Integraal Huisvestingsplan Winterswijk
Tekst van het document
Integraal Huisvestingsplan Onderwijs Gemeente Winterswijk (2021-2037)
Opsteller: Henkjan Kok – Retrain, bureau voor organisatieontwikkeling Juni 2021 Vastgesteld in de gemeenteraadsvergadering van:
1
2
Inhoud Voorwoord .................................................................................................................................................... 6 1.
Realisatie onderwijshuisvesting op maat ............................................................................................. 9 1.1 Inleiding............................................................................................................................................... 9 1.2 Doelstelling van het IHP .................................................................................................................... 10 1.3 Processtappen................................................................................................................................... 10 1.4 Gemeentelijke visie Onderwijsvoorzieningen .................................................................................. 11 1.5 Beleidsambities van de gemeente .................................................................................................... 11 1.6 Regie en verantwoordelijkheden ...................................................................................................... 13 1.7 Status van het IHP ............................................................................................................................. 13
2.
Kaders voor de onderwijshuisvesting van de toekomst ..................................................................... 15 2.1 Wettelijke zorgplicht gemeente ....................................................................................................... 15 2.2 Kernpartners en ketenpartners ........................................................................................................ 15 2.3 Verordening ...................................................................................................................................... 16 2.4 Eigendom schoolgebouwen .............................................................................................................. 17 2.5 Doordecentralisatie .......................................................................................................................... 17 2.6 Het financieringsstelsel ..................................................................................................................... 17 2.7 Weeffout in rolverdeling huidige financieringsstelsel ...................................................................... 19 2.8 Normering kosten onderwijshuisvesting ..........................................................................................
19 2.9 Gemeentelijk sociaal domein............................................................................................................ 19 2.10 Verbinding onderwijs en zorg ......................................................................................................... 21 2.11 Onderwijs en kinderopvang ............................................................................................................ 22 2.12 Aanpak Duurzaamheid .................................................................................................................... 22 2.13 Kwaliteitskader Huisvesting PO en VO............................................................................................ 24 2.14 Overige kaders ................................................................................................................................ 24 2.14.1 Gemiddelde schoolgrootte regeling ......................................................................................... 24 2.14.2 Kleine Scholen Toeslag ............................................................................................................. 25 2.14.3 Raadsbesluit Winterswijk .........................................................................................................
25 2.14.4 Vergoedingen voor beheer en exploitatie ................................................................................ 25
3.
Onderwijsaccommodaties in beeld .................................................................................................... 26 3.1 Uitkomst eindrapport HEVO ............................................................................................................. 26 3.2 Globale uitkomst kwaliteitsmeting ................................................................................................... 27 3.3 Prognose leerlingenaantallen ........................................................................................................... 28 3.3.1 Prognose leerlingenaantal basisonderwijs ................................................................................ 28 3.3.2 Prognose leerlingenaantallen voortgezet onderwijs ................................................................. 28 3.4 Ruimtebehoefte PO en VO................................................................................................................ 29 3.5 Conclusie ........................................................................................................................................... 30 3
DEEL 2: UITVOERING ................................................................................................................................... 32 4.
Uitwerking duurzaamheid .................................................................................................................. 33 4.1 Werkgroep aanpak Duurzaamheid ................................................................................................... 33 4.2 Stappenplan aanpak schoolgebouwen ............................................................................................. 34 4.3 Duurzaamheidsopgave voor Winterswijkse scholen ........................................................................ 35 4.3.1 Uitganspunten bij de keuze voor duurzaamheidsmaatregelen .................................................. 35 4.3.2 Voorbeeld van duurzaamheidsmaatregelen .............................................................................. 37 4.4 Tussentijds opwaarderen/levenscyclus gebouwen .......................................................................... 39
5.
Scenario’s per investeringsfase........................................................................................................... 40 5.1 Aanpak in dit IHP............................................................................................................................... 40 5.2 Resultaat QuickScan HEVO ............................................................................................................... 40 5.2.1 Uitkomst basisonderwijs ............................................................................................................ 41 5.2.2 Uitkomst voortgezet onderwijs .................................................................................................. 41 5.3 Voorkeursscenario gemeente en schoolbesturen ............................................................................ 41 5.4. Fase 1 schoolgebouwen PO ............................................................................................................. 43 5.6. Fase 2 schoolgebouwen PO ............................................................................................................. 44 5.7. Fase 3 schoolgebouwen PO ............................................................................................................. 44 5.8.
Fase 4 schoolgebouwen PO ............................................................................................................. 44 5.9. Fase 1 schoolgebouwen VO ............................................................................................................. 45 5.10 Fase 2 schoolgebouwen VO ............................................................................................................ 45 5.11 Fase 3 schoolgebouwen VO ............................................................................................................ 45 5.12 Fase 4 schoolgebouwen VO ............................................................................................................ 45 5.13 Kosten Optimalisatie ....................................................................................................................... 46 5.14 Kosten overall ................................................................................................................................. 46 5.15 Meerjaren investeringsraming 1e fase (zie ook blz. 42) ................................................................. 46
DEEL 3: FINANCIERING ................................................................................................................................ 47 6. Financiën ................................................................................................................................................. 48 6.1 Duurzaamheidsinvesteringen ........................................................................................................... 48 6.2 Basis voor financiële vertaling duurzaamheidsopgave ..................................................................... 48 6.3 Gezamenlijke investering .................................................................................................................. 49 6.4 Bespaarde middelen inzetten voor nieuwbouw ............................................................................... 49 6.5 Investering per schoolgebouw.......................................................................................................... 49 6.5.1 PO investeren in gebouw ........................................................................................................... 50 6.5.2 VO investeren in gebouw ...........................................................................................................
50 6.6 Subsidies en ondersteuningsprogramma’s ....................................................................................... 50 6.7 Tot slot .............................................................................................................................................. 51 BIJLAGEN ..................................................................................................................................................... 53
4
5
Voorwoord Voor u ligt het Integraal Huisvestingsplan Onderwijs gemeente Winterswijk 2021 – 2037. Dit plan noemen we in de rest van dit document het IHP. Dit IHP is een strategisch meerjarenplan Het plan schetst een ontwikkelperspectief voor lokale onderwijshuisvesting voor de lange termijn. Hoe stemmen we toekomstige behoeften en bestaande voorzieningen de komende 16 jaar zo goed, zo duurzaam en zo efficiënt mogelijk op elkaar af? Dat is de centrale vraag in dit IHP. Dit IHP is opgesteld vanuit een gezamenlijke visie De betrokken partners die deze visie formuleerden zijn: de gemeente Winterswijk, de lokale schoolbesturen van het basis- en het voorgezet onderwijs en partners vanuit de kinderopvang. Organisaties zoals HEVO (adviesbureau voor duurzame huisvesting) en Retrain (bureau voor organisatieontwikkeling) hielpen de betrokken partners bij de totstandkoming van dit IHP. Dit IHP bestaat uit drie delen Het eerste deel (hoofdstuk 1 tot en met 3) gaat over de uitgangspunten voor dit IHP. Na een beschrijving van onder andere het doel, de beleidsambities en de kaders voor dit plan, sluit dit deel af met de resultaten van de omgevings-, onderwijskundige-, en technische analyse. In het tweede deel (hoofdstuk 4 en 5) volgt de uitwerking van de uitgangspunten uit deel 1. Hoofdstuk 4 gaat dieper in op de duurzaamheidsopgave.
In hoofdstuk 5 leest u de fasering van de overeengekomen voorkeursscenario. In deel 3 (hoofdstuk 6) komen in het kort de financieringsopties aan bod. Aan het eind van dit IHP vindt u zes bijlagen en een begrippenlijst. Tot slot De werkgroep Onderwijshuisvesting verdient een bijzonder woord van dank voor haar constructieve en kritische bijdrage aan dit plan. Henkjan Kok
Zelhem, juli 2021
6
7
DEEL 1: UITGANGSPUNTEN
8
1.
Realisatie onderwijshuisvesting op maat
1.1 Inleiding Voor optimaal onderwijs is passende onderwijshuisvesting nodig. De gemeente moet zorgen voor passende huisvesting voor het geven van onderwijs binnen haar gemeentegrenzen. Deze zorgplicht voor onderwijshuisvesting is verankerd in de Wet op het Primair Onderwijs (WPO), De Wet op het Voortgezet Onderwijs (WVO) en de Wet op de Expertise Centra (WEC). De gemeente Winterswijk vindt goede onderwijshuisvesting belangrijk voor: - de kwaliteit van het onderwijs; - de ontwikkeling en onderwijskwalificatie van onze jonge kinderen en jeugd; - iedereen die in onze schoolgebouwen werkt of leert; - de ondersteuning van het lokale onderwijsbeleid met voor- en vroegschoolse educatie. Gezamenlijke opgave: realisatie van onderwijshuisvesting op maat De gemeente Winterswijk, de schoolbesturen van het primair- en voortgezet onderwijs en de partners vanuit de kinderopvang voelen zich samen verantwoordelijk voor het faciliteren optimaal onderwijs, het geluk en welzijn van kinderen. Het realiseren van onderwijshuisvesting op maat zien zij hierbij als een grote, gezamenlijke opgave. De afgelopen jaren hebben ze hier veel gesprekken met elkaar over gevoerd. Er is gekozen voor een integrale aanpak De schoolbesturen en de gemeente willen blijven investeren in kwalitatieve, functionele en eigentijdse scholen, die de diverse onderwijskundige en maatschappelijke vraagstukken aankunnen.
Hierbij streven ze naar het behoud van keuzevrijheid, goede spreiding en bereikbaarheid van scholen. En houden ze rekening met de gevolgen van de uitvoering van de Wet Passend Onderwijs. Om deze ambities waar te kunnen maken is gekozen voor een integrale aanpak. Dit houdt in dat er (kritisch) is gekeken naar: - de toekomstige onderwijshuisvestingsbehoefte in relatie tot de bestaande voorziening(en) in heel Winterswijk; - de mogelijkheid om schoolgebouwen multifunctioneel in te zetten op een manier die past bij het totale accommodatiebeleid van de gemeente. Uitgangpunt hierbij is dat samenwerking voor (nieuw)bouw gaat; - zowel de bouwkundige staat, het binnenmilieu en de exploitatie van schoolgebouwen als de onderwijskundige functionaliteit ervan. In dit IHP leest u de uitwerking van een meerjarenplan voor onderwijshuisvesting Dit plan heeft een looptijd van 16 jaar. Het is gebaseerd op de in deel 1 genoemde uitgangspunten, gesprekken en inventarisaties. In deel 2 van dit IHP vindt u het scenario dat de schoolbesturen en de gemeente samen zijn overeengekomen, inclusief het investeringsprogramma voor de komende jaren. In deel 3 komen in het kort de financieringsopties aan bod. Het plan wordt om de vier jaar geactualiseerd.
9
1.2 Doelstelling van het IHP Ontwikkelperspectief vastleggen voor de lange termijn Het doel van dit strategische meerjarenplan is om het huisvestingsperspectief voor lokale schoolbesturen vast te leggen voor de lange termijn. Hiermee willen we de komende 16 jaar onderwijskundige kwaliteit en adequate onderwijshuisvesting realiseren voor alle leerlingen van het basis- en voortgezet onderwijs in Winterswijk. Dit IHP is opgesteld vanuit: - de gezamenlijke inhoudelijke visie van alle betrokken partners; - de wettelijke zorgplicht voor onderwijshuisvesting; - de Verordening Voorzieningen Huisvesting Onderwijs. De doelstelling van het IHP is geconcretiseerd in vijf onderdelen Deze concrete doelen van de betrokken partijen zijn: 1. De beschikbare capaciteit zo efficiënt mogelijk inzetten en leegstand zoveel mogelijk voorkomen. Hiervoor maken we voor de lange termijn de ruimtebehoefte en feitelijke capaciteit van de onderwijsaccommodaties inzichtelijk. 2. Inventariseren welke knelpunten we in de (onderwijs)huisvesting de komende jaren moeten oplossen. De bijbehorende investeringskosten doorvertalen naar de meerjarenbegroting van de gemeente en de schoolbesturen. HEVO , bureau voor bouwadvies, heeft in 2019 in opdracht van de gemeente een schouw uitgevoerd.
De scholen zijn beoordeeld op zes onderdelen: uitstraling, bouwkundige staat veiligheid, binnenmilieu, exploitatie en onderwijskundige staat. 3. Langetermijnafspraken maken, gebaseerd op samenwerking en overeenstemming (zie dit hele IHP). 4. Investeren in de kwaliteit door renovatie en of nieuwbouw. 5. Stimuleren van de ontwikkeling van integrale kindcentra voor kinderen van 0-12 jaar. Dit IHP sluit bovendien aan bij de duurzaamheidsambitie in het huidige coalitieakkoord. Die luidt dat Winterswijk in 2030 energieneutraal is.
1.3 Processtappen Dit zijn de verschillende processtappen die aan dit IHP voorafgingen: Stap 1: In 2018 is de gemeentelijke visie Onderwijsvoorzieningen Winterswijk vastgesteld. In paragraaf 1.4 leest u een verkorte weergave van deze visie. Stap 2: De schoolbesturen en de gemeente hebben deze gemeentelijke visie verder uitgewerkt. De gemeente gaf HEVO (’s Hertogenbosch)1 de opdracht om alle schoolgebouwen bouwkundig en onderwijskundig te beoordelen.
1
Zie: https://www.hevo.nl
10
Alle schoolbesturen hebben ingestemd met de uitgebrachte eindrapportage van deze beoordeling. Een enkel schoolbestuur heeft aanvullende opmerkingen gemaakt. De eindrapportage vindt u in bijlagen 1, de opmerkingen in bijlage 2. Stap 3: De schoolbesturen hebben zelf een visie op hun onderwijsvoorzieningen ontwikkeld. De gemeente koppelt die visies aan de bredere verantwoordelijkheid die de gemeente heeft binnen het sociaal domein, de opgave Duurzaamheid, de vitaliteit, inclusiviteit en de leefbaarheid van Winterswijk. Op grond ervan zijn gezamenlijke beleidsambities geformuleerd (zie paragraaf 1.5). Stap 4: In 2021 is een uitvoeringsscenario (IHP) opgesteld voor de uiteindelijke realisatie. De schoolbesturen en de betrokken kinderopvangorganisaties hebben ingestemd met dit IHP. In dit plan staat het beleid dat de schoolbesturen en de gemeente zijn overeengekomen. Het IHP bevat ook een investeringsprogramma, verdeeld over vier periodes: 1e fase: tussen nu en 2026 nieuwbouw of renovatie 2e fase: tussen 2026 en 2032 nieuwbouw of renovatie e 3 fase: tussen 2032 en 2036 nieuwbouw of renovatie e 4 fase: na 2036 (nader te bepalen).
1.4 Gemeentelijke visie Onderwijsvoorzieningen In januari 2018 stelde de gemeenteraad van Winterswijk de gemeentelijke visie Onderwijsvoorzieningen vast. Hieronder vindt u een verkorte versie van dit toekomstbeeld. - Kwaliteit, pluriformiteit, spreiding en goede bereikbaarheid van onderwijs én voorschoolse voorzieningen zijn belangrijk. - De visie van het onderwijsveld en de maatschappelijke partners op de onderwijskundige functionaliteit van integrale kindcentra is richtinggevend. Onderwijshuisvesting moet goed aansluiten op de vraag van scholen, ouders, leerlingen en gebruikers. Rekening houdend met een verdere leerlingendaling vraagt dat om integrale en creatieve oplossingen in het onderwijshuisvestingsbeleid. Alleen dan kunnen scholen worden behouden en nieuwe huisvestingsconcepten slagen. - Maatregelen in de huisvestingsstructuur, denk bijvoorbeeld aan samengaan, kunnen een positieve bijdrage leveren aan de kostenreductie van scholen. De gemeente ondersteunt de eventuele aanpassing van schoolgebouwen met middelen voor huisvesting, voorschoolse voorzieningen en voor- en vroegschoolse educatie (vve). - Onderwijs en kindcentra ontwikkelen samen een dekkend aanbod van onderwijs- en kinderopvangvoorzieningen. - Het initiatief voor inhoudelijke IKC-samenwerkingen (Integraal Kindcentrum) komt van de samenwerkingspartners.
Uitgangspunten hiervoor leggen de partners vast in een concrete intentie- en samenwerkingsovereenkomst. Hierin vermelden zij de achterliggende visie, doelstelling, inhoudelijke samenwerking, taken en verantwoordelijkheden ten opzichte van elkaar. Zodat zij elkaar hierop kunnen aanspreken. - Het is belangrijk dat er aandacht is voor gezondheid (een gezonde school), inclusief onderwijs (onderwijs voor kinderen met en zonder beperking) duurzaamheid en milieu.
1.5 Beleidsambities van de gemeente 11
Door een zo integraal mogelijk aanbod van onderwijs , kinderopvang, sport , welzijn, zorg en cultuur te creëren krijgen kinderen in Winterswijk maximale kansen om hun talenten te ontwikkelen. Kinderen die een extra zetje nodig hebben worden actief benaderd om de aangeboden kansen aan te pakken. Dit integraal aanbod wordt gefaciliteerd in het te realiseren windstrekenmodel van IKC’s. Elke windstreek, inclusief het centrum, krijgt een krachtig IKC. In de buurtschappen als geheel willen we dit ook. Bundelen van krachten is ook hier een voorwaarde. Dit doet wij samen met gebruikers, ouders, kinderopvang en schoolbesturen van het primair onderwijs (PO) en het voortgezet onderwijs (VO). - Scholen ontwikkelen zich tot integrale kindcentra (IKC). Voor een IKC is in het algemeen een omvang van minimaal 300 leerlingen nodig. In situaties met veel minder leerlingen kan een netwerkorganisatie van meerdere scholen en kinderopvang een optie zijn.
- We realiseren IKC’s/netwerken in vier windstreken: In Zuid-West Winterswijk: De Schakel, Julianaschool, Korenburg en SWW De Klaproos In Noord-West Winterswijk: Stegeman en SWW kinderopvang De Springplank In Noord-Oost Winterswijk: Waliën, Wilhelminaschool, SWW Zandkasteel en Bargerpaske, SWW De Speeldoos In Zuid-Oost Winterswijk: De Bataaf, de Kolibrie, SWW Pippeloentje, de Vlier en SWW Klaverblad In het centrum werken Jozefschool en kinderopvang Eigenwijsjerijk al nauw samen. (Daarnaast is SWW in de Emmaschool gevestigd met Emmakroskes en in Vrije school de Esch met Peuterhuis) - De gemeente ondersteunt de transformatie van schoolgebouwen naar IKC’s met middelen voor huisvesting, voorschoolse voorzieningen en voor- en vroegschoolse educatie (vve). - De gemeente streeft naar de aanwezigheid van een gymvoorziening op wijkniveau. Gymvoorzieningen worden zoveel mogelijk gedeeld. Niet elke school(locatie) kan beschikken over een ‘eigen’ gymvoorziening. Het aantal gymvoorzieningen is onder meer afhankelijk van de omvang (aantal leerlingen) van (nieuwe)schoollocaties en bestaande gymvoorzieningen. De gymvoorzieningen volgen de ontwikkeling van onderwijshuisvesting. Gymvoorzieningen komen in dit IHP verder (nog) niet aan bod. - De gemeente streeft voor het basisonderwijs naar het behoud van een onderwijsvoorziening op buurtschappenniveau.
Vanwege de doorzettende daling van het aantal leerlingen in Winterswijk en dat geldt in versterkte mate voor de buurtschap scholen - wordt voor vervanging/renovatie het uitgangspunt gehanteerd dat de school de eerste 15 jaar tenminste 100 leerlingen telt (zie ook 2.14.3). Van dit streven kan beredeneerd worden afgeweken. Dit gebeurt dan in nauw overleg tussen de gemeente en het betreffende schoolbestuur (t Kempken (zie 5.5) en Emmaschool (zie 5.6). - Bij investeringsopgaven in het kader van het IHP wordt de mogelijkheid van renovatie onderzocht. Uitgangspunt bij renovatie is dat de gemeente aanpassingen betaalt, die leiden tot een levensduurverlenging van ten minste 25 jaar. Op basis van het beginsel van Total Cost of Ownership (de berekening van alle kosten voor de aanschaf en het gebruik van het gebouw gedurende de hele levenscyclus ervan) draagt het schoolbestuur bij aan de dekking van de renovatie. 12
- Het IHP sluit aan bij de duurzaamheidseisen die gelden vanaf 1 januari 2021. Vanaf deze datum is BENG (Bijna-energie neutrale gebouwen) verplicht. Omdat schoolgebouwen een levensduur hebben van ten minste 40 jaar en in 2050 energieneutraliteit verplicht is, worden nieuwbouwprojecten uitgevoerd op niveau ENG (energie neutrale gebouwen). Het IHP gaat daarmee uit van de realisatie van energie neutrale gebouwen (ENG). Het onderwijs ondersteunt de ambitie van de overheid/gemeente om geheel energieneutraal te bouwen.
1.6 Regie en verantwoordelijkheden De gemeente en de schoolbesturen voeren samen de regie op schoolgebouwen - De gemeente is verantwoordelijk voor nieuwbouw en uitbreidingen. - Het college stelt binnen de (financiële kaders van de raad het bekostigingsplafond en (vier-) jaarlijks programma vast. - De gemeenteraad heeft budgetrecht. - De schoolbesturen zijn verantwoordelijk voor het onderhoud en de exploitatie van de schoolgebouwen. - Schoolbesturen zijn verantwoordelijk voor het binnenklimaat en de verduurzaming van het schoolgebouw. De schoolbesturen voeren de regie op het onderwijsaanbod Schoolbesturen zijn verantwoordelijk voor de diversiteit daarvan. Nauwe samenwerking is noodzakelijk Om de toekomstige onderwijshuisvesting vorm en inhoud te geven is het nodig dat de gemeente en schoolbesturen met elkaar - en zeker ook met de voorschoolse partners - samenwerken. Gemeente en schoolbesturen hebben waar het gaat om het investeren samen een verantwoordelijkheid in de kwaliteit van de huisvesting. Er is sprake van een gedeelde verantwoordelijkheid, omdat de verantwoordelijkheid voor het onderhoud bij de schoolbesturen ligt. De verantwoordelijkheid van de schoolbesturen is toegenomen na de decentralisatie van het buitenonderhoud in 2015. Voor het binnenonderhoud waren de schoolbesturen al verantwoordelijk. Binnen dit IHP is gekozen voor maatwerk.
Er is gekeken naar de mogelijkheden om een zo optimaal mogelijk (onderwijs)voorzieningenniveau te bereiken. Daarbij is een goede (inhoudelijke) samenwerking tussen betrokken partijen een eerste vereiste.
1.7 Status van het IHP Wij vragen de gemeenteraad dit IHP (met bijbehorend investeringsprogramma) vast te stellen De schoolbesturen en de betrokken kinderopvangorganisaties hebben ingestemd met dit IHP. - In dit IHP is het onderwijshuisvestingsbeleid vastgelegd, dat zij na gezamenlijk overleg hebben afgesproken. - Deze samenwerking overstijgt de samenwerking zoals die is geregeld in de Verordening 13
Voorzieningen Huisvesting Onderwijs. Dit houdt in dat dit onderwijshuisvestingsbeleid in eerste instantie leidend is voor alle betrokken partijen. De eerdergenoemde ‘Huisvestingsverordening’ geldt daarbij als vangnet. - Deze wijze van samenwerking kan in de toekomst uitmonden in een convenant of overeenkomst. Als de gemeenteraad dit IHP vaststelt, heeft de gemeente Winterswijk een strategisch plan voor onderwijshuisvesting voor de komende 16 jaar. Daarmee is bovendien het investeringsprogramma voor de komende vier jaar vastgelegd. Met een IHP in deze vorm lopen we vooruit op verwachte wetgeving Vanaf 2023 is een dergelijk IHP waarschijnlijk verplicht. Het voordeel om dit plan nu al in deze vorm op te stellen, is dat de meerjarenplanning schoolbesturen en gemeente direct meer duidelijkheid geeft over de vervangingstermijn van schoolgebouwen. Een schoolbestuur kan daardoor bijvoorbeeld onderhoudsreserveringen beter afstemmen op geplande investeringen . Om de vier jaar wordt dit IHP geactualiseerd Als landelijke of lokale ontwikkelingen daar aanleiding toe geven gebeurt dit eventueel eerder.
14
2. Kaders voor de onderwijshuisvesting van de toekomst Bij het opstellen van dit IHP is rekening gehouden met verschillende kaders. Dit hoofdstuk beschrijft er een aantal.
2.1 Wettelijke zorgplicht gemeente De gemeente heeft een wettelijke zorgplicht voor adequate onderwijshuisvesting Dit betekent dat een gemeente moet zorgen voor passende en voldoende huisvesting voor het primair onderwijs, het (voortgezet) speciaal onderwijs en het voortgezet onderwijs. De gemeente en de schoolbesturen voeren samen de regie op schoolgebouwen - In de onderwijswetgeving is vastgelegd dat de gemeente verantwoordelijk is voor (vervangende) nieuwbouw, uitbreiding en herstel van constructiefouten. - De schoolbesturen zijn verantwoordelijk voor het onderhoud (zowel binnen als buiten) en de exploitatie van de gebouwen. - Renovatie van gebouwen is nog niet wettelijk geregeld. Het is de bedoeling dat dit in 2023 gebeurt (zie paragraaf 2.6). De schoolbesturen voeren de regie op het onderwijsaanbod Schoolbesturen zijn verantwoordelijk voor kwaliteit van onderwijs. Er is geen zorgplicht voor de voorzieningen van de kinderopvang. De gemeente beschouwt de kinderopvang wel als volwaardige partner in dit IHP. Als de gemeente in een nieuwe kinderopvangvoorziening investeert, moet de kinderopvang deze investering zelf terugverdienen. De gemeente verrekent dit met een kostendekkende huurovereenkomst. Hierbij krijgen de onderwijsorganisaties een inspanningsverplichting voor het vinden van een nieuwe huurder in het eerste jaar van leegstand.
2.2 Kernpartners en ketenpartners De gemeente spreekt zich in haar visie uit voor een bredere benadering van onderwijshuisvesting Ze wil verder gaan dan alleen haar wettelijke zorgplicht voor adequate huisvesting en is voor een integrale aanpak. In principe is er plaats voor alle partijen die een inhoudelijke bijdrage kunnen leveren aan de eerdergenoemde visie Onderwijsvoorzieningen (zie paragraaf 1.4). De beleidsambitie is dat scholen zich ontwikkelen tot integrale kindcentra. Het uitgangspunt is: in IKC’s zijn scholen in the lead - De gemeente beschouwt scholen (schoolbesturen) in de integrale kindcentra (IKC’s) als de eerstverantwoordelijken voor de vorming van huisvesting. - De schoolbesturen voeren de regie op het onderwijsaanbod en zijn verantwoordelijk voor de kwaliteit daarvan. Scholen en voorschoolse partijen zijn kernpartners in een IKC Een kernpartner heeft bijvoorbeeld een plaats in een IKC vanuit de zorgplicht van het onderwijs. 15
Of hij heeft een langjarig (voor ten minste 10 jaar) huurcontract afgesloten met het schoolbestuur of de gemeente. Zo’n huurcontract is bijvoorbeeld mogelijk als er sprake is van lege lokalen, of van specifiek voor de voorschool gerealiseerde vierkante meters. In beide situaties sluit de kernpartner een huurovereenkomst met het schoolbestuur. Kernpartners kunnen geformaliseerd samenwerken met ketenpartners Ketenpartners zijn organisaties die een aanvullende of ondersteunende rol vervullen voor kernpartners. Denk bijvoorbeeld aan aanbieders van welzijns- of culturele activiteiten of aan kindondersteunende onderwijsorganisaties zoals Kentalis (voor dove- en slechthorende kinderen). Er geldt een meldplicht voor structureel medegebruik door ketenpartners - Wanneer ketenpartners structureel gebruik maken van een ruimte (al dan niet via een huurovereenkomst) in een school of IKC, moet dit door het schoolbestuur in principe als medegebruik worden gemeld aan de gemeente. - De meldplicht geldt niet bij incidenteel medegebruik. De gemeente maakt bij ruimtegebrek geen gebruik van haar vorderingsrecht bij kernpartners - Voor de kernpartners geldt dat de gemeente bij een eventueel ruimtetekort geen gebruik zal maken van haar vorderingsrecht, volgens artikel 107 van de Wet op het primair onderwijs (WPO).
- Voor alle andere vormen van verhuur of medegebruik blijft het vorderingsrecht wel van toepassing. Dit is vastgelegd in de gemeentelijke Verordening Onderwijsvoorzieningen.
2.3 Verordening Voor de uitvoering van de wettelijke zorgplicht is een gemeentelijke verordening van kracht: de Verordening Onderwijsvoorzieningen 2010 gemeente Winterswijk. De gemeenteraad is verplicht een dergelijke verordening vast te stellen. De Verordening Onderwijsvoorzieningen 2010 regelt het onderwijshuisvestingsbeleid Er staan uitgangspunten in voor onder andere de voorzieningen die schoolbesturen jaarlijks kunnen aanvragen bij de gemeente. De gemeente toetst aan de opgenomen criteria of een aangevraagde voorziening voor vergoeding in aanmerking komt. In 2021 actualiseert de gemeente de Verordening Onderwijsvoorzieningen 2010 De afgelopen jaren is de wet- en regelgeving ten aanzien van onderwijshuisvesting aangepast. Een belangrijke wijziging was de doordecentralisatie van de verantwoordelijkheid voor het onderhoud en aanpassing van schoolgebouwen van gemeenten naar het onderwijs. De zorgplicht daarvoor van de gemeente is per 2015 vervallen. Voor het voortgezet onderwijs was dat sinds 2005 het geval. Daarnaast moeten de normbedragen in de Verordening worden aangepast. De modelverordening voorzieningen huisvesting onderwijs van de VNG staat model voor de algehele herziening van de Verordening 2010.
16
2.4 Eigendom schoolgebouwen Over het algemeen hebben schoolbesturen het juridisch eigendom van schoolgebouwen Het schoolbestuur is als eigenaar van het gebouw juridisch aansprakelijk. De gemeente heeft het economisch eigendom van schoolgebouwen (economisch claimrecht) Dit betekent dat het schoolgebouw en de terreinen terugvallen aan de gemeente als het schoolgebouw niet meer gebruikt wordt voor het onderwijs. In de praktijk blijkt dat schoolbesturen bij leegstand een gedeelte van het gebouw in medegebruik geven (aan een onderwijs- of maatschappelijke partij), of verhuren (aan een commerciële partij). Bij structurele verhuur moet de gemeente hiervoor wel toestemming geven (op grond van de verordening).
2.5 Doordecentralisatie Schoolbesturen kunnen afspreken dat zij volledig verantwoordelijk zijn voor onderwijshuisvesting Een schoolbestuur kan met de gemeente afspreken dat het schoolbestuur (in plaats van de gemeente) verantwoordelijk is voor nieuwbouw en uitbreiding. Dit noemen we doordecentralisatie. Het schoolbestuur ontvangt dan jaarlijks een bedrag van de gemeente. De gemeente behoudt bij doordecentralisatie de zorgplicht - De gemeente blijft financieel eindverantwoordelijk. - De schoolbesturen zijn dan verantwoordelijk voor de uitvoering van nieuwbouw en uitbreiding. - De gemeente en het schoolbestuur maken samen afspraken over onder andere de monitoring en de wijze van verantwoording. Doordecentralisatie heeft nu geen prioriteit in Winterswijk Het college richt zich op de uitvoering van de integrale visie, waarbinnen onderwijshuisvesting een sleutelpositie inneemt. De onderwijshuisvesting is hier de vindplaats van kinderen voor de andere partners binnen het sociaal domein. Doordecentralisatie leidt ertoe dat de gemeente ten aanzien van de realisatie van die integrale visie de mogelijkheden tot regievoering uit handen geeft.
2.6 Het financieringsstelsel De financiering van het onderwijs is complex. Samengevat heeft het onderwijs te maken met drie partijen: 1. Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCW); 2. Het Rijk, dat scholen en gemeenten via diverse kanalen van specifieke doelsubsidies voorziet (de laatste tijd vooral gericht op duurzaamheids- en energiemaatregelen); 3. De gemeente , die van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) gelden ontvangt via het Gemeentefonds.
17
In schema ziet dit er als volgt uit:
Bron: HEVO
figuur 1
Er zitten hiaten in de regelgeving Dit blijkt uit het bovenstaande figuur 1. Los van de twee geldstromen van het Ministerie van OCW en BZK zijn diverse aspecten in het financieringsstelsel namelijk niet structureel geregeld (zie de kolom van het Rijk). Gezamenlijk voorstel naar staatssecretaris Onderwijs om tekortkoming in het stelsel op te lossen De PO-Raad, de VO-Raad en de VNG hebben een gezamenlijk voorstel gestuurd naar de staatssecretaris Onderwijs om een aantal tekortkomingen in het huidige stelsel voor de onderwijshuisvesting op te lossen. Het voorstel brengt de gemeente en schoolbesturen in een min of meer gelijkwaardige positie van elkaar. Enkele belangrijke elementen uit het voorstel zijn: - Vervanging jaarcyclus voor aanvragen onderwijshuisvesting door meerjarig plan (IHP ) De gemeente kan na overleg met de schoolbesturen het huisvestingsbeleid en het investeringsprogramma voor een periode van vier jaar vastleggen in een integraal huisvestingsplan (IHP), met een doorkijk tot het 16e jaar. - Opname renovatie als voorziening in de wet Door deze voorziening wettelijk te regelen wordt het mogelijk om renovatie als een volwaardig alternatief in te zetten voor vervangende nieuwbouw. Renovatie moet hierbij leiden tot een startsituatie/startconditie die in functioneel en kwalitatief opzicht gelijkwaardig is aan nieuwbouw.
Het moet gericht zijn op een levensduurverlenging van het gebouw van ten minste 25 jaar. - Versoepeling van het investeringsverbod voor het primair onderwijs en het speciaal onderwijs Door bepalingen aan te passen krijgen zij dan - net als het voortgezet onderwijs - de mogelijkheid te investeren in de huisvesting. De huidige financieringsstromen blijven gehandhaafd. De versoepeling van het investeringsverbod kan leiden tot een gezamenlijke 18
financiering, die de kwaliteit van onderwijshuisvesting kan vergroten of versnellen. In dit IHP is al geanticipeerd op dit wetsvoorstel Bij de opstelling van dit Integraal Huisvestingsplan Onderwijs zijn bovenstaande elementen waar mogelijk meegenomen. De ingangsdatum van de voorgestelde wetswijzigingen ligt waarschijnlijk rond 2023.
2.7 Weeffout in rolverdeling huidige financieringsstelsel Hoewel de huidige rolverdeling tussen gemeente en schoolbesturen op papier helder is, blijkt er in de praktijk - vooral op het financiële vlak - toch een weeffout in te zitten. Dit kan er in resulteren dat een kostenbesparing bij de een, een kostentoename bij de ander oplevert. Zowel de gemeente als een schoolbestuur kan huisvestingsuitgaven beperken: - De gemeente kan de uitgaven beperken door relatief goedkope of niet duurzame gebouwen te realiseren. Dit leidt tot hoge onderhouds- en exploitatiekosten voor schoolbesturen. - Schoolbesturen kunnen hun eigen uitgaven beperken door te weinig te investeren in onderhoud. Op die manier kunnen ze eerder in aanmerking komen voor (vervangende) nieuwbouw. De kosten voor nieuwbouw zijn voor rekening van de gemeente. Deze onduidelijkheid over wie waarvoor verantwoordelijk was heeft tot gevolg gehad dat landelijk de kwaliteit van veel schoolgebouwen te wensen overlaat. Dat speelt nog steeds. Ook in Winterswijk. Onderwijshuisvesting is en blijft kortom een gezamenlijke verantwoordelijkheid. In dit IHP geven gemeente, schoolbesturen en partners uit de kinderopvang hier samen gevolg aan.
2.8 Normering kosten onderwijshuisvesting De gemeente verhoogt op advies van de VNG de normkosten voor onderwijshuisvesting Dit gebeurt in 2021 bij de herziening van de Huisvestingsverordening. Aanpassing van de normbedragen aan de actuele prijsontwikkelingen in de markt is noodzakelijk. De afgelopen jaren was de jaarlijkse indexering van de normkosten te laag. De VNG adviseert gemeenten de normkosten met 40% te verhogen. Om vervolgens jaarlijks de normbedragen te indexeren op basis van ‘Nieuwbouwwoningen met outputindex 2010 = 100’. Vanuit het Rijk ontvangt de gemeente hiervoor geen hogere inkomsten.
2.9 Gemeentelijk sociaal domein De gemeente is verantwoordelijk voor de resultaten van het sociaal domein Onder het sociaal domein vallen alle inspanningen die de gemeente verricht rond werk, participatie en zelfredzaamheid, zorg en jeugd, op basis van de Wet Maatschappelijke Opvang, de Participatiewet, de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening en de Jeugdwet. De gemeente moet regie en beleid voeren gericht op het aanbod voor alle kinderen Bij de uitvoering van dit beleid zijn verschillende maatschappelijke partijen betrokken, zoals jeugdzorg, 19
scholen, kinderopvang. Die werken allemaal vanuit hun eigen opdracht en verantwoordelijkheid, binnen de gescheiden wet- en regelgeving. De gemeente is de enige partij die het algemeen belang moet afwegen. Samen kunnen maatschappelijke partijen meer betekenen voor de ontwikkeling van kinderen Daarom probeert de gemeente maatschappelijke partijen te verbinden en ze tot maatschappelijk partner te maken op basis van gezamenlijke en gedragen visies en doelen. Zo zorgen deze partijen ervoor dat kinderen zich kunnen ontwikkelen tot gelukkige, gezonde en participerende burgers. Een voorbeeld van een integrale aanpak: ontwikkeling van brede school naar kindcentrum - Bij een brede school zijn onderwijs en voorzieningen zoals naschoolse opvang, sport, welzijn of cultuur fysiek bij elkaar gebracht, maar niet geïntegreerd. Er zijn verschillende besturen. - Bij een (integraal) kindcentrum (zie figuur 2) zijn verschillende voorzieningen (zoals school, opvang en welzijnsactiviteiten) geïntegreerd om zo te zorgen voor een doorlopende ontwikkellijn. Er wordt gewerkt vanuit één locatie, één eindverantwoordelijke leidinggevende vanuit één pedagogische visie.
Figuur 2
20
De ontwikkeling van IKC’s is een beleidsambitie van de gemeente Winterswijk In de paragrafen 1.5 en 2.11 leest u hier meer over. Rol van de gemeente bij de vorming van IKC’s: verbinden en faciliteren De gemeente kijkt per kern/wijk wat nodig is, verbindt (maatschappelijke) partijen op inhoud en faciliteert het proces. De gemeente beschouwt scholen (schoolbesturen) in de integrale kindcentra als de eerstverantwoordelijken voor het gebouw (IKC)(zie paragraaf 2.2). Bij het kindcentrum-concept staat het kind centraal Dit betekent dat alles om het kind heen wordt geregeld, zodat die de ondersteuning (zorg, taal enzovoort) krijgt die het nodig heeft om zich optimaal te kunnen ontwikkelen. Uitgangspunt van de gemeentelijke jeugdzorg: zicht op het kind en het gezin in beeld Vanuit het perspectief van het sociaal domein is op deze manier meer preventieve, snellere en gerichter actie mogelijk bij kinderen met beginnende zorgproblemen. Dit heeft positieve gevolgen: - financiële voordelen (minder zorgbudgetten); - een stabiele ontwikkeling van kinderen; - ontzorging of ondersteuning van gezinnen (ouders kunnen zich gesteund voelen doordat sprake is van pedagogisch partnerschap). Het gaat in kindcentra niet alleen om zorgproblematiek Ook het accent op individuele talentontwikkeling wordt verhoogd.
Het kindcentrum-concept is geen blauwdruk, maar blijft lokaal maatwerk Het moet worden afgestemd op de vraag/behoeften van kinderen en hun ouders. Het concept biedt de juiste randvoorwaarden voor toegankelijke, moderne en op het kind afgestemde opvang, ontwikkeling en onderwijs. Initiatief voor doorlopende ontwikkellijn tussen het primair- en voortgezet onderwijs Dit krijgt vorm in het zogenoemde 10-14 onderwijs. Hierbij worden de programma’s van de bovenbouw van het primair onderwijs en de onderbouw van het voortgezet onderwijs steeds meer op elkaar afgestemd.
2.10 Verbinding onderwijs en zorg Doel is het bevorderen van optimale ontwikkelingskansen voor iedere jeugdige Alle kinderen en jongeren hebben recht op de beste kansen om zichzelf te ontwikkelen. Initiatieven die de samenwerking tussen onderwijs en zorg ondersteunen, kunnen rekenen op positieve ondersteuning vanuit de gemeente. Samenwerking tussen onderwijs en jeugdhulp maakt integrale aanpak mogelijk Om eventuele problemen op tijd te signaleren en aan te pakken is het van belang dat onderwijs en jeugdhulp goed met elkaar samenwerken en elkaar versterken. Als beide partijen weten ze wat elkaar te bieden hebben, bevordert dat de erkenning van elkaars expertise, wederzijds respect en vertrouwen. Dit vormt de basis voor een optimale verbinding.
21
2.11 Onderwijs en kinderopvang De gemeente Winterswijk streeft naar de vorming van integrale kindcentra Daarin werken kinderopvang en onderwijs intensief samen. Een reeks snelle maatschappelijke ontwikkelingen benadrukt deze keuze. Voorbeelden van deze ontwikkelingen zijn: - De vergrijzing (ontgroening) bedreigt vooral in plattelandsgemeenten het voortbestaan van scholen en kinderopvangvoorzieningen. - Vanuit studies is steeds meer bekend over de hersenontwikkeling van kinderen en de manier waarop individuele mogelijkheden het best kunnen worden gestimuleerd. Samenwerking tussen kinderopvang en primair onderwijs vergroot de mogelijkheden om kennis over het jonge kind in praktijk te brengen. - Er bestaat politiek en maatschappelijk brede overeenstemming dat kinderopvangvoorzieningen een belangrijke rol spelen bij de ontwikkeling van kinderen. De opvang is niet alleen bedoeld voor het combineren van arbeid en zorg door ouders. - Het is belangrijk dat kinderen zonder een taal- of ontwikkelingsachterstand aan de basisschool beginnen. Dit is zowel belangrijk voor kinderen als voor de samenleving als geheel. Latere interventies om de gevolgen van deze (vaak blijvende) achterstanden aan te pakken, kunnen dan achterwege blijven. - Interventies op latere leeftijd zijn minder effectief en duurder.
Samenwerking tussen kinderopvang en school kan een positieve invloed hebben op de ontwikkelingsmogelijkheden van deze kinderen. Bij samenwerking kan ook verbinding worden gezocht met opvoed- en ontwikkelondersteuning voor ouders en met jeugdhulp. Schoolbesturen bepalen met welke partner zij een IKC willen vormen De gemeente heeft daar geen leidende rol in. Vaak werken scholen en opvang al op inhoud samen. Vanuit de kinderopvang wordt nadrukkelijk de samenwerking met de scholen gezocht. Bij nieuwbouw is gezamenlijke huisvesting het streven.
2.12 Aanpak Duurzaamheid De VO-raad en PO-raad verwerkten de plannen uit het Klimaatakkoord in een sectorale routekaart In het Klimaatakkoord, dat het kabinet eind juni 2019 presenteerde, staan maatregelen over onder andere de verlaging van CO2-uitstoot. In 2030 moet die met 49% zijn gedaald ten opzichte van 1990. In dit akkoord zijn ook de afspraken uit het Energieakkoord (2013) opgenomen. Eén van de doelen van de sectorale routekaart: alle schoolgebouwen zijn CO2-arm in 2050 Het gevolg van de doelen op de routekaart is dat: - er een flinke versnelling van de verduurzamingsmaatregelen nodig is om de doelen te bereiken; - de verduurzaming samen moet gaan met een verbetering van het binnenmilieu en de functionele kwaliteit van schoolgebouwen. 22
Het realiseren van Frisse scholen is een landelijke ambitie Een Frisse school is een schoolgebouw (basis- of voortgezet onderwijs) met een laag energiegebruik en een gezond binnenmilieu als het gaat om luchtkwaliteit, temperatuur, comfort, licht en geluid. Coalitie-ambitie: in 2050 is Winterswijk volledig duurzaam In de Uitvoeringsagenda Duurzaamheid 2019-2022, die begin 2019 door de gemeenteraad is vastgesteld, staat de volgende doelstelling van Duurzaam Winterswijk: ‘De gemeente Winterswijk is in 2030 energieneutraal . De belangrijke waarden van Winterswijk - cultuurhistorie en biodiversiteit - worden ten volle benut. De gemeentelijke organisatie wil het goede voorbeeld geven en in 2030 volledig duurzaam zijn. In 2050 is Winterswijk een volledig duurzame samenleving, dus ook klimaatneutraal en circulair‘. Scholen spelen een belangrijke rol in de duurzaamheidsambitie van de gemeente - Nieuw te bouwen scholen moeten energieneutraal (ENG) en gasloos worden. - Bestaande gebouwen moeten minimaal aan de normen van Bijna-energieneutraal (BENG) voldoen (Bouwbesluit 2021. - Alle scholen moeten uiteindelijk voldoen aan Frisse Scholen Klasse B (Klasse B staat voor ambitieniveau ‘goed’, klasse C staat voor ‘voldoende’).
In Winterswijk gaat het bij integrale huisvesting en duurzaamheid om meer dan stenen en energie - Aandacht voor duurzaamheid geeft mooie kansen en investeren in duurzaamheid loont. - Door energiebesparende maatregelen gaat de energierekening omlaag en komt meer geld voor onderwijs beschikbaar. - Een gezond en fris gebouw zorgt ervoor dat leerlingen en docenten optimaal kunnen leren en werken. - Een groen schoolplein - waar kinderen kunnen bewegen - is niet alleen goed voor de gezondheid, maar ook voor de opvang van regenwater en het voorkomen van hittestress (klimaatadaptatie). Scholen hebben een voorbeeldfunctie op het gebied van duurzaamheid Een duurzame en gezonde leefomgeving is in het belang van de toekomst van de jeugd. Uiteraard draait alles in de basis om goed onderwijs. Belangrijke voorwaarden om je als leerling en als docent goed te kunnen ontwikkelen zijn: - een duurzaam schoolgebouw; - een gezond binnenklimaat; - veiligheid (kinderen moeten veilig op de fiets naar school kunnen); - een groene omgeving (kinderen moeten kunnen rennen en spelen). Wettelijk gezien zijn schoolbesturen verantwoordelijk voor de verduurzaming van scholen Dit is echter een flinke opgave. De gemeente Winterswijk wil de scholen hierbij ondersteunen.
De gemeente en schoolbesturen zetten een werkgroep op om verduurzaming snel op te pakken In hoofdstuk 4 leest u meer over de uitwerking van deze gezamenlijke duurzaamheidsaanpak.
23
Figuur 3 Klimaatakkoord in schema
2.13 Kwaliteitskader Huisvesting PO en VO De PO-raad, de VO-raad, de VNG en de Stichting Ruimte-OK hebben Kwaliteitskaders Huisvesting opgesteld voor het primair- en het voortgezet onderwijs. HEVO heeft zich door deze kaders laten leiden bij de schouw van de schoolgebouwen. Het Kwaliteitskader bevat criteria voor de basiskwaliteit van schoolgebouwen Deze criteria zijn richtinggevend, ze gelden niet als norm. Ze vloeien voort uit praktijkervaringen en vragen ook aandacht voor zaken die niet in de wet staan. De criteria zijn opgesteld vanuit de overtuiging dat een goed onderwijsgebouw een positief effect heeft op het gedrag, het welbevinden en het leerproces van de gebruikers ervan. Praktische kwaliteitscriteria voor Beleving, Gebruik en Techniek van een gebouw Het kader laat zien waar de basiskwaliteit van een basisschoolgebouw uitstijgt boven de wettelijke minimum Bouwbesluit-eisen. Het kader kijkt ook verder dan de technische eisen voor het binnenmilieu en het energieverbruik, die zijn geformuleerd in het Programma van Eisen (PvE) voor Frisse Scholen en de duurzaamheidsscore van GPR (een methodiek om te kunnen sturen op duurzaamheid).
2.14 Overige kaders 2.14.1 Gemiddelde schoolgrootte regeling Scholen met te weinig leerlingen kunnen in stand worden gehouden met de 10/6e regeling Dit is de gemiddelde schoolgrootte regeling. Als er voldoende leerlingen (de opheffingsnorm voor Winterswijk is 55 kinderen) op de overige (grote) scholen zijn, kunnen de scholen met te weinig leerlingen gehandhaafd blijven.
24
2.14.2 Kleine Scholen Toeslag Scholen met minder dan 148 leerlingen ontvangen de Kleine Scholen Toeslag Dit is geregeld onder de huidige bekostigingssystematiek. Met deze middelen kan een school extra personeel aanstellen. Omdat dergelijke scholen vaak gehuisvest zijn in te grote gebouwen, zijn de exploitatie- en onderhoudskosten een flinke uitdaging voor de schoolbesturen. 2.14.3 Raadsbesluit Winterswijk De gemeente Winterswijk investeert alleen nog in schoolgebouwen met meer dan 100 leerlingen Dit heeft de gemeenteraad in 2017 besloten. Bij de planvorming in hoofdstuk 4 is rekening gehouden met dit besluit. Dit betekent dat de gemeente in schoolgebouwen met minder dan 100 leerlingen en een geprognotiseerde verdere daling van het aantal leerlingen de eerstvolgende 15 jaar geen investeringen doet met een looptijd langer dan 15 jaar. Dit betreft dan investeringen in nieuwbouw. Dit wil dus niet zeggen dat de gemeente haar zorgplicht voor bestaande schoolgebouwen met minder dan 100 leerlingen niet nakomt. In die situatie wordt met het schoolbestuur gekeken naar de toekomstbestendigheid van de school en of bijvoorbeeld verhuizen of samengaan een betere oplossing is. Is dit niet mogelijk, dan wordt gekeken welke maatregelen met een afschrijvingstermijn van minder dan 15 jaar haalbaar zijn.
Dit acht de gemeente Winterswijk vanuit financieel perspectief wenselijk en kan de onderwijskwaliteit ten goede komen. Niet alle schoolbesturen kunnen zich vinden in dit besluit. 2.14.4 Vergoedingen voor beheer en exploitatie Leegstand in gebouwen kost scholen geld - Scholen ontvangen een exploitatievergoeding (bijvoorbeeld voor energie) per leerling in plaats van per vierkante meter. - Scholen ontvangen een vergoeding voor onderhoud op basis van een volume (in m2 ) dat is gebaseerd op het leerlingenaantal. Voor de exploitatie en het beheer van de scholen is het dus het meest gunstig wanneer de ruimtebehoefte (BVO=Bruto Vloer Oppervlak) overeenkomt met de beschikbare hoeveelheid BVO’s.
25
3.
Onderwijsaccommodaties in beeld
Wat is de huidige situatie op het gebied van onderwijshuisvesting in Winterswijk? Om dit te onderzoeken heeft adviesbureau HEVO een QuickScan uitgevoerd bij twintig basisscholen en drie scholen voor het voortgezet onderwijs. Vanaf hoofdstuk 4 werken we deze omgevings-, onderwijskundige en technische analyse verder uit. De uitkomst van de QuickScan is vastgelegd in een eindrapport Dit eindrapport is in zijn geheel opgenomen in bijlage 1. Op grond van de uitkomsten is een kwalitatieve vergelijking van de bestaande schoolgebouwen gemaakt. Het rapport laat zien wat de kwalitatieve en kwantitatieve situatie van de schoolgebouwen is voor de korte, middellange en langere termijn. Het rapport geeft ook aan wat de noodzakelijke investeringen zijn, die daarmee gepaard gaan. In het HEVO-rapport zijn de volgende zaken zichtbaar gemaakt: - de functionaliteit en onderwijskundige staat van het schoolgebouw; - het binnenmilieu, de exploitatie, bereikbaarheid, veiligheid, duurzaamheid en uitstraling van het schoolgebouw; - maatregelen die nodig zijn om het schoolgebouw bijna energieneutraal te maken en te laten voldoen aan Frisse scholen klasse B; - de noodzakelijke investeringen voor de komende 20 jaar. Als norm voor dit onderzoek is het Kwaliteitskader Onderwijshuisvesting gehanteerd, dat is opgesteld door Kenniscentrum Ruimte OK2 .
Het eindrapport is door alle betrokken partijen geaccordeerd De reacties van de schooldirecteuren en hun bestuurders vindt u in bijlage 2. De uitkomsten zijn medebepalend voor de prioritering van de huisvestingvragen.
3.1 Uitkomst eindrapport HEVO Voor 10 schoolgebouwen is tussen nu en 10 jaar ingrijpend technisch onderhoud of renovatie nodig In hoofdstuk 5 en bijlage 4 leest u hier meer over. Er is op verschillende vlakken ruimte voor verbetering bij schoolgebouwen Tabel 4 vat de bevindingen samen. De onderwerpen Uitstraling gebouw, Bouwkundige staat, Veiligheid, Binnenmilieu, Exploitatie en Onderwijskundige functionaliteit zijn gewaardeerd met een cijfer. Deze cijfers kregen een kleurcode: - Rood: rapportcijfer lager dan een 5.5 - Oranje: rapportcijfer 5,5 - Groen: rapportcijfer hoger dan 5,5 Score bij basisscholen: - Goede score op onderdeel Veiligheid (alles groen). - De score bij Binnenmilieu en Exploitatie is bij bijna 75% van de scholen laag.
2 Partners van Ruimte OK zijn: VNG, PO- en VO-Raad en Brancheorganisatie Kinderopvang
26
Score bij voortgezet onderwijs: - Goede score op Uitstraling gebouw (alles groen). - De score bij Exploitatie en Onderwijskundige functionaliteit is bij 66% van de scholen laag.
Tabel 4
3.2 Globale uitkomst kwaliteitsmeting Er is snel actie nodig HEVO heeft ook gekeken hoe duurzaam de onderzochte scholen zijn. Uit deze QuickScan blijkt dat: - meer dan de helft van de scholen in Winterswijk een flink tekort op de energierekening heeft. De reden hiervoor is dat de energiekosten hoger zijn dan de vergoeding die er tegenover staat. Dit zorgt ervoor dat onderwijsgeld onnodig naar huisvesting gaat; - 14 van de 20 basisscholen slecht geïsoleerd zijn; - het binnenklimaat op 18 scholen verbeterd moet worden. Vooral de luchtkwaliteit in de klassen moet op een groot aantal scholen worden aangepakt. De uitkomst van deze duurzaamheidsmeting komt overeen met het landelijk beeld De kwaliteit van de schoolgebouwen in Nederland is qua duurzaamheid gemiddeld onder de maat.
27
3.3 Prognose leerlingenaantallen De schoolbesturen en de gemeente hebben afgesproken dat zij voor de planning voor het basisonderwijs gebruik maken van de leerlingenprognose van MOOZ (Utrecht). In bijlage 5 is deze prognose opgenomen. 3.3.1 Prognose leerlingenaantal basisonderwijs De daling van het aantal basisonderwijsleerlingen vlakt de komende jaren af Dit blijkt uit tabel 5. De aantallen dalen minder sterk dan voorheen. Naam:
2016
2018
2020
2021
2022
2024
2026
2028
2030
Vri je Ba s i s s ch De Es ch
81
86
80
76
75
74
71
73
72
2032 71
Kon Wi l hel mi na -School
225
186
178
169
164
158
155
156
157
156
Ba s i s s chool 't Kempken
110
89
74
69
64
60
58
60
58
58
De Ba taa f
101
98
91
87
85
83
81
82
81
81
Ba s i s s chool De Vl i er
160
143
134
127
124
122
117
119
118
118
Ba s i s s chool Emma
50
65
56
54
52
51
48
49
49
48
Ba s i s s chool St Jozef
195
198
181
175
171
169
165
167
166
165
Jul i a na s chool
185
155
149
148
146
147
145
148
147
146
OBS Ba rgerpa s ke
300
277
261
249
240
231
228
229
230
229
OBS De Scha kel
115
110
108
107
105
105
103
105
104
104
OBS De Kol i bri e
303
312
285
274
266
260
252
256
255
253
OBS Kotten
45
51
40
35
30
28
23
22
23
23
OBS Mi s tecorl e
33
35
29
30
30
30
30
31
30
30
OBS Stegema n
222
197
185
177
171
170
163
166
165
164
OBS T Wa l i en
135
132
121
117
114
106
99
99
99
98
OBS Wool d
76
66
60
60
59
58
55
56
55
55
2.336
2.200
2.032
1.955
1.896
1.851
1.795
1.817
1.807
1.797
Totaal: Tabel 5
Toelichting: De Korenburg is niet opgenomen in deze prognose omdat de leerlingen op deze school geplaatst worden vanuit het basisonderwijs op basis van verwijzing. Een aantal basisscholen verkeert rond of onder de opheffingsnorm De opheffingsnorm is 55 leerlingen. In 2020 verkeren de volgende drie scholen onder de opheffingsnorm: - OBS Kotten 32 leerlingen - OBS Miste Corle 29 leerlingen In 2030 verkeren de volgende vier scholen onder opheffingsnorm: - Emmaschool 46 leerlingen - OBS Kotten 25 leerlingen - OBS Miste Corle 24 leerlingen - OBS Woold 54 leerlingen 3.3.2 Prognose leerlingenaantallen voortgezet onderwijs In het kader van het eigen strategisch beleid heeft Achterhoek VO (bestuur van vijftien scholen voor voortgezet onderwijs in de Achterhoek) een overzicht opgesteld van de ontwikkeling van 0-18-jarigen. Dit overzicht is gebaseerd op CBS-cijfers. Zie tabel 6 op de volgende pagina.
28
Het aantal voortgezet onderwijsleerlingen daalt sterk Uit tabel 6 (de op één na onderste regel) blijkt dat het aantal leerlingen met zo’n 40% afneemt. Dit vraagt een enorme inspanning op onderwijskundig- en personeelsgebied. Welk aanbod blijft in stand? Dat is een cruciaal onderwerp in het kader van de toekomst voor onze lokale bedrijvigheid. Achterhoek VO beraadt zich op het moment van het opstellen van dit IHP op de te nemen stappen. In dit IHP anticiperen we op deze ontwikkeling in leerlingenaantallen. We proberen leegstand zoveel mogelijk te voorkomen.
Tabel 6
3.4 Ruimtebehoefte PO en VO De ontwikkeling van de leerlingenaantallen geeft inzicht in de benodigde ruimtebehoefte Bij de beoordeling van huisvestingsvraagstukken weegt de leerlingenprognose beleidsmatig mee. In de gemeente Winterswijk is sprake van disbalans in de verhouding tussen het beschikbare aantal vierkante meters onderwijshuisvesting en het benodigde aantal vierkante meters. De leegstand in onderwijsgebouwen neemt toe In tabel 7 (op de volgende pagina) ziet u dat de leegstand zowel in het basisonderwijs als in het voorgezet onderwijs in de toekomst steeds verder stijgt. In bijlage 3 is per school het volume aan overbodige vierkante meters verder uitgewerkt. In het basisonderwijs staat in een paar gebouwen relatief veel ruimte leeg In een enkel gebouw is sprake van ruimtetekort, maar naar verwachting is dit van tijdelijke aard. Vooral bij de scholen in de buurtschappen neemt de leegstand toe Deze toename wordt veroorzaakt door de krimp van het aantal leerlingen. Hoe groter het verschil tussen beschikbare en benodigde ruimte wordt, hoe meer het financiële tekort voor beheer en exploitatie kan oplopen. Een lager aantal ingeschreven leerlingen (krimp) betekent namelijk een lagere vergoeding voor beheer- en exploitatiekosten (zie paragraaf 2.14.4).
29
Tekort/Overschot capaciteit PO Jaar
2019
2020
2021
2022
2023
2028
2033
Overschot in m2
3503
3695
4034
4421
4714
5122
5212
N.B.
Aantal lln. De Korenburg blijft de hele periode gelijk Medegebruik is niet verrekend.
Tekort/Overschot capaciteit VO Jaar
2019
2020
2021
2022
2023
2028
2030/2033
Tekort/Overschot in m2
-485
-111
352
707
1175
3340
3707
N.B.
Medegebruik is niet verrekend
Tabel 7
Leegstand is duur voor scholen Een overschot aan vierkante meters kan tot financiële problemen leiden. Schoolbesturen moeten de kosten voor beheer en exploitatie toch betalen, ondanks de lagere vergoeding die ze ervoor ontvangen. Schoolbesturen hebben in deze situatie de volgende keuzes: - Bezuinigen op onderwijsmiddelen om met het uitgespaarde geld de exploitatie en het beheer te bekostigen. Nadeel: dit gaat ten koste van de middelen voor de leerlingen. - Planmatig onderhoud uitstellen. Nadeel: dit gaat ten koste van de kwaliteit van het gebouw. - Het gebouw zodanig verkleinen dat de verhouding weer passend is (passende jas). Nadeel: een verbouwing kost ook geld. - De niet meer in gebruik zijnde vierkante meters onttrekken aan de onderwijsbestemming en in beheer overdragen aan bijvoorbeeld een dorpshuis. Nadeel: dit kan alleen als daar een geïnteresseerde partij voor is. - De overbodige ruimte in medegebruik geven (verhuren) aan bijvoorbeeld ketenpartners. Nadeel: dit kan alleen als daar een geïnteresseerde partij voor is. In grotere kernen bestaan daarnaast nog de volgende mogelijkheden om financiële problemen door leegstand te voorkomen: - Scholen gezamenlijk huisvesten in één gebouw ; - Een school verhuizen naar een leegstaand schoolgebouw; - Gebouwenruil toepassen; - Kleine scholen fuseren tot één grotere, die vervolgens passend wordt gehuisvest.