CConstaterende datWinterswijk
Koppel je AI →
Document · PDF

Park Achterhoek Bijlagen-deel 2

Algemene raadscommissie 11 februari 2021, gemeente WinterswijkBij agendapunt: Vaststelling bestemmingsplan Park Achterhoek en wijziging bestemmingsplan Logistiek Centrum Obelink32.463 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

A COMPANY OF

Bijlage 6 Kopie brief Arcadis IMD (d.d. 11 november 1997)

Bodemonderzoek Beatrixpark Winterswijk Definitief rapport

9T4669.A0/R001/EDV/EDRE/Nijm 12 augustus 2010

A COMPANY OF

Bijlage 7 Tekening met situering deellocaties die in 1999 zijn onderzocht

Bodemonderzoek Beatrixpark Winterswijk Definitief rapport

9T4669.A0/R001/EDV/EDRE/Nijm 12 augustus 2010

A COMPANY OF

Bijlage 8 Tekening met situering boorlocaties bodemonderzoek 2006

Bodemonderzoek Beatrixpark Winterswijk Definitief rapport

9T4669.A0/R001/EDV/EDRE/Nijm 12 augustus 2010

RAAP-RAPPORT 1334

Plangebied ‘t Arrisveld Gemeente Winterswijk Archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek

Colofon Opdrachtgever: gemeente Winterswijk Titel: Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek Status: eindversie Datum: juni 2006 Auteur: dr. N.W. Willemse Projectcode: WIAR Bestandsnaam: RA1334-WIAR.doc Projectleider: dr. N.W. Willemse Projectmedewerker: drs. F. van Oosterhout ARCHIS-vondstmeldingsnummers: 402423, 402424, 402425 en 402426 ARCHIS-onderzoeksmeldingsnummer/CIS-code: 16465 Autorisatie: drs. H.B.G. Scholte Lubberink ISSN: 0925-6229 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V.

telefoon: 020-463 4848

Zeeburgerdijk 54

telefax: 020-463 4949

1094 AE Amsterdam

E-mail: raap@raap.nl

Postbus 1347 1000 BH Amsterdam

© RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2006 RAAP Archeologisch adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

Samenvatting In opdracht van gemeente Winterswijk heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau van 20 tot en met 29 maart 2006 een bureau- en inventariserend archeologisch veldonderzoek uitgevoerd rond ’t Arrisveld te Winterswijk in verband met de voorgenomen bouwwerkzaamheden/bodemingrepen die eventueel aanwezige archeologische resten in het plangebied zouden kunnen verstoren. Het bureau- en inventariserend archeologisch veldonderzoek diende te worden uitgevoerd omdat realisatie van de plannen zou kunnen leiden tot aantasting of vernietiging van mogelijk aanwezige archeologische resten. Doel van het onderzoek was het opsporen van deze resten en, indien mogelijk, een eerste indruk geven van de kwaliteit (gaafheid en conservering), aard, datering, omvang en diepteligging ervan. In overeenstemming met hetgeen verwacht werd op basis van het bureauonderzoek zijn tijdens het inventariserend archeologisch booronderzoek in plangebied ’t Arrisveld onder het plaggendek van de es (zone met een hoge archeologische verwachting voor vindplaatsen vanaf het Laat Paleolithicum B) archeologische indicatoren aangetroffen die mogelijk een aanwijzing vormen voor dieper in de bodem verborgen resten van nederzettingsterreinen. In 56 boringen betrof het kleine fragmentjes houtskool. In drie boringen betrof het naast fijne houtskoolfragmentjes tevens sterk gefragmenteerde stukjes handgevormd aardewerk.

In één boring werd een fragment tefriet van (mogelijk) een maalsteen aangetroffen. Alle archeologische indicatoren zijn waargenomen in een door een circa 70 tot 105 cm dik plaggendek afgedekte, oudtijds verploegde laag dekzand. De fragmenten aardewerk en het tefriet behoren waarschijnlijk tot geïsoleerde kleine concentraties nederzettingsafval (vindplaatsen 3, 4, 5 en 6). De bodemkundige opbouw van het bodemprofiel duidt op een geringe bewerkingsdiepte en/of een snelle accumulatie van het plaggendek, waardoor de archeologische laag snel buiten het bereik van de ploegzool kwam te liggen. Hierdoor is het nederzettingsafval waarschijnlijk nauwelijks verspreid geraakt. De kans op het aantreffen van dergelijke archeologische sites is met het gebruikte boorgrid klein, terwijl de conservering juist zeer goed kan zijn. Het betreft mogelijk verschillende kleine (< 0,5 ha) nederzettingsterreinen of huisplaatsen uit (waarschijnlijk) de IJzertijd. Waarschijnlijk betreft het huisplaatsen met een lage vondstdichtheid (< 200 vondsten per m²) en één of twee ‘kortstondige bewoningsfasen’. Geheel zeker is dit echter niet. De gaafheid en conservering van de vindplaats(en) lijkt goed te zijn. Om de vindplaats(en) te behouden dient planaanpassing of -inpassing plaats te vinden.

Behoud van de archeologische vindplaatsen bij een niet-aangepaste uitvoering van de huidige plannen is, gezien de geringe diepteligging en de kwetsbaarheid van de archeologische resten, niet mogelijk.

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

[3 ]

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

Op grond van de resultaten van het karterend booronderzoek wordt aanbevolen de kwaliteit (gaafheid en conservering), aard, datering, omvang en diepteligging van de vindplaatsen 3, 4, 5 en 6 nader vast te stellen door middel van een waarderend proefsleuvenonderzoek. Het waarderend proefsleuvenonderzoek dient om in een vroeg stadium over voldoende gegevens te kunnen beschikken op grond waarvan het bevoegd gezag (gemeente Winterswijk) een besluit kan nemen met betrekking tot de behoudenswaardigheid van de vindplaats(en). Aanbevolen wordt in eerste instantie om ter hoogte van de vondstlocaties en op basis van het afgedekte dekzandreliëf waarderende proefsleuven aan te laten leggen binnen het meest kansrijke deel van het terrein. De resultaten van dit onderzoek vormen dan het uitgangspunt voor het al dan niet verder waarderen van de overige (minder kansrijke) gedeelten van de es op ‘t Arrisveld. Hierdoor wordt de waarderende fase van het inventariserend archeologisch veldonderzoek gefaseerd en de archeologische inzet geoptimaliseerd, zodat de kosten (afhankelijk van de uitkomsten) relatief laag gehouden kunnen worden. In het overige deel van het plangebied zijn geen (eenduidige) aanwijzingen voor de aanwezigheid van archeologische vindplaatsen aangetroffen. Naar verwachting zal als gevolg van de geplande werkzaamheden dan ook geen verstoring van archeologische waarden optreden.

Derhalve worden voor dit deel van het plangebied geen aanbevelingen voor vervolgonderzoek gedaan.

[4 ]

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

Inhoud 3

Samenvatting

7

1 Inleiding

7

1.1 Kader en doelstelling

7

1.2 Plangebied

7

1.3 Onderzoeksopzet en richtlijnen

9

2 Bureauonderzoek

9

2.1 Methoden

11

2.2 Resultaten 2.2.1 Geologie en geomorfologie 2.2.2 Bodem 2.2.3 Archeologie 2.2.4 Veldnamen 2.2.5 Archeologisch landschappelijke context 2.2.6 Archeologische verwachting

15

3 Veldonderzoek

15

3.1 Methoden

17

3.2 Resultaten 3.2.1 Geologie en bodem 3.2.2 Bodemverstoringen 3.2.3 Archeologie – vondsten uit boringen 3.2.4 Archeologie – oppervlaktevondsten

26

4 Conclusies en aanbevelingen

26

4.1 Conclusies

27

4.2 Aanbevelingen

29

Literatuur

30

Gebruikte afkortingen

30

Overzicht van figuren, tabellen en (losse kaart-)bijlagen

31

Verklarende woordenlijst

33

Bijlage 1: Boorbeschrijvingen

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

[5 ]

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

Figuur 1. Ligging plan-

244000

245000

246000

247000

gebied ’t Arrisveld te Winterswijk (dikke zwarte lijn); inzet: ligging in Nederland

 

(ster).

445000

445000

444000

444000

443000

443000

244000

[6 ]

245000

246000

247000

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

1 Inleiding 1.1 Kader en doelstelling In opdracht van de gemeente Winterswijk heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau van 20 tot en met 29 maart 2006 een bureau- en inventariserend archeologisch veldonderzoek uitgevoerd in plangebied ’t Arrisveld in verband met de voorgenomen bouwwerkzaamheden/bodemingrepen die eventueel aanwezige archeologische waarden in het plangebied zouden kunnen verstoren. Het bureau- en inventariserend archeologisch veldonderzoek diende te worden uitgevoerd omdat realisatie van de plannen zou kunnen leiden tot aantasting of vernietiging van mogelijk aanwezige archeologische resten. Doel van het onderzoek was het opsporen van deze resten en, indien mogelijk, een eerste indruk geven van de kwaliteit (gaafheid en conservering), aard, datering, omvang en diepteligging ervan.

1.2 Plangebied Plangebied ‘t Arrisveld (37 ha) ligt direct ten westen van de bebouwde kom van Winterswijk (ten westen van het Koningin Beatrix Ziekenhuis; figuur 1). Het gebied staat afgebeeld op kaartblad 41E van de topografische kaart van Nederland (schaal 1:25.000); de centrumcoördinaat is 244.856/444.587. Het gebied wordt omsloten door de Kattenbergweg, de Groenlose weg, de Tuberweg en het fietspad door het Arrisveld. Ten tijde van het onderzoek was het plangebied in gebruik als akker en grasland. Circa 4,7 ha van het plangebied behoorde tot enkele jaren geleden tot het terrein van de fabriek Frico Cheese (Coberco). De voormalige fabriek was ten tijde van het veldonderzoek geheel gesloopt en het fabrieksterrein gesaneerd. Circa 3,4 ha van het plangebied behoort tot het terrein van een grondverwerkingsbedrijf. Het gehele terrein is omwald en deels bebouwd. Langs de oostelijke rand bevindt zich een groot gronddepot. Het centrale deel van het bedrijfsterrein is onderkelderd, onder andere ten behoeve van een grote weegbrug.

1.3 Onderzoeksopzet en richtlijnen Het onderzoek bestond uit een bureauonderzoek en een veldonderzoek. Het veldonderzoek is beperkt gebleven tot een karterend booronderzoek. Het bureau- en inventariserend veldonderzoek is uitgevoerd volgens de hiervoor geldende normen en richtlijnen die zijn vastgelegd in het Handboek ROB-specificaties (Brinkkemper e.a., 1998) en in de richtlijnen voor het prospectief archeologisch booronderzoek (Tol e.a., 2004). RAAP Archeologisch Adviesbureau en de

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

[7 ]

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

door RAAP toegepaste procedures zijn goedgekeurd door het College voor de Archeologische Kwaliteit (CvAK), de instelling die het beheer heeft over de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA) en die valt onder de Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer (SIKB; http:// www.sikb.nl). Zie tabel 1 voor de dateringen van de in dit rapport genoemde archeologische en geologische perioden. Enkele vaktermen worden achter in dit rapport beschreven (zie verklarende woordenlijst).

Tabel 1. Archeologische en geologische tijdschaal.

Geologische perioden

heden

Subatlanticum

Archeologische perioden

Absolute tijdschaal

1000 na Chr.

Nieuwe tijd

1500

Middeleeuwen

1050

Vroeg 450

Romeinse tijd

270

Midden 70 na Chr.

Vroeg

1000 voor Chr. 2000

Laat

Laat

0

Subboreaal

gecalibreerde jaren

12 voor Chr.

Laat Midden

IJzertijd

250 500

Vroeg Laat 3000

800 1100

Bronstijd

Midden

1800

Vroeg 4000

2000

Laat

Atlanticum

5000

2850

Midden

Neolithicum

Vroeg

4200 4900/5300

Laat

6000

Mesolithicum

Midden

6450

7100

Vroeg

7000

Laat

8800

35000

Boreaal 8000

Paleolithicum

Midden Vroeg

Preboreaal

9000

Jonge Dryas stadiaal

10000

300000

11000

Bølling-Allerød interstadiaal

[8 ]

12000

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

2 Bureauonderzoek 2.1 Methoden Voorafgaand aan het veldonderzoek is een bureauonderzoek uitgevoerd om na te gaan of er reeds archeologische vondsten uit het plangebied geregistreerd staan en om ten behoeve van het veldwerk de landschappelijke (geologische en bodemkundige) kenmerken alsmede de gespecificeerde archeologische verwachting te bepalen. Om inzicht te krijgen in het voorkomen van archeologische vindplaatsen in of nabij het plangebied is het ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS) van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB) te Amersfoort geraadpleegd (in de loop van 2006 gaat de ROB op in de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschappen en Monumentenzorg [RACM]).

Daarnaast zijn de volgende bronnen geraadpleegd: - de archeologische verwachtingskaart van het Waardevol Cultuurlandschap Winterswijk (WCL-Winterswijk; Scholte Lubberink, 1998); - de archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart bebouwde kom gemeente Winterswijk (Scholte Lubberink & Fonds, 2004); - de Cultuurhistorische Waardenkaart voor Gelderland (CHW-Gelderland; Provincie Gelderland, 2004); - de Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden (IKAW versie 2.1; ROB, 2005); - de kadastrale minuut, kadastrale gemeente Winterswijk, sectie H (West Dorpbuurt), blad 2 (opname 1828; DIVA, 2003); - Boerderijen en veldnamen in Winterswijk (Bloemendaal & Meerdink, 1992); - Een goed voor de eeuwigheid. De Gelderse Vicarie Sancti Nicolai 1501-2001 (Gietman & Verschoor, 2001); - de Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000, blad 41 Oost Aalten (Stiboka, 1982); - de Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:50.000, blad 41 Aalten (Stiboka/RGD, 1982); - hoogtegegevens uit het Actueel Hoogtebestand Nederland (Van Heerd e.a., 2000).

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

[9 ]

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

242500

245000

247500

445000

445000

7.075

1.250

13.594

43.420 133.701

440000

440000

133.702

442500

442500

133.700

133.703

133.704 242500

245000

247500

legenda archeologie archeologische vindplaats geregistreerd in ARCHIS 133.704 ARCHIS waarnemingsnummers vermeld in rapporttekst

terrein vermeld op de Archologische Monumentenkaart Gelderland globale grens plangebied

geomorfologie 3K14

dekzandrug al dan niet met plaggendek

2M9

vlakte van ten dele verspoeld dekzand

3L5

dekzandruggen en welvingen

3L8

lage landduinen (zandverstuivingen) Figuur 2. Ligging relevante vindplaatsen in het buitengebied van Winterswijk.

[1 0 ]

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

2.2 Resultaten 2.2.1 Geologie en geomorfologie De hoger gelegen delen van het plangebied bestaan geomorfologisch gezien uit afwisselend dekzandkopjes en –vlakten, afgedekt door een vanaf de Late Middeleeuwen opgeworpen plaggendek (figuur 2; Stiboka/RGD, 1982: codes 3L5 en 3K14; zie tevens figuur 4). De lagere delen bestaan voornamelijk uit een vlakte van ten dele verspoelde dekzanden (figuur 2; Stiboka/RGD, 1982: code 2M9; Scholte Lubberink, 1998). De dekzandafzettingen zijn voornamelijk ontstaan door verstuiving vanaf het Pleniglaciaal (73.000 tot 15.500 jaar geleden) en in het Laat Glaciaal (ca. 15.500 tot 11.800 jaar geleden). In het open, zandige, pleniglaciale landschap hadden ijzige sneeuwstormen vrij spel. Door de wind verstoof veel zand, waarbij vooral het fijnere stof over grote afstanden werd verplaatst. In uitgestrekte delen van Zuid- en Oost-Nederland is dit materiaal als een dikke deken fijn zand afgezet: het Oud Dekzand. Gebieden met Oud Dekzand vormen tegenwoordig op veel plaatsen uitgestrekte, reliëfarme vlakten. Het Oud Dekzand kan in de luwte van de erosiedalen op het plateau en de stuwwallen een dikte van verscheidene meters bereiken. Het Pleniglaciaal eindigde met enkele eeuwen durende plotselinge klimaatverbeteringen: de Bølling- en Allerød-interstadialen (resp. ca. 14.900 tot 14.200 en 13.500 tot 13.000 jaar geleden).

Het zijn de bodemlagen uit de Bølling- en Allerød-interstadialen waarin de eerste resten van laat-paleolithische jagers in Nederland worden aangetroffen; dit zijn de oudst mogelijke te verwachten resten in het plangebied. De klimaatverslechteringen gedurende de koude stadialen van het Laat Glaciaal (het Oude en Jonge Dryas; resp. 14.200 tot 13.500 en 13.000 tot 11.800 jaar geleden) veranderden het landschap gedurende honderden jaren in een gure en vooral droge poolwoestijn. Juist gedurende de koudere fasen van het Laat Glaciaal ontstonden de meest omvangrijke zandverstuivingen. Het zwak lemige stuifzand uit deze periode wordt aangeduid als Jong Dekzand en is leemarmer, enigszins grover en reliëfrijker dan het Oud Dekzand. Het vormt in uitgestrekte gebieden opgestoven, zwak glooiende ruggen, welvingen en koppen. 2.2.2 Bodem De bodem in de hoger gelegen delen van het plangebied (Het Arris Veld op de kadastrale minuut uit 1828) bestaat uit hoge zwarte enkeerdgronden: een opgebracht (plaggen)dek van siltarm fijn zand met grondwatertrap VII (Stiboka, 1982: code zEZ21). De bodems in de lager gelegen delen van het plangebied (het Korenburgsche Veld en het Balinks Veld) bestaan volgens de Bodemkaart van Nederland uit veldpodzolgronden: siltarm fijn zand met grondwatertrap VI tot III (Stiboka, 1982: code Hn21).

In de laagste delen van het plangebied komen relatief lemige beekeerdgronden voor met grondwatertrap III (Stiboka, 1982: code pZg23). Het betreft voormalige heidegebieden die in de 19e en 20e eeuw zijn ontgonnen.

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

[1 1 ]

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

2.2.3 Archeologie Volgens de Archeologische Monumentenkaart (AMK) Gelderland bevinden zich in en in de directe nabijheid van het plangebied geen terreinen met een archeologische status. Volgens ARCHIS zijn binnen de contouren van het plangebied geen archeologische vindplaatsen bekend. In de directe nabijheid van het plangebied (binnen ca. 250 m) staan drie vindplaatsen in ARCHIS geregistreerd (figuur 2). Direct noordelijk van het plangebied komt een urnenveld uit de periode Late Bronstijd t/m Vroege IJzertijd voor (ARCHIS-waarnemingsnummer 13589). De precieze locatie is echter onbekend. Het betreft een om administratieve redenen geplaatste waarneming op het snijpunt van twee kilometervakken. Onder ARCHISwaarnemingsnummer 45087 is een losse vondst geregistreerd van een metalen beeldje (vrouwenfiguur van tin of lood zonder hoofd en voeten) waarvan geen verdere informatie over de datering bekend is. Direct zuidoostelijk van het plangebied bevindt zich een vindplaats van twee zilveren Romeinse denarii uit 70 en 90 voor Chr. Deze zijn gevonden in 1885 ‘op den heide bij Winterswijk door mejuffrouw Derks’. Het betreft eveneens een administratief geplaatste waarneming zonder exacte vondstlocatie. Verder naar het zuiden ligt de omgrachte scholteboerderij Groters. Scholteboerderijen zijn veelal grotere boerderijen van lokale herenboeren die uit statusoverwegingen werden omgracht.

2.2.4 Veldnamen De veldnaam van de es Het Arris Veld (’t Arrasveld, ‘t Arriesveld, ’t Arresveld, ‘t Arrisveld) komt voor het eerst voor in de familiepapieren van het geslacht Van Basten (Gietman & Verschoor, 2001: 117). Hierin wordt melding gemaakt van een zekere Wichmond van Basten die in het jaar 1402 ‘daags na St. Elisabeth’ het goed Arresveld bij Winterswijk heeft gekocht. De zoon van de latere richter of drost van Bredevoort, Hermanus van Basten, schenkt kort voor zijn dood op 27 oktober 1501 (onder andere) een erve Arresveld aan het altaar van St.-Nicolaas in de Jacobskerk te Winterswijk, waarna het altaar door de aartsdiaken tot vicarie wordt verheven (Vicarie Sancti Nicolai). Of er met ‘erve’ een stuk grond met bijbehorende boerderijen wordt bedoeld is niet duidelijk. De grondschenking was een noodzakelijke voorwaarde voor de stichting van de vicarie omdat grond een betrouwbaar vermogensbestanddeel voor de toekomst van de vicarie vormde. Uit de bezittingen van de vicarie werd onder andere een pastoor betaald. Uit de aantekeningen die de latere heer Herman van Basten ten tijde van de Tachtigjarige Oorlog in 1599 maakte, blijkt dat het door de Vicarie verpachte Arresveld door de toenmalige pachters slecht onderhouden werd (een onbewoond en ‘wustes erbe’).

Zo lagen in 1599 grote delen ‘al zeventien jaar’ braak, bestond het deels uit weiland en woeste grond en waren er vele stukken die ’s winters overstroomden. Relevant is dat hij er in 1632 in een rekest aan de Staatse gedeputeerden voor pleit om zelf het Arrisveld te pachten. Dan kon hij zelf (opdracht geven) de landerijen (te) gaan bemesten, braakliggende en woeste stukken in cultuur (te) brengen en waar nodig op (te) hogen. Mogelijk dateert het ontstaan van het plaggendek op de es dus uit het tweede of derde kwart van de 17e eeuw. ’t Arrisveld zelf zal waarschijnlijk al vóór het eerste kwart van de 15e eeuw zijn ontgonnen. [1 2 ]

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

2.2.5 Archeologisch landschappelijke context In het buitengebied direct rondom de bebouwde kom van Winterswijk zijn 4 vindplaatsen met nederzettingsresten bekend uit een vergelijkbare landschappelijke context (tabel 2 en figuur 2). Het betreft bewoningsresten op dekzandruggen met plaggendekken met aangrenzende dekzandwelvingen en -laagten. Te Corle en Miste zijn drie locaties bekend met nederzettingsresten uit de periode Neolithicum t/m IJzertijd (ARCHIS-waarnemingsnummers 133700, 133702 en 133704) en een locatie met laat-middeleeuwse nederzettingsresten (ARCHIS-waarnemingsnummer 133701) en ontginningsgreppels (op de Brinker Esch: ARCHIS-waarnemingsnummer 133703). In alle vier de gevallen gaat het om nederzettingsterreinen gelegen op dekzandruggen die vanaf de Late Middeleeuwen zijn afgedekt door een plaggendek.

einddatering

begindatering

complex

plaats

246000 247130 245000 243050 243375 243100 241890 242970 243375

toponiem

RDX-coordinaat

1250 7075 13589 43420 133700 133701 133702 133703 133704

RDY-coordinaat

ARCHIS-waarnemingsnummer

Op twee (eenduidige) locaties zijn urnenvelden uit de periode Late Bronstijd tot en met Vroege IJzertijd bekend. Het betreft locaties op dekzandruggen te Huppel en Winterswijk (figuur 2 en tabel 2: ARCHIS-waarnemingsnummers 7075 en 13549).

445000 Ravenhorsterweg De Pas Urnenveld Late Bronstijd Vroege IJzertijd 445880 Meerdink Huppel Urnenveld Late Bronstijd Vroege IJzertijd 445000 Winterswijk Winterswijk Urnenveld Late Bronstijd Vroege IJzertijd 443183 Harbers-heutink Corle wapenvondst Nieuwe tijd Nieuwe tijd 443050 Nieuw geelink Corle Nederzetting Neolithicum IJzertijd 442900 Grote veldweg Corle Nederzetting Late Middeleeuwen A Late Middeleeuwen A 442600 Erve lensink Corle Nederzetting Laat Paleolithicum Neolithicum 440075 Brinker esch Miste greppel Late Middeleeuwen A Late Middeleeuwen A 439800 Brinker esch Miste Nederzetting Neolithicum IJzertijd

Tabel 2. Archeologische vindplaatsen in een relevante landschappelijke context rondom Winterswijk.

Te Corle is verder een wapenvondst bekend (tabel 2: ARCHIS-waarnemingsnummer 43420). Het betreft de vondst van een plugbajonet met houten heft en een ijzeren sabel met geribbeld bronzen heft. De wapenvondst dateert vermoedelijk uit de late 18e of vroege 19e eeuw. 2.2.6 Archeologische verwachting Volgens de archeologische verwachtingskaart van het WCL-Winterswijk geldt voor het plangebied grotendeels een hoge archeologische verwachting voor resten uit alle perioden (Scholte Lubberink, 1998). Voor kleine delen van het plangebied (buiten de feitelijke es) geldt een middelmatige en lage archeologische verwachting. Volgens de Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden (IKAW; ROB, 2005) geldt voor de hoge delen van het plangebied (de es van ’t Arrisveld) een hoge kans op het aantreffen van archeologische waarden. Voor de lager gelegen delen geldt een lage kans op het aantreffen van archeologische waarden. Op grond

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

[1 3 ]

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

hiervan, alsmede op grond van de aanwezigheid van een door een dik plaggendek afgedekt dekzandlandschap en de landschappelijk archeologische context van vergelijkbare archeologische vindplaatsen rondom Winterswijk, gold bij aanvang van het veldonderzoek voor de hogere delen van het plangebied een hoge archeologische verwachting voor vindplaatsen vanaf het Laat Paleolithicum B. Het kan gaan om relatief grote nederzettingsterreinen (ca. 1 tot 3 ha) waarvan de meeste resten zich gezien de geologische en bodemkundige situatie waarschijnlijk binnen circa 50 tot 150 cm -Mv bevinden.

[1 4 ]

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

3 Veldonderzoek 3.1 Methoden Booronderzoek In het plangebied is een karterend archeologisch booronderzoek uitgevoerd. Booronderzoek is vaak de enige methode om afgedekte archeologische terreinen te lokaliseren die op enige diepte onder het maaiveld liggen. Dergelijke terreinen kunnen afgedekt zijn door een relatief dikke cultuurlaag, zoals een opgebracht plaggendek. In bodemkundige zin gaat het dan om hoge enkeerdgronden met een dikte van ten minste 50 cm. In deze gevallen is de kans klein dat vondsten door bijvoorbeeld landbouwkundige bewerking (doorgaans tot maximaal 40 cm -Mv) aan de oppervlakte komen. Hierdoor is een oppervlaktekartering in deze gebieden weinig zinvol. Booronderzoek maakt het verder mogelijk de diepteligging, dikte en stratigrafische positie van de archeologische laag of lagen exact te bepalen. Daarnaast wordt vastgesteld in hoeverre het bodemprofiel intact is en of eventuele archeologische sporen (bijvoorbeeld paal- en afvalkuilen) door natuurlijke erosie of antropogene verstoringen zijn aangetast. In het laatste geval kunnen archeologische sporen geheel of gedeeltelijk zijn verdwenen. Voor het karterend booronderzoek zijn boringen gezet in een grid van 40 bij 50 m (kaartbijlage 1: boringen 1 t/m 55 en 70 t/m 157). De afstand tussen de raaien bedroeg 40 m en de afstand tussen de boringen in een raai 50 m.

De boringen in een raai versprongen ten opzichte van die in de naastgelegen raai, waardoor een systeem van gelijkbenige driehoeken ontstond (systematisch driehoeksgrid). De dichtheid aan boringen was circa zes boringen per hectare. De gehanteerde methode wordt geschikt geacht voor het systematisch opsporen van de meeste in dit gebied te verwachten nederzettingsterreinen uit de periode Neolithicum t/m Late Middeleeuwen met huisplaatsen met een omvang van 500 tot 2000 m² en overwegend een (zeer) hoge vondstdichtheid (> 200 vondsten per m²; Tol e.a., 2004). Deze methode is niet geschikt om grafvelden, verkavelingspatronen, vuursteenconcentraties uit het Laat Paleolithicum en Mesolithicum en andere zeer lokale archeologische resten (systematisch) in kaart te brengen. Voor deze categorie vindplaatsen geldt dat zelfs bij een zeer hoge boringdichtheid de kans op het aantreffen en herkennen hiervan zeer klein is (Tol e.a., 2004). Er is geboord tot maximaal 1,5 m -Mv met een Edelmanboor met een diameter van 15 cm en een gutsboor met een diameter van 3 cm. Ongeroerde steekmonsters (zandguts met een diameter van 3 cm) zijn bodemkundig (conform het classificatiesysteem van de Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000; De Bakker & Schelling,

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

[1 5 ]

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

1966) en lithologisch (conform NEN 5104; Nederlands Normalisatie-instituut, 1989) beschreven en met meetlinten ingemeten (x- en y-waarden). Langs één raai in het plangebied is het aantal boringen verdicht binnen de boorraai. Het betreft de boringen 110 tot en met 116. Het met een Edelmanboor met een diameter van 15 cm opgeboorde materiaal is gezeefd met een zeef met een maaswijdte van 0,4 cm; het zeefresidu is met het blote oog geïnspecteerd op het voorkomen van archeologische indicatoren (zoals houtskool, vuursteen, aardewerk, metaal, bot en verbrande leem). Alle bodemmonsters zijn laagsgewijs (voornamelijk op onderscheiden bodemhorizonten) uitgezeefd (zie figuur 3). Tijdens het veldonderzoek zijn in plangebied ‘t Arrisveld 157 boringen verricht in de zone met een hoge tot middelmatige archeologische verwachting (kaartbijlage 1: boringen 1 t/m 157). De beschrijvingen van de bodemprofielen zijn apart toegevoegd als bijlage 1 bij dit rapport. Op 143 locaties is gebruik gemaakt van een Edelmanboor met een diameter van 15 cm (kaartbijlage 1: boringen 1 t/m 55 en 70 t/m 157), afhankelijk van bodemgesteldheid, archeologische verwachtingszone en geomorfologie. Oppervlaktekartering Oppervlaktekartering is een beproefde methode van archeologisch veldonderzoek waarmee in korte tijd relatief grote gebieden kunnen worden onderzocht.

Een oppervlaktekartering is zinvol in gebieden waar archeologisch interessante lagen zich dicht onder of aan de oppervlakte bevinden, en daarbinnen alleen op plaatsen waar de grond niet begroeid is. Op laatstgenoemde plaatsen is de vondstzichtbaarheid goed. Akkers worden systematisch belopen (in banen met een onderlinge afstand van circa 5 of 10 m) en molshopen, steilranden en andere ontsluitingen die waarnemingen mogelijk maken worden geïnspecteerd. Het doel van een oppervlaktekartering is archeologische artefacten aan de oppervlakte te lokaliseren en te registreren. Aan de hand hiervan kunnen archeologische vindplaatsen in kaart worden gebracht. Een oppervlaktekartering is vooral een geschikte methode om (grote) vondstrijke nederzettingsterreinen in kaart te brengen. Vondstarme nederzettingsterreinen van een geringe omvang en andere vindplaatstypen, zoals grafvelden en akkercomplexen, zijn door middel van een oppervlaktekartering minder goed op te sporen. Een systematische oppervlaktekartering is uitgevoerd op één (ten tijde van het onderzoek) braakliggend en geploegd perceel direct ten westen van het grondverwerkingsbedrijf aan de Groenlose Weg. Dit perceel is op kaartbijlage 1 vlakdekkend aangegeven met een schuine witte arcering. Het betreft een perceel met een oppervlakte van circa 5,8 ha.

Ter controle zijn op dit perceel langs twee noord-zuid georiënteerde raaien aanvullende boringen verricht met een gutsboor met een diameter van 3 cm (boringen 56 t/m 69).

[1 6 ]

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

3.2 Resultaten 3.2.1 Geologie en bodem Uit het booronderzoek blijkt dat, conform wat op basis van het bureauonderzoek werd verwacht, in het centrale (hoge) deel van het plangebied een 40 tot 135 cm dik plaggendek voorkomt. Het plaggendek (de AA-horizont) is op basis van de boorgegevens en maaiveldhoogtegegevens uit het AHN vlakdekkend weergegeven op kaartbijlage 1. Het betreft in alle gevallen een donker- tot zwartgrijze, sterk tot zeer sterk humeuze laag matig siltig, matig fijn zand. In enkele gutsboringen zijn zeer (millimeters) dunne uitgeloogde laagjes grijs zand waargenomen. In een enkel geval is er sprake van een zeer geringe bijmenging met fijn grind en zeer gefragmenteerde restjes roodbakkend puin. Het zand is matig tot goed gesorteerd en redelijk afgerond en kan worden geïnterpreteerd als een opgebracht pakket van met mest vermengde dekzandplaggen. Onder het plaggendek komen de resten van een dunne (< 30 cm dikke) podzolbodem in matig fijn tot fijn, matig goed gesorteerd zand voor (figuur 3). Deze resten bestaan voor het merendeel uit een afgetopte bruingele BC- of bruine B-horizont van veld- en moderpodzolgronden. Bij veldpodzolbodems gaat het om bodems die onder relatief natte omstandigheden zijn gevormd.

Ze kenmerken zich doorgaans door de aanwezigheid van een uitspoelingshorizont (E-horizont) en een inspoelingshorizont (B-horizont) waar ijzer- en humusdeeltjes zijn uit- en weer ingespoeld. Moderpodzolgronden (ook wel bruine bosbodems genoemd) zijn kenmerkend voor de drogere delen van het dekzandlandschap. Veelal ontbreekt een uitspoelingshorizont. Vaak vormen de moderpodzolgronden de oudste cultuurlanden in het dekzandlandschap. Deze podzolbodems zijn ontwikkeld in matig fijn (150-210 µm) tot zeer fijn (105-150 µm), zwak siltig, matig goed tot goed gesorteerd zand. De afzettingen kunnen geïnterpreteerd worden als eolische afzettingen en behoren lithostratigrafisch tot het Jong Dekzand (Laagpakket van Wierden; Schokker e.a., 2003). Tussen de podzolbodem en het plaggendek bevindt zich in 74 boringen een vuilgrijze laag waarin de resten van verschillende horizonten van een podzolbodem zijn vermengd (figuur 3). Deze vermenging kan het gevolg zijn van de eerste akkeraanleg (zie § 2.2.4) waarbij met name de A-, E-, B- en BC-horizonten van de natuurlijke podzolbodem zijn verploegd en/of verspit (A/B- of A/BCp-horizont). Ook bioturbatie, vooral als gevolg van gegraaf door mollen, kan aan deze vermenging hebben bijgedragen. In de meeste boringen zijn echter geen herkenbare brokken of vlekken van deze horizonten in de menglaag aanwezig.

Dit is een belangrijke aanwijzing dat het gaat om een veelvuldig bewerkte bouwvoor. Alleen in boring 127 is onder het plaggendek een ‘gekeerde’ laag met herkenbare brokken van het podzolprofiel waargenomen. Dit wijst op een eenmalige grondbewerking (omspitten). Door het aanbrengen van een eerste laag plaggenmest in de 17e eeuw en de daaropvolgende bodembewerkingen is alleen de top van de oude akkerlaag vermengd geraakt met de plaggenlaag (AA/Bp-horizont). De daaronder

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

[1 7 ]

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

Figuur 3. Samengestelde foto van het gestoken bodemprofiel ter hoogte van boring 83 met de begrenzing en bodemkundige interpretatie van de voorkomende bodemlagen. Dieptematen op het meetlint in cm -Mv.

[1 8 ]

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

gelegen, oudtijds verploegde, vuilgrijze archeologische laag (B/BCp-horizont) is aan de onderkant veelal scherp begrensd door de geelbruine BC- of gele C-horizont van het dekzand (B/BCp-horizont). De zone waar een oude akkerlaag is aangetroffen, is vlakdekkend weergegeven op kaartbijlage 1. Ondanks het gegeven dat het maaiveld van de es vrij vlak aandoet (figuur 4), zijn er toch lokale verschillen in de waargenomen dikte van het plaggendek (contourlijnen op kaartbijlage 1: top dekzandreliëf). Voor plangebied ’t Arrisveld is aan de hand van de gemeten dikte van het plaggendek en hoogtegegevens uit het AHN een kaart van het onderliggende dekzandreliëf vervaardigd (inzet figuur 4). Hierop is te zien dat de direct noordwestelijk gelegen zone met geïsoleerde dekzandkopjes en lagere dekzandvlakten zich voortzet onder de es. De laagst gelegen delen van het dekzandreliëf onder het plaggendek van ’t Arrisveld zijn waarschijnlijk die delen van het verpachte goed die blijkens de 17e-eeuwse aantekeningen ’s winters te maken kregen met wateroverlast (zie § 2.2.4). De zone waar een relatief hoge dekzandrug onder het plaggendek voorkomt, is apart aangegeven op kaartbijlage 1 met een donkere schuine arcering. In het lager gelegen gebied komt geen plaggendek voor.

De natuurlijke bodem in de laagste delen van het plangebied bestaat uit een 20 tot 30 cm dikke, verploegde, donker gekleurde, humeuze en soms matig siltige bodemhorizont (bouwvoor in een minerale eerdlaag of Ah-horizont) die rechtstreeks op het (licht)grijze moedermateriaal (Cg-horizont) rust (boringen 46, 47, 49, 50, 51, 54, 55, 56 t/m 69 en 122). Gerekend vanaf maaiveld komen binnen 35 cm roestvlekken voor. Het betreft beekeerdgronden in matig siltig fijn zand (kaartbijlage 1: dekzandvlakten en -laagten met tot 40 cm diep verploegde eerdgronden). Als gevolg van de combinatie van matig siltige en fijnzandige bodems en relatief hoge grondwaterstanden heeft hier slechts een geringe mate van bodemvorming plaatsgevonden. Alleen langs de randen van de es is een tot 40 cm diep verploegde veldpodzolbodem aangetroffen (boringen 1 t/m 8, 32, 38, 39, 131, 142 en 148) met een duidelijke podzol Bhorizont (kaartbijlage 1: dekzandvlakten met tot 40 cm diep verploegde veldpodzolgronden). Vlak langs de esrand (boringen 3, 4 en 131) komt een sterk met ijzer (-oer) aangerijkte B-horizont voor in het bodemprofiel. Waarschijnlijk betreft het oervorming door laterale grondwaterstroming van ijzerrijk water vanaf de es. 3.2.2 Bodemverstoringen In 37 van de 157 boringen is een bodemverstoring tot diep in de natuurlijke C-horizont aangetroffen (kaartbijlage 1).

Aaneengesloten terreinen met diepe bodemverstoringen zijn op kaartbijlage 1 aangegeven met een schuine arcering. De diepe bodemverstoringen komen op deze locaties neer op het verdwijnen van grondsporen, verplaatsing van archeologisch materiaal en verstoring van de ruimtelijke context. Het is dan ook niet waarschijnlijk dat hier nog (waardevolle) archeologische resten in de bodem zullen voorkomen.

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

[1 9 ]

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

444500

444000

445000

444500

245000 244500 244000 243500

grens plaggendek

grens plangebied 't Arrisveld overig

>32,0

31,5

31,0

28,5

maaiveldhoogte (m + NAP)

Legenda

30,0

444000

243500

244000

244500

245000

245500

245500

445000

Figuur 4. Uitsnede uit het digitaal hoogtemodel van het Actueel Hoogtebestand Nederland (5x5 m grid) met de ligging van het plangebied (onderbroken zwarte lijn); inzet: dekzandreliëf onder het plaggendek (in m +NAP).

[2 0 ]

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

In 21 van de 24 boringen op het voormalige Coberco-terrein zijn bodemverstoringen van 70 cm -Mv of dieper waargenomen. Het gaat op dit gesloopte en gesaneerde terrein om zeer bonte menglagen waarin, door de vermenging van verschillende horizonten van het onderliggende podzolprofiel, bouwzand en slooppuin, een heterogene laag is ontstaan. De verstoorde bodemprofielen in het gebied met veldpodzolgronden zonder plaggendek (boringen 30, 31, 33, 40, 52, 53, 54, 143 en 152) zijn waarschijnlijk ontstaan doordat de natuurlijke bodem tijdens de (heide)ontginningen en de uitbreiding van het akkerareaal zijn doorgespit/geploegd ter grondverbetering (waterhuishouding, bodemstructuur en bodemvruchtbaarheid). Hierbij zijn de Ah-, E-, B- en Cg-horizonten van de natuurlijke veldpodzolbodem met elkaar vermengd. Het gevlekte karakter van de bodemprofielen duidt op incidentele (diepere) grondbewerkingen. Ter hoogte van de boringen 143 en 152 is de diepe bodemverstoring waarschijnlijk het gevolg van het afgraven van het plaggendek. Hier komt een duidelijke steilrand langs de es voor. In boring 145 is een circa 10 cm dikke, grijze gemengde laag aangetroffen. Waarschijnlijk gaat het om een (ontginnings)greppel. Op het verharde terrein van het grondverwerkingsbedrijf aan de Groenlose weg worden tevens diepe bodemverstoringen verwacht.

Een deel van de omwalling bestaat uit bodemmateriaal dat vanuit het centrale terreingedeelte op een wal is geschoven. Te oordelen naar de omwalling en de relatieve hoogteligging van het terrein is hierbij minimaal tot op bouwvoordiepte het bodemprofiel onthoofd. Tevens komen op het terrein forse gronddepots, een onderkelderde weegbrug voor diepladers en een aantal bedrijfsgebouwen voor. Voor een deel van het plangebied bleek tijdens het veldonderzoek geen betredingstoestemming gegeven te zijn. Hier zijn conform de overeenkomst met de gemeente Winterswijk inzake het verkrijgen van betredingstoestemming geen boringen verricht. Het gebied waarvoor geen betredingstoestemming werd gegeven betreft een perceel aan de Groenlose weg van circa 1 ha (kaartbijlage 1: grijs vlak). Het is een gebied met een lage archeologische verwachting en overwegend beekeerdgronden. Binnen een deel van het terrein ligt een grote vijver en uit de hoogtegegevens kan worden opgemaakt dat ook hier bodemmateriaal is afgegraven (figuur 4). 3.2.3 Archeologie – vondsten uit boringen Tijdens het veldonderzoek zijn in 60 van de 86 boringen waarin een meer dan 50 cm dik plaggendek is aangetroffen archeologische indicatoren gevonden (kaartbijlage 1). In 56 boringen betrof het kleine fragmentjes houtskool.

In drie boringen (boringen 86, 90 en 127) betreft het naast fijne houtskoolfragmentjes tevens sterk gefragmenteerde stukjes handgevormd aardewerk. In alle gevallen betreft het indicatoren die aan de basis van het plaggendek of ingesloten in de daaronder gelegen oude akkerlaag voorkomen. In boring 82 is in de oude akkerlaag tevens een fragment puimsteen (tefriet) aangetroffen. Tefriet is een vulkanische steen-

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

[2 1 ]

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

soort die veelal werd gebruikt als maalsteen. De steensoort komt regionaal niet voor en het betreft geïmporteerd materiaal dat veelal in een nederzettingscontext wordt aangetroffen. De aardewerkfragmenten met voldoende diagnostische kenmerken (boringen 90 en 127) dateren (waarschijnlijk) uit de IJzertijd. De aardewerkfragmenten uit boring 86 ontberen preciezer te dateren kenmerken. De aantallen aangetroffen archeologische resten duiden op de aanwezigheid van nederzettingsresten uit de Late Prehistorie en Vroeg Romeinse tijd (waarschijnlijk IJzertijd). De omvang van de zone waarin deze nederzettingsresten worden vermoed, is echter niet eenduidig vast te stellen. Er zijn geen eenduidige clusters van archeologische resten aangetroffen waarin in de boringen aardewerk is gevonden (kaartbijlage 1). Uit de resultaten van andere karterende booronderzoeken blijkt dat er geen strikte één op één-relatie is tussen het voorkomen van aardewerk in boringen en de aanwezigheid en plaats van nederzettingsresten (Tol e.a., 2004). Wel geldt dat de aanwezigheid van vondstmateriaal in boringen uit een relevante bodemkundige context in de praktijk een veel betrouwbaardere indicatie geeft voor de aanwezigheid van een nederzettingsterrein dan dat de afwezigheid van vondsten indicatief zou zijn voor het ontbreken van een nederzettingsterrein (Groenewoudt, 1994).

Opvallend is dat de vondsten op de rand of in de laagten aan weerszijden van de dekzandrug zijn aangetroffen. Bij de interpretatie van de vondsten uit boringen in plangebied ’t Arrisveld dient echter ernstig rekening te worden gehouden met het feit dat met het gehanteerde 40x50 m boorgrid en de diameter van de grondboor alleen huisplaatsen van meer dan 2000 m² met een (zeer) hoge vondstdichtheid van voornamelijk aardewerkfragmenten systematisch (met een vindkans van 90-100%) opgespoord kunnen worden. Wanneer de vondstdichtheid lager wordt dan 40 vondsten per m² wordt de vindkans lager dan 50% (Tol e.a., 2004). Aangezien de werkelijke omvang van de (spreiding van) nederzettingsresten en de vondstdichtheid onbekend zijn, is het zeer goed mogelijk dat de (locaties van de) aangetroffen archeologische resten onder de detectielimiet van de gehanteerde boormethode vallen en dus een willekeurig (random) verspreidingspatroon vertonen. De conclusie die aan de opbouw van het bodemprofiel onder het plaggendek (zie § 3.2.1) en de hier voorkomende archeologische resten kan worden verbonden, is dat tijdens de eerste aanleg van het plaggendek in de Nieuwe tijd deze archeologische laag niet of nauwelijks onder de ploeg is geweest.

Dit kan duiden op een geringe bewerkingsdiepte en/of een snelle accumulatie van het plaggendek waardoor de archeologische laag snel buiten het bereik van de ploegzool kwam te liggen. Hierdoor is het nederzettingsafval waarschijnlijk nauwelijks verspreid geraakt. De fragmenten aardewerk en het tefriet behoren waarschijnlijk tot geïsoleerde kleine concentraties nederzettingsafval (vindplaatsen 3, 4, 5 en 6). De kans op het aantreffen van dergelijke archeologische sites is met het gebruikte boorgrid is klein, terwijl de conservering juist zeer goed kan zijn (Tol e.a., 2004).

[2 2 ]

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

Boring 86 90 127 82

indicatoren fragment handgevormd aardewerk fragment handgevormd aardewerk fragment handgevormd aardewerk fragment tefriet (puimsteen)

diepte (cm -Mv) 70-90 98-108 85-90 75-105

bodem AA/Bp - OA AB - OA A/Bp - OA A/Bp - OA

Uitleg bij kolom ‘bodem’ AA/Bp: basis plaggendek gemengd met podzol B-horizont; AB: overgangshorizont van A- naar B-horizont; A/Bp: A- en B-horizont door bodembewerking vermengd; OA: oude akkerlaag. In de boringen is in het plaggendek geen aardewerk aangetroffen. Relevant is wel de zeer geringe bijmenging met uiterst kleine oranjeroodbakkende puinfragmentjes (baksteen) die in vrijwel alle boringen tot aan de basis van het plaggendek zijn aangetroffen. Roodbakkend baksteen komt voor vanaf de 16e eeuw, wat wijst op een relatief jong plaggendek. Een datering vanaf de 16e eeuw van het plaggendek op ’t Arrisveld is in overeenstemming met hetgeen verwacht werd op basis van het bureauonderzoek. Tevens zijn zeer fijne fragmentjes houtskool in het plaggendek aangetroffen. Veelal werd de inhoud van asladen en haardplaatsen uitgestrooid over de mesthoop, waardoor er relatief veel houtskool in het plaggendek voor kan komen. Aan het voorkomen van houtskool in deze context kan dan ook geen indicatieve waarde voor het voorkomen van dieper gelegen archeologische resten worden toegekend. Op basis van de in de boringen aangetroffen archeologische resten zijn vier nieuwe archeologische vindplaatsen aangetroffen verspreid over plangebied ‘t Arrisveld (vindplaatsen 3 t/m 6). Deze vondsten zijn gemeld en geregistreerd bij de ROB (ARCHIS-vondstmeldingsnummers 402423, 402424, 402425 en 402426).

Vindplaats 3 - RAAP-objectnummer WIAR-03 ARCHIS-vondstmeldingsnummer: 402423 Coördinaten: 244.584/444.554; Kaartblad: 41E Gemeente: Winterswijk; Toponiem: ‘t Arrisveld Maaiveld: grasland en braakliggende akker (es) Geomorfologie: plaggendek op dekzandkopjes en -vlakte Hoogte maaiveld t.o.v. NAP: circa 31,5 m +NAP Vondsten: één fragment tefriet (diameter 3 cm, mogelijk maalsteen) en fragmentjes houtskool 8. Complextype: nederzetting (waarschijnlijk) 9. Datering: IJzertijd 10. Vondsten: uitsluitend vondsten uit boring (WIAR boring 82) 11. Diepteligging archeologische laag/vondsten: oude akkerlaag, ca. 75-105 cm -Mv 12. Globale omvang vindplaats: onbekend 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

[2 3 ]

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

Vindplaats 4 - RAAP-objectnummer WIAR-04 1. ARCHIS-vondstmeldingsnummer: 402424 2. Coördinaten: 244.725/444.413; Kaartblad: 41E 3. Gemeente: Winterswijk; Toponiem: ‘t Arrisveld 4. Maaiveld: grasland en braakliggende akker (es) 5. Geomorfologie: plaggendek op dekzandkopjes en -vlakte 6. Hoogte maaiveld t.o.v. NAP: circa 31,5 m +NAP 7. Vondsten: één fragmentje handgevormd aardewerk en fragmentjes houtskool 8. Complextype: nederzetting (waarschijnlijk) 9. Datering: Neolithicum t/m Vroege Middeleeuwen 10. Vondsten: uitsluitend vondsten uit boring (WIAR boring 86) 11. Diepteligging archeologische laag/vondsten: oude akkerlaag, ca. 70-90 cm -Mv 12. Globale omvang vindplaats: onbekend Vindplaats 5 - RAAP-objectnummer WIAR-05 1. ARCHIS-vondstmeldingsnummer: 402425 2. Coördinaten: 244.877/444.317; Kaartblad: 41E 3. Gemeente: Winterswijk; Toponiem: ‘t Arrisveld 4. Maaiveld: grasland en braakliggende akker (es) 5. Geomorfologie: plaggendek op dekzandkopjes en -vlakte 6. Hoogte maaiveld t.o.v. NAP: circa 31,5 m +NAP 7. Vondsten: één fragment handgevormd aardewerk 8. Complextype: nederzetting (waarschijnlijk) 9. Datering: IJzertijd 10. Vondsten: uitsluitend vondsten uit boring (WIAR boring 90) 11. Diepteligging archeologische laag/vondsten: oude akkerlaag, ca. 98-108 cm -Mv 12. Globale omvang vindplaats: onbekend Vindplaats 6 - RAAP-objectnummer WIAR-06 1.

ARCHIS-vondstmeldingsnummer: 402426 2. Coördinaten: 244.839/444.525; Kaartblad: 41E 3. Gemeente: Winterswijk; Toponiem: ‘t Arrisveld 4. Maaiveld: grasland en braakliggende akker (es) 5. Geomorfologie: plaggendek op dekzandkopjes en -vlakte 6. Hoogte maaiveld t.o.v. NAP: circa 31,5 m +NAP 7. Vondsten: één fragment handgevormd aardewerk 8. Complextype: nederzetting (waarschijnlijk) 9. Datering: IJzertijd 10. Vondsten: uitsluitend vondsten uit boring (WIAR boring 127) 11. Diepteligging archeologische laag/vondsten: oude akkerlaag, ca. 85-90 cm -Mv 12. Globale omvang vindplaats: onbekend

[2 4 ]

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

3.2.4 Archeologie – oppervlaktevondsten Tijdens de oppervlaktekartering is op alle espercelen oostelijk van ’t Kloppenstuk (kaartbijlage 1) een matige strooiing van overwegend keramiek uit de late 18e tot vroege 20e eeuw aangetroffen. Nabij boring 88 is aan het maaiveld een scherf steengoed opgeraapt (met zoutglazuur, 16e of 17e eeuw; kaartbijlage 1: vindplaats 7). De datering van deze artefacten is in overeenstemming met die van de puinfragmentjes die in de boringen zijn aangetroffen. Ze wijzen op een relatief laat ontstaan van het esdek rond ‘t Arrisveld. Waarschijnlijk betreft het archeologisch materiaal dat met de (plaggen)mest op de akker is gebracht. Bij veel essen gaat het om post-middeleeuws schervenmateriaal dat in een dunne ‘strooiing’ over de hele es aanwezig is. Aan het voorkomen van aardewerkfragmenten in deze context is dan ook geen indicatieve waarde toegekend (Groenewoudt, 1994). Het aan het maaiveld aangetroffen fragment steengoed op vindplaats 7 is derhalve niet gemeld bij het centrale registratiesysteem ARCHIS. Buiten de es ten noorden van ’t Arrisveld is op twee locaties een geconcentreerde strooiing van overwegend keramiek uit de late 18e tot vroege 20e eeuw aangetroffen (kaartbijlage 1: vindplaatsen 1 en 2). Op slechts één locatie (vindplaats 1) is een los fragment steengoed aardewerk uit de 15e tot en met 16e eeuw opgeraapt.

Het betreft losse vondsten in een tot diep in de natuurlijke C-horizont omgezet perceel. Op basis van het spectrum en de spreiding van de vondsten lijkt het bij beide vindplaatsen te gaan om materiaal uit afvalkuilen die rond de boerenerven gegraven zijn en door latere bodembewerking verspreid zijn geraakt. Omdat ze zijn waargenomen in de geroerde bovengrond, waarin zich veel recent materiaal bevindt en waarin verder geen archeologische indicatoren zijn aangetroffen, vormen deze indicatoren geen aanleiding om de aanwezigheid van een archeologische vindplaats in dit deel van het plangebied te vermoeden. Het aan het maaiveld aangetroffen fragment steengoed op vindplaats 1 is niet gemeld bij het centrale registratiesysteem ARCHIS.

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

[2 5 ]

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

4 Conclusies en aanbevelingen 4.1 Conclusies In overeenstemming met hetgeen verwacht werd op basis van het bureauonderzoek zijn tijdens het inventariserend archeologisch booronderzoek in plangebied ’t Arrisveld onder het plaggendek van de es (zone met een hoge archeologische verwachting voor vindplaatsen vanaf het Laat Paleolithicum B) archeologische indicatoren aangetroffen die mogelijk een aanwijzing vormen voor dieper in de bodem verborgen resten van nederzettingsterreinen. In 56 boringen betrof het kleine fragmentjes houtskool. In de boringen 86, 90 en 127 betrof het naast fijne houtskoolfragmentjes tevens sterk gefragmenteerde stukjes handgevormd aardewerk. In boring 82 werd een fragment tefriet van (mogelijk) een maalsteen aangetroffen. Alle archeologische indicatoren zijn waargenomen in een door een circa 70 tot 105 cm dik plaggendek afgedekte oudtijds verploegde laag dekzand. Opvallend is dat de vondsten op de rand of in de laagten aan weerszijden van een dekzandrug zijn aangetroffen. De fragmenten aardewerk en het tefriet behoren waarschijnlijk tot geïsoleerde kleine concentraties nederzettingsafval (vindplaatsen 3, 4, 5 en 6). Bij de interpretatie van de vondsten uit boringen dient echter ernstig rekening te worden gehouden met de detectielimiet van de gehanteerde prospectiemethode.

Alleen huisplaatsen van meer dan 2000 m² met een (zeer) hoge vondstdichtheid van voornamelijk aardewerkfragmenten kunnen systematisch (met een vindkans van 90-100%) opgespoord worden. Aangezien de werkelijke omvang van de (spreiding van) nederzettingsresten en de vondstdichtheid onbekend zijn, is het zeer goed mogelijk dat de (locatie van de) aangetroffen archeologische resten onder de detectielimiet van de gehanteerde boormethode vallen en dus een willekeurig (random) verspreidingspatroon vertonen. Het verspreidingspatroon en de aard van de vondsten doet vermoeden dat het gaat om huisplaatsen met één à twee bewoningsfasen en een lage dichtheid aan grondsporen en vondsten. Deze zullen voornamelijk op de hogere koppen hebben gelegen. De bodemkundige opbouw van het bodemprofiel duidt op een geringe bewerkingsdiepte en/of een snelle accumulatie van het plaggendek, waardoor de archeologische laag snel buiten het bereik van de ploegzool kwam te liggen. Hierdoor is het nederzettingsafval waarschijnlijk nauwelijks verspreid geraakt. De kans op het aantreffen van dergelijke archeologische sites is met het gebruikte boorgrid klein, terwijl de conservering juist zeer goed kan zijn. Het betreft mogelijk verschillende kleine (< 0,5 ha) nederzettingsterreinen of huisplaatsen uit (waarschijnlijk) de IJzertijd of Vroeg Romeinse tijd. Geheel zeker is

[2 6 ]

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

dit echter niet. De gaafheid en conservering van de vindplaats(en) lijkt goed te zijn. Om de vindplaats(en) te behouden dient planaanpassing of -inpassing plaats te vinden. Behoud van de archeologische vindplaatsen bij een niet-aangepaste uitvoering van de huidige plannen is, gezien de geringe diepteligging en de kwetsbaarheid van de archeologische resten, niet mogelijk. In het overige deel van het plangebied zijn wel de verwachte dekzandafzettingen (voornamelijk laaggelegen dekzandvlakten en -laagten) en (diepe) bodemverstoringen aangetroffen, maar geen aanwijzingen voor de aanwezigheid van archeologische vindplaatsen.

4.2 Aanbevelingen Vindplaatsen 3, 4, 5 en 6 Op grond van de resultaten van het karterend booronderzoek wordt aanbevolen de kwaliteit (gaafheid en conservering), aard, datering, omvang en diepteligging van de vindplaatsen 3, 4, 5 en 6 nader vast te stellen door middel van een waarderend proefsleuvenonderzoek. Het waarderend proefsleuvenonderzoek dient om in een vroeg stadium over voldoende gegevens te kunnen beschikken op grond waarvan het bevoegd gezag (gemeente Winterswijk) een besluit kan nemen met betrekking tot de behoudenswaardigheid van de vindplaats(en). Aanbevolen wordt in eerste instantie om ter hoogte van de vondstlocaties en op aangrenzende dekzandkoppen (kaartbijlage 1 en figuur 4: inzet) een beperkt aantal waarderende proefsleuven aan te laten leggen. De resultaten van dit onderzoek vormen dan het uitgangspunt voor het al dan niet verder waarderen van de overige (minder kansrijke) gedeelten van de es op ‘t Arrisveld. Hierdoor wordt de waarderende fase van het inventariserend archeologisch veldonderzoek gefaseerd en de archeologische inzet geoptimaliseerd zodat de kosten (afhankelijk van de uitkomsten) relatief laag gehouden kunnen worden. Het overige deel van het plangebied In het overige deel van het plangebied zijn geen (eenduidige) aanwijzingen voor de aanwezigheid van archeologische vindplaatsen aangetroffen.

Naar verwachting zal er als gevolg van de geplande werkzaamheden hier dan ook geen verstoring van archeologische waarden optreden. Derhalve worden geen aanbevelingen voor vervolgonderzoek gedaan.

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

[2 7 ]

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

[2 8 ]

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

Literatuur Bakker, H. de & J. Schelling, 1966. Systeem van bodemclassificatie voor Nederland. Pudoc, Wageningen. Bloemendaal, A.Th. & P. Meerdink, 1992. Boerderij- en veldnamen in Winterswijk. Stichting Staring Instituut/Mr. H.J. Steenbergen Stichting, Doetinchem. Brinkkemper, O., e.a. (redactie), 1998. Handboek ROB-specificaties. Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, Amersfoort. DIVA, 2003. Digitale kadastrale minuutplannen. Erfgoedkoepel voor de documentaire informatievoorziening en het archiefwezen. www.dewoonomgeving.nl/ www.divakoepel.nl. Gietman, C. & A. Verschoor, 2001. Een goed voor de eeuwigheid. De Gelderse Vicarie Sancti Nicolai 1501-2001. Van Gruting, Westervoort. Groenewoudt, B.J., 1994. Prospectie, waardering en selectie van archeologische vindplaatsen: een beleidsgerichte verkenning van middelen en mogelijkheden. Nederlandse Archeologische Rapporten 17. Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, Amersfoort. Heerd, R.M. van, e.a., 2000. Productspecificatie AHN 2000. Rapportnummer MDTGM 2000.13. Rijkswaterstaat Adviesdienst Geo-informatie en ICT, Delft. Nederlands Normalisatie-instituut, 1989. Nederlandse Norm NEN 5104, Classificatie van onverharde grondmonsters. Nederlands Normalisatie-instituut, Delft. Provincie Gelderland, 2004. Cultuurhistorische Waardenkaart Gelderland (CHWGelderland).

Provincie Gelderland, Arnhem (geactualiseerd digitaal bestand). ROB, 2005. Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden (IKAW) versie 2.1. Ontleend aan http//www.archis.nl. Schokker, J., e.a., 2003. Beschrijving lithostratigrafische eenheid: Formatie van Boxtel. Nederlands Instituut voor Toegepaste Geowetenschappen TNO, Utrecht. Scholte Lubberink, H.B.G., 1998. Waardevol Cultuurlandschap Winterswijk: archeologische inventarisatie en verwachtingskaart (Fase A). RAAPrapport 225. Stichting RAAP, Amsterdam. Scholte Lubberink, H.B.G. & T. Fonds, 2004. Gemeente Winterswijk: een archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart bebouwde kom Winterswijk. RAAP-rapport 1008. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Amsterdam. Stiboka, 1982. De Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000. Blad 41 Aalten. Stichting voor Bodemkartering, Wageningen. Stiboka/RGD, 1982. De Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:50.000. Blad 41 Aalten. Stichting voor Bodemkartering/Rijks Geologische Dienst, Wageningen/Haarlem.

RAAP-rapport 1334 / eindversie 06-06-2006

[2 9 ]

Plangebied ‘t Arrisveld, gemeente Winterswijk; archeologisch vooronderzoek: een bureauen inventariserend veldonderzoek

Tol, A., P. Verhagen, A. Borsboom & M. Verbruggen, 2004. Prospectief boren; een studie naar de betrouwbaarheid en toepasbaarheid van booronderzoek in de prospectiearcheologie. RAAP-rapport 1000. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Amsterdam.

Gebruikte afkortingen AHN ARCHIS CHW IKAW -Mv NAP RACM ROB WCL

Actueel Hoogtebestand Nederland ARCHeologisch Informatie Systeem Cultuurhistorische Waardenkaart Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden beneden maaiveld Normaal Amsterdams Peil Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschappen en Monumentenzorg Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek Waardevol Cultuurlandschap Winterswijk

Overzicht van figuren, tabellen en (losse kaart-)bijlagen Figuur 1. Ligging plangebied ’t Arrisveld te Winterswijk (dikke zwarte lijn); inzet: ligging in Nederland (ster). Figuur 2. Ligging relevante vindplaatsen in het buitengebied van Winterswijk. Figuur 3. Samengestelde foto van het gestoken bodemprofiel ter hoogte van boring 83 met de begrenzing en bodemkundige interpretatie van de voorkomende bodemlagen. Dieptematen op het meetlint in cm -Mv. Figuur 4. Uitsnede uit het digitaal hoogtemodel van het Actueel Hoogtebestand Nederland (5x5 m grid) met de ligging van het plangebied (onderbroken zwarte lijn); inzet: dekzandreliëf onder het plaggendek (in m +NAP). Tabel 1. Tabel 2.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Winterswijk&id=9196621c-4f0c-4f8f-9ae3-e7b59461c193