van zuid naar noord door het plangebied. Deze watergang, onlosmakelijk verbonden met het verhaal van het landschap, is nog altijd aanwezig, maar is niet op de cultuurhistorische waardenkaart aangeduid. Ook de verkaveling zoals die in 1839-1841 werd gecreëerd is in het plangebied nog duidelijk herkenbaar.

Figuur 26. Houtsingels scheiden nog steeds enkele percelen (foto: RAAP, 20 november 2020).

Toch zou het nog enige tijd duren voor de verkaveling op papier ook in de werkelijkheid werd uitgevoerd. Om dat te illustreren volgen we perceel G 1528, het grote perceel recht tegenover Obelink, door de tijd. Het perceel heide (G 2046), groot 72.780 m ², werd in dienstjaar 1862 ontgonnen en verdeeld in drie nieuwe percelen, zijnde G 2355 (dennenbos), G 2356 (heide) en F 2357 (weekhakhout). Opdrachtgever voor de ontginning waren de lokale landbouwers Jan D.J. Roozen en Jan Willem Roozen, op de boerderij Roozen te Miste. 16 Ook in de directe omgeving werd er in

15 16

Kadastrale hulpkaartjes W interswijk, sectie G, nummer 0, blad HA Kadastrale leggers W interswijk, reeks 1, artikel 2260

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[33]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

dienstjaar 1862 ontgonnen. Het grote centrale perceel bleef echter woest liggen, intussen met dennenopslag. Het was uiteindelijk notaris Jan Berend Roelvink die tussen de dienstjaren 1907 en 1911 het geheel verwierf en de heide tot wei- en bouwland liet ontginnen. Zijn vrijstelling van grondbelasting daarvoor verviel in dienstjaar 1915. 17 Na de verdeling had het perceel dus nog zeker 65 jaar woest gelegen; er waren alleen wat singeltjes van dennenbos en hakhout aangeleg d.

Figuur 27. Kadastrale verdeling na de markenverdeling, 1841. Links de Misterweg, rechts de Bessinkgoorweg. Het onderste deel van de kaart is het plangebied (bron: Kadastrale hulpkaartjes Winterswijk, sectie G, nummer 0, blad HA, d.d. 20 augustus 1841).

17

Kadastrale leggers W interswijk, reeks 2, artikel 5318

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[34]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Iets anders ging het aan de overzijde van de markengrens. Na de verdeling van de marke van Dorp en Dorpbuurt verwierf Berend Willem Neijenhuis, horologemaker in Winterswijk, in dienstjaar 1861 een tweetal al met hakhout omgeven percelen aan de Misterweg. Het ene perceel bestond grotendeels uit heide, en had een klein hoekje dat al ontgonnen was tot bouwland (H 2409 en H 2410), het andere was nog geheel heide (H 2408). 18 Of de hakhoutsingels nog door de marke of al door de nieuwe e igenaar waren aangelegd, is op basis van de bronnen niet eenduidig te zeggen. Daarna bleven de percelen nog lang beperkt gebruikt. In dienstjaar 1874 werd de boedel gescheiden, en dochter Geertruid Elisabeth Nijenhuis, winkelierster in Winterswijk, werd eigenaresse van het complex. Zij moet zowel de heide - als de bouwlandpercelen vóór een verkoop in dienstjaar 1895 in bos en hakhout hebben omgezet. 19 Ook de volgende eigenaren, Jan Willem en Jan te Voortwis, landbouwers op het Loo in Miste, hielden het bos en het hakhout aan. 20

3.2.5

Projectontwikkeling aan de Misterweg

Belangrijk daarnaast is dat Jan Willem en Jan te Voortwis in dienstjaar 1902 op het perceel H 2409 een complexje van 6 huizen lieten bouwen. 21

Figuur 28. Projectontwikkeling op het platteland (foto: RAAP, 20 november 2020).

18

Kadastrale leggers W interswijk, reeks 1, artikel 1001 Kadastrale leggers W interswijk, reeks 2, artikel 3294 20 Kadastrale leggers W interswijk, reeks 2, artikel 5277 21 Kadastrale leggers W interswijk, reeks 2, artikel 5277 19

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[35]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 29. Kadastraal hulpkaartje, opgemaakt bij de bouw van de huisjes aan de Misterweg (bron: Kadastrale hulpkaartjes Winterswijk, sectie H, nummer 177, d.d. augustus 1902).

Interessant is, dat deze huisjes in de cultuurhistorische waardenkaart zijn aangegeven als onderdeel van het ensemble van de steenfabriek. Dat zijn ze ruimtelijk en vermoedelijk qua functie ook wel (ze werden enkele jaren na de start van de fabricage gebouwd), maar daarbij moeten we ons dus niet voorstellen dat zij ook door de steenfabrikant gebouwd werden. Kennelijk was het ook voor de omliggende boeren financieel aantrekkelijk om arbeiderswoningen te bouwen ten behoeve van de vele arbeiders op de steenfabriek. Iets dergelijks is ook voor andere plaatsen met industriële ontwikkelingen geconstateerd, zoals in Enschede. 22 De huisjes werden in dienstjaar 1953 verkocht aan de Naamloze Vennootschap Winterswijksche Stoomsteen- en Pannenfabriek voorheen Te Siepe Schulten en Co, Spoorstraat 25 te Winterswijk. 23 Dat was de steenfabriek op het terrein waar zich nu Obelink bevindt. De fabriek was in 1896 gestart en werd begin januari 1968 stilgelegd. 24 Kennelijk heeft het bedrijf de arbeidershuisjes nog enige tijd in eigen bezit willen hebben.

22

Te Kiefte 2020 Kadastrale leggers W interswijk, reek s 3, artikel 8469 24 Janssen 2008 23

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[36]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 30. Resterende bebouwing van de steenfabriek van Te Siepe aan de Misterweg (foto: RAAP, 20 november 2020).

Figuur 31. De steenfabriek van Te Siepe, met onderaan ons plangebi ed en linksonder in de hoek van de foto het huizenblok. Geheel rechts de bebouwing van de vorige foto (bron: KLM Aerocarto).

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[37]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

In dienstjaar 1960, nog vóór de sluiting van de fabriek, verkocht Te Siepe de huisjes echter alweer door aan de Firma J.W. Geerdes en Zonen, Tuunterstraat 44 te Winterswijk – een aannemersbedrijf. 25 Deze firma behield daarna vele decennia het eigendom.

3.2.6

Relicten van een verdeeld landschap

Het laatste stuk bos binnen het plangebied werd vermoedelijk omstreeks dienstjaar 1903 in bouwland omgezet en in dienstjaar 1911 herontgonnen. 26 Op historische kaarten zien we dat er van de vele hakhoutsingels al voor de Tweede Wereldoorlog niet veel meer over was. Vóór 1966 werd een perceel heide en bos aan de Bessinkgoorweg ontgonnen, waardoor het huid ige landschap ontstond. De kleine bosjes in de omgeving zijn nog relicten van de vroegere beboste heide van na de markenverdeling.

Figuur 32. Bosrelicten in de heideontginning (foto: RAAP, 20 november 2020).

25 26

Kadastrale leggers W interswijk, reeks 3, artikel 11656 Kadastrale leggers W interswijk, reeks 2, artikel 5277

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[38]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 33. Topografisch beeld van het plangebied, 1911. We zien vooral heide met bosopslag doordat de heide niet meer werd begraasd en geplagd. De situatie correspondeert waarschijnlijk niet precies met het jaar van uitgave, want de steenfabriek van Te Siepe uit 1896 is nog niet afgebeeld (bron: topotijdreis.nl).

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[39]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 34. Topografisch beeld van de situatie, 1936. Het grootste deel is tot landbouwgrond ontgonnen, en de spontane opslag van bos is verdwenen. De situatie is, met uitzondering van enkele later nog tot landbouwgrond ontgonnen bosjes, vergelijkbaar met de huidige. Tegenover het plangebied is een tweede steenfabriek gebouwd, naast De Vlijt (bron: topotijdreis.nl).

3.3 Tuunterveld 3.3.1

Rand van het cultuurland

Het historisch cultuurlandschap van het plangebied Tuunterveld is in zekere zin vergelijkbaar met dat van het plangebied Misterweg, maar er is een essentieel verschil: het lag dichter bij het dorp en zijn cultuurland. Daardoor hebben we in de 19e-eeuwse situatie niet te maken met een ‘eindeloze zee van heide’, maar naast deze heide met zijn karakteristieke heidepaden ook met percelen ouder bos en met een kampontginning die deels tot in het plangebied doorloopt , verschijnselen van de ‘rand van het cultuurland’. Ook rondom het plangebied lagen dergelijke kleinschalige ontginningen uit de Nieuwe Tijd,

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[40]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

terwijl naar het oosten we op het oudere cultuurland terecht kwamen. Eventuele archeologische resten in de bodem van dit plangebied moeten hoofdzakelijk uit de pr ehistorie dateren, want met name vanaf de vroege middeleeuwen, en wellicht al wel eerder, waren deze vlakke dekzandgebieden met kleine hoogtes onaantrekkelijke gebieden voor bewoning of intensief landgebruik.

Figuur 35. Hoogtebeeld van het Tuunterveld (AHN3). We herkennen het hogere centrale deel en de geleidelijke daling naar de westelijke en noordelijke rand.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[41]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 36. Grondgebruik in en rond het plangebied, 1832 (ondergrond: HisGIS).

De heide was in 1832 nog grotendeels eigendom van de marke van Dorp en Dorpbuurt (zie figuur 36). Wel was deze marke al vóór de officiële verdeling begonnen met het verkopen van kleine percelen, zoals in het noordoosten van het plangebied. Eigenaren in 1832 waren bijvoorbeeld Gradus Beukenhorst, arbeider in Winterswijk en Hendrikus Antoni us Heerdink, metselaar in Winterswijk. Het waren dus kleine particulieren die – voor eigen gebruik – wat grond van de marke hadden aangekocht. Veel substantiëler was het grote bos dat het oostelijk deel van het plangebied besloeg. Herman Willem Willink, rentenier uit Winterswijk en duidelijk van een andere sociale klasse dan de hiervoor genoemde Beukenhorst en Heerdink, bezat in 1832 dit areaal dennenbos, in totaal zo’n 8 hectare groot. Het sloot aan op zijn verdere land, bij het hem toebehorende agrarisch bedrijf met het huidige adres Spreeuwstraat 141, de boerderij Tuunte. De Spreeuwstraat liep daarbij als een laan in westelijke richting door, door het bosperceel.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[42]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Tot slot lagen er in het zuiden van het plangebied enkele percelen cultuurland die deel uitma akten van een klein bouwlandcomplex. Een deel van de geprivatiseerde percelen was al ontgonnen, een deel in het oosten was wel al verdeeld, maar ‘lag nog woest’. De eigenaren ervan waren heel divers, maar ze waren wel allemaal van lokale herkomst, zoals de weduwe Lammert Bras (landbouwster te Winterswijk), Gerhard Hendrik Smits (griffier bij het vredegerecht), Dirk Hendrik Haartman (lederbereider in Winterswijk) en Gerrit Jan Wamelink Gz. (arbeider te Winterswijk).

3.3.2

Verdeling van de markegronden: de ontsluiting

Figuur 37. De Sibbinkweg, aangelegd na de verdeling van de marke (foto: RAAP, 20 november 2020).

Zoals hiervoor al besproken werden de markegronden van de marke van Dorp en Dorpbuurt in 1856 verdeeld, maar was men daarvóór al begonnen met de losse verkoop van percelen. Bij de verdeling kwam de definitieve verkaveling tot stand, inclusief de nieuwe wegen die in dat kader werden aangelegd. Deze verkaveling was hier nogal onregelmatig gestructureerd. De laan door het bos van Willink werd vanaf de westzijde van het bos in zuidwestelijke richting doorgetrokken. Daarnaast werd er een nieuwe weg aangelegd die de Mentinkweg via een aantal knikken met de Corleseweg verbond: de Sibbinkweg. Daarop kwam de verlengde Spreeuwstraat uit. Van deze basisstructuur van de ontginning resteert nu nog de volledige Sibbinkweg. Het verlengde van de Spreeuwstraat tussen de Dennendijk en de kruising met de Sibbinkweg is als singel bewaard gebleven, maar de weg erlangs is grotendeels opgeheven.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[43]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 38. Een deel van de vroegere weg is als grasstrook herkenbaar gebleven (foto: RAAP, 20 november 2020).

3.3.3

Ontginning tot agrarische gronden

Vanwege de ligging tegen het oude cultuurland aan werd dit gebied na de verdeling eerder in ontginning genomen dan de verder weg gelegen heide, zoals aan de Misterweg. Wel zien we, dat een groot deel van de percelen eerst bebost werd, voordat ze werden omgezet in wei - of bouwland. De topografische kaart uit 1892 laat dat heel duidelijk zien. Tevens zien we, dat net als aan de Misterweg veel percelen al vanaf de ontginning van houtsingels waren voorzien.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[44]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 39. Het Tuunterveld in 1892. We herkennen een onregelmatig mozaïek van loofbos, naaldbos, akkerland, weiland en heiderelicten (bron: topotijdreis.nl).

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[45]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 40. Het Tuunterveld in 1928. Het bos is nagenoeg verdwenen, houtsingels zijn gebleven, en er zijn veel kleine huisjes gebouwd (bron: topotijdreis.nl).

Op de topografische kaart van 1928 zien we binnen het plangebied geen bos meer, maar alleen nog een aantal houtsingels. Ook het oude bos van Willink was toen in zijn geheel verdwenen. Het noordelijk deel van het bos, dus ten noorden van de verlengde Spreeuwstraat, moet als eerste zijn ‘aangetast’. Hier werd onder Ten Cate, op zijn laatst in dienstjaar 1916, een schietbaan aangelegd. Deze schietbaan moet officieel tot na de Tweede Wereldoorlog hebben bestaan. Uit de kadastrale leggers blijkt, dat onder de familie Ter Kuile -Muller, wijnhandelaren in achtereenvolgens Winterswijk, Enschede en Utrecht, het resterende zuidelijk deel van bos in dienstjaar 1911 werd ontgonnen tot weiland. 27

27

Kadastrale leggers W interswijk, reeks 2, artikel 5156

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[46]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 41. De familie Schwarz, die tegen en onder de huidige Rondweg West tussen dienstjaar 1917 en dienstjaar 1943 en vanaf dienstjaar 1948 het nodige land bezat.

Joods bezit In dienstjaar 1917 kocht de joodse koopman Louis Schwarz een groot aantal percelen op het Tuunterveld van de familie Ten Cate. Daartoe behoorde ook he t voormalige bos aan de huidige Rondweg West, behorend bij Tuunte. Schwarz stierf in januari 1940, en zijn weduwe en kinderen erfden het bezit. In dienstjaar 1943 verkocht zij 13½ hectare van hun bezittingen, vermoedelijk niet vrijwillig, aan de Dienst Domeinen van de Staat. 28 Daartoe behoorden zowel het zuidelijk als het noordelijk deel van het voormalige bos. De weduwe van Schwarz, Mathilde Rosenbaum, stierf op 30 april 1943 op 74-jarige leeftijd in het vernietigingskamp Sobibor. De meeste van haar kindere n overleefden de oorlog evenmin. De Staat voegde een aantal percelen tot één nieuw kadastraal perceel samen en gaf de percelen in dienstjaar 1948 als gevolg van Minn. Rechtsk. terug aan de erfgenamen van de familie Schwarz. In dienstjaar 1957 werd de boedel verdeeld tussen die erfgenamen, en ging veel van de grond naar Sally Schwarz (1908-1995), veehandelaar te Winterswijk, Molenstraat 2. Hij was het enige kind van het echtpaar Schwarz-Rosenbaum dat de oorlog had overleefd.

28

Kadastrale leggers W interswijk, reeks 2, artikel 668 4; idem, reeks 3, artikel 11401

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[47]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Direct buiten het plangebied vonden we toen – en vinden we nu – nog wel de voor dit gebied zo karakteristieke bosperceeltjes, deels ook met een rabattenstructuur vanwege de vochtige ondergrond. De ontwatering van het plangebied was geregeld via een nieuwe watergang, die vanuit het zui den vanaf de Misterweg tot tegenover Sibbinkweg 15 liep (en loopt), en van daaruit tussen Sibbinkweg 15 en 17a door naar het noorden, door het huidige kassencomplex en van daaruit naar het noordwesten doorliep. Alleen buiten het plangebied liggen er nog tracédelen op hun oorspronkelijke locatie; binnen het plangebied is de ontwatering aangepast.

3.3.4

Komst van nieuwe bebouwing

Lange tijd bleven het plangebied en zijn omgeving nagenoeg onbebouwd. De eigenaren van het land woonden vermoedelijk elders. Uit een steekproefsgewijze check blijkt bijvoorbeeld dat de percelen H 2269-2271 rond en nabij Sibbinkweg 2 nog in de vroege 20e eeuw aan de familie Heemink van de boerderij Laarberg behoorden. 29 De enige uitzondering was het perceel Sibbinkweg 4, de boerderij Oud Larenberg, die al in 1832 bestond en onderdeel uitmaakte van een nieuwetijdse kampontginning tussen de Corleseweg en de Sibbinkweg. Daar stopte ook die kampontginning; deze liep niet tot in het plangebied door. Het erfje werd in de loop der tijd met enige regelmaat aangepast; het huidige huis staat dichter bij de Sibbinkweg dan in de periode voordat er van een Sibbinkweg überhaupt sprake was. Het erfje lijkt dus door de aanleg van de Sibbinkweg naar die weg ‘toegekropen’ te zijn. De eerste erfjes ontdekken we op de topografische kaart van 1892, ten noorden van het huidige adres Sibbinkweg 2a, en Sibbinkweg 6: Nieuw Sibbink. Op de topografische kaart van 1928 was dat eerste huisje weer verdwenen, Nieuw Sibbink was gebleven. Nieuw Sibbink was in 1875 gebouwd in opdracht van de Rooms-Katholieke Armen van Winterswijk, die hier enig land bezaten. 30 Die relatieve leegte zien we in 1928 wel verder veranderen: er verschenen verschillende huizen en boerderijtjes langs de Mentinkweg en Sibbinkweg.

Het gaat om de adresse n Mentinkweg 3 (Boethe Pleats), langs de Sibbinkweg direct achter Mentinkweg 3, Sibbinkweg 6 ( Nieuw Sibbink) en vermoedelijk Sibbinkweg 15. Op de topografische kaart van 1936 was dat patroon verder verdicht, maar was het erfje achter Mentinkweg 3 verdwenen. 31 Nieuw binnen het plangebied waren nu Sibbinkweg 1 en Sibbinkweg 2, en direct daarbuiten een verdere verdichting van de huizen langs het zijweggetje van de Sibbinkweg (11-17a). Daarmee was min of meer het patroon voor de decennia erna vastgelegd. Later zouden nog slechts enkele huizen bijgebouwd worden, zoals Sibbinkweg 2a en Sibbinkweg 3.

29

Kadastrale leggers W interswijk, reeks 2, artikel 3092 Kadastrale hulpkaartjes W interswijk, sectie H, nummer 88 31 Op de topografische kaart van 1955 wordt het wel weer afgebeeld, maar in 1966 was het opnieuw verdwenen. 30

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[48]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 42. Nieuw Sibbink aan de Sibbinkweg (foto: RAAP, 20 november 2020).

Figuur 43. Het nieuwe huis Sibbinkweg 2 (foto: RAAP, 20 november 2020).

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[49]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 44. Het weidelandschap van het Tuunterveld, 1936. Slechts enkele houtsingels resteren (stipjes op perceelsgrenzen). Er is meer bebouwing bijgekomen (bron: topotijdreis.nl).

De geschiedenis van bovenstaande erven is in het kader van deze verkenning niet volledig gereconstrueerd. Wel hebben we steekproefsgewijs gecontroleerd in welke cont ext de huizen gebouwd zijn. Daaruit blijkt ook dat de bouw van de huizen iets eerder geplaatst moet worden dan de topografische kaarten suggereren. Zo is Sibbinkweg 2 in dienstjaar 1925 gebouwd in opdracht van de familie Heemink van Laarberg. In dienstjaar 1956 deden zij het huisje van de hand aan Engelbertus ten Pas, die zelf op deze boerderij

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[50]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

met de naam Nieuwkamp ging boeren, en daar als pachter wellicht al op boerde. 32 Hier is enkele jaren geleden een nieuw huis gebouwd. Een tweede erf dat we nader bekeken hebben is Sibbinkweg 1, ook binnen het plangebied. Eigenaresse van dit perceel weiland in de vroege 20e eeuw was Janna Geertruid Nijenhuis, weduwe van Hendrik Jan te Siepe. In dienstjaar 1922 liet zij hierop een huis bouwen. Zij had meerdere huizen in dit deel van Winterswijk, en zal ze voor de verhuur hebben bezeten. De familie behield het hui s tenminste tot in de late jaren tachtig.

Figuur 45. Sibbinkweg 1, dat nu de naam “Dat hol i’j toch” draagt (foto: RAAP, 20 november 2020).

3.3.5

Een rationelere landbouw en ruimte voor het verkeer

Na de Tweede Wereldoorlog waren allereerst de afname van de hoeveelheid opgaande beplanting en de omzetting naar overwegend grasland belangrijke ontwikkelingen in het landschap die in de eerste plaats een relatie hebben met de internationale landbouwpolitiek en de plaats van Nederland daarin. Ondertussen verviel de oude wijknummering en kreeg Winterswijk op 1 oktober 1953 straatnamen, waaronder Dennendijk en Sibbinkweg. De belangrijkste verandering daarna zien we op de topografische kaart van 1993: de Rondweg West was aangelegd langs de Dennendijk, en daarmee was een nieuwe oostgrens voor het landelijk gebied gevormd. Daarmee was ook de verbindende functie van de Spreeuwstraat verdwenen, die nu – komend

32

Kadastrale leggers W interswijk, reeks 3, artikel 12711

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[51]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Winterswijk&id=e2cd7e02-3139-4a0b-98ab-3ef0aef6868d