CConstaterende datWinterswijk
Koppel je AI →
Document · PDF

Eindrapportage Energievisie Arrisveld

Raadsvergadering 24 september 2026, gemeente WinterswijkBij agendapunt: Gebiedsvisie Bedrijvenpark Arrisveld12.805 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Eindrapportage Ontwerp Energie-infrastructuur Werklandschap Arrisveld Document no.: Z-2026-RAP-2246 Versie: 1.03 Datum: 19-8-2026 Eindrapportage Ontwerp Energie-infrastructuur Werklandschap Arrisveld Haalbaarheidsonderzoek in opdracht van: BELANGRIJKE MEDEDELING EN DISCLAIMER Dit document is auteursrechtelijk beschermd en mag niet aan derden beschikbaar worden gesteld zonder uitdrukkelijke schriftelijke toestemming van ZEBRA B.V. Dit document is uitsluitend bedoeld voor het gebruik door de opdrachtgever zoals aangegeven op de voorpagina van dit document. De inhoud van dit document vormt één geheel met de aannames en voorbehouden die daarin zijn opgenomen dan wel in hetzelfde verband anderszins zijn gecommuniceerd. Dit document bevat mogelijk technische detailinformatie die uitsluitend bedoeld is voor personen met de relevante expertise. Dit document is samengesteld o.b.v. informatie beschikbaar ten tijde van het opstellen ervan. Het is niet uitgesloten dat dergelijke informatie daarna verandert of is verouderd. ZEBRA B.V. is op geen enkele wijze verantwoordelijk voor onjuiste informatie of gegevens die zij van haar opdrachtgever of een derde heeft ontvangen, dan wel voor de gevolgen van dergelijke onjuiste informatie of gegevens, die al dan niet in dit document zijn opgenomen of waarnaar in dit document wordt verwezen.

Kernteam ZEBRA: Luna Cremers (projectmanager) Sander Veltmaat (senior consultant) Finn ten Hove (technisch medewerker) Opdrachtgever: Gemeente Winterswijk

Inhoudsopgave Slide ❑ Managementsamenvatting 4 ❑ Inleiding 15 ❑ Vermogensvraag 18 ❑ Vermogensaanbod 27 ❑ Distributiewijzen 34 ❑ Fase 1: zonder netaansluiting 40 ❑ Fase 2: met netaansluiting 59 ❑ Conclusies en aanbevelingen 68 ❑ Bijlage: begrippenlijst 74 3 Managementsamenvatting Samenvatting van de scope en conclusies van het onderzoek Context ❑ Gemeente Winterswijk ontwikkelt een nieuw bedrijventerrein, ‘Werklandschap Arrisveld’, met een bruto oppervlakte van 27-29 ha, waarvan ca. 16 ha netto aan uitgeefbare kavels. Met de verwachte kavelgrootte tussen de 0,5 en 1 ha, komt dat neer op een totaal van 16-32 bedrijven op Arrisveld. De wens vanuit de Gemeente is om met uitgifte van de eerste kavels te beginnen in 2028. ❑ Door netcongestie op het elektriciteitsnet van TenneT wordt er voor 2036 geen nieuw vermogen uitgegeven vanuit het net. ❑ Aan ZEBRA is gevraagd een energie-infrastructuur te ontwerpen voor het Werklandschap Arrisveld die aansluit op de notakaders en de uitgangspunten van de 'Gebiedsvisie Arrisveld'. Hierin moet inzicht worden gegeven in de mogelijke scenario’s wat betreft energie om zo het bedrijventerrein te kunnen ontwikkelen. ❑ De scenario’s zijn verdeeld in twee fases: ❑ Fase 1: zonder netaansluiting. ❑ Fase 2: met netaansluiting. 5 Scenario 1B* * Concept gebiedsvisie Bedrijvenpark Arrisveld Urban Jazz, 10 maart 2026, pagina 44.

Vermogensvraag De volgende aannames zijn gemaakt voor Werklandschap Arrisveld: | Opbouw elektriciteitsverbruik [MWh] ❑ Het gemiddelde verbruik per hectare is als volgt: | 1.518 ❑ | CBS: 342 MWh per ha (gebaseerd op bedrijven uit de | 18% milieucategorieën 2, 3 en 4). ❑ | Vèèneslat: 143 MWh per ha. ❑ Het geprognosticeerde elektrische verbruik (excl. elektrificatie) van | 159 de bedrijven op Arrisveld | is vastgesteld tussen deze twee waarden | 2% in. In totaal bedraagt dit: 3.880 MWh per jaar. ❑ De NAL heeft een prognose gemaakt voor het aantal elektrische | 3.880 vracht- en bestelwagens op alle bedrijventerreinen. O.b.v. de | 46% totaaloppervlakte en | de oppervlakte van Arrisveld | is het aantal | 1,486 elektrische bestel- | en vrachtwagens berekend.De | jaarlijkse | 17% laadvraag voor bedrijfsvoertuigen bedraagt: 1.518 MWh (2040). ❑ De gemiddelde woon-werkafstand is 15 km per dag. Dit resulteert in een jaarlijkse laadvraag van: 159 MWh (2024). ❑ O.b.v. een geprognosticeerd jaarlijks gasverbruik van 774.400 m3 | in | 1,486 2040, kan worden gebaseerd dat volledige elektrificatie van het | 17% bedrijventerrein gepaard gaat met een toename van 2.972 MWh op | Elektrische bedrijfsprocessen [MWh] het totaalverbruik.

| Elektrificatie ruimteverwarming [MWh] ❑ Het totale jaarlijkse verbruik in 2040 voor Werklandschap | Elektrificatie productieprocessen [MWh] Arrisveld | wordt geschat op 8.529 MWh. | Laden personenwagens [MWh] Laden bedrijfswagens [MWh] 6 Conclusie – Vermogensvraag ❑ De totale elektriciteitsvraag op Arrisveld komt uit op 8.529 MWh bij een volledige bezetting. ❑ Bijna de helft van het verbruik is afkomstig uit elektrische bedrijfsprocessen. ❑ Elektrificatie van het gasverbruik voor ruimteverwarming en productieprocessen zorgt voor 34% van het verbruik. ❑ Het overgebleven verbruik is het resultaat van elektrisch laden, m.n. het laden van bestel- en vrachtwagens. ❑ Door de elektrificatie van het gasverbruik en het nachtelijk laden van bedrijfswagens is er sprake van een minder goede gelijktijdigheid met zonopwek. ❑ Door te sturen (d.m.v. beleid) op de vestiging van het type bedrijven kan de gelijktijdigheid met opwek worden verbeterd en zijn er minder opslagfaciliteiten nodig: ❑ Bedrijven met voornamelijk verbruik overdag en relatief laag verbruik. ❑ Focus op laden overdag (personenwagens van werknemers) i.p.v. in de nacht (bedrijfswagens). ❑ Seizoenseffect in verbruik dat samengaat met duurzame opwek, bijv. koeling. ❑ Bedrijven die bereid zijn tot samenwerking met andere bedrijven.

7 3.880 46% 1,486 17% 1,486 17% 159 2% 1.518 18% Opbouw elektriciteitsverbruik [MWh] Elektrische bedrijfsprocessen [MWh] Elektrificatie ruimteverwarming [MWh] Elektrificatie productieprocessen [MWh] Laden personenwagens [MWh] Laden bedrijfswagens [MWh] Vermogensaanbod ❑ Om het bedrijventerrein te voorzien van het gevraagde vermogen zal er een combinatie van verschillende energiebronnen moeten worden aangewend. ❑ Indien alle bedrijven hun geschikte dakoppervlakte benutten voor zon- op-dak, levert dit een opwekpotentie van 9,4 MWp op, met een jaarlijkse opbrengst van 8.050 MWh. Hiervan kan 2.150 MWh direct gebruikt worden. ❑ Een koppeling met het zonnepark van Greenchoice zou jaarlijks 255 MWh kunnen opleveren, als aanvulling op zon-op-dak, bij volledige bezetting van het bedrijventerrein. Greenchoice staat open voor een samenwerking. ❑ Met 12 windmolens op dak of 2 kleinschalige windmolens (passend binnen het beleidskader met een tiphoogte van max. 25 m) per bedrijf resulteert dit in een jaarlijkse opbrengst van 1.980 MWh. Hiermee kan een extra 12% van de vermogensvraag worden voorzien. 8 ❑ Grootschalige windopwek (bijv. een 3 MW windmolen) heeft een veel grotere impact op de vermogensvoorziening. Ter vergelijking: er zijn ca. 245 kleinschalige windmolens nodig om deze opwek te evenaren.

Echter, een dergelijke grote windmolen zal niet tijdig gereed zijn voor de realisatie van het bedrijventerrein. ❑ In nevenstaande grafiek is de impact te zien van zon en wind tegenover de totale vermogensvraag. Hierbij wordt eerst alle mogelijke eigen zonopwek benut, daarna zonopwek door Greenchoice en als laatste windopwek van 12 windmolens op dak (of 2 kleinschalige windmolens). Het rode vlak moet m.b.v. een batterij, generator of brandstofcel worden voorzien. Distributiewijzen ❑ Distributie via een Groepstransportovereenkomst (GTO) vormt de meest geschikte optie voor Werklandschap Arrisveld. ❑ Op het bedrijventerrein zullen zich meerdere middenspanningsringen bevinden. Om een GTO te kunnen vestigen over meerdere ringen, moet er een bepaalde hoeveelheid vermogen beschikbaar zijn uit het net. In andere woorden, de groep heeft een minimale hoeveelheid Gecontracteerd Groepstransportvermogen (GGTV) nodig. Extra vermogen kan op twee manieren worden verkregen: ❑ Congestieverzachting. Dit is mogelijk met een voldoende grote batterij of generator. Deze manier van congestieverzachting (vanuit het doel om vermogen uit het net te verkrijgen) is echter nog nooit toegepast in de praktijk en is derhalve relatief minder kansrijk. ❑ Restcapaciteit. Dit kan uit de omgeving worden gehaald. Het is echter onzeker of hier voldoende vermogen beschikbaar is en of dit kan worden benut.

❑ Buiten dit vermogen zal de groep (in eerste instantie) geen GGTV krijgen. Dit betekent dat het verbruik en de opwek zoveel mogelijk gelijktijdig moeten plaatsvinden. ❑ Gelijktijdigheid kan worden bewerkstelligd door een combinatie van enerzijds regelassets (bijv. batterijen en generatoren) die op de juiste momenten energie op het net invoeden of ervan afnemen, en anderzijds een EMS dat deze assets aanstuurt. ❑ De Gemeente moet de samenwerkingskaders goed vastleggen in beleid vóór de ontwikkeling van het bedrijventerrein. 9 Fase 1: netaansluiting zonder vermogen (1) ❑ Tot 2036 zal geen nieuw vermogen uit het net worden uitgegeven, terwijl de wens van de Gemeente is om in 2028 te beginnen met uitgifte van kavels en in 2036 50% van de kavels uitgegeven te hebben. De vermogensvraag zal in de tussentijd dus voorzien moeten worden door eigen energieopwek. ❑ Op de slide ‘Vermogensaanbod’ was te zien welke opwek beschikbaar is en welk aandeel van de vermogensvraag die opwek kan voorzien. Er zijn meerdere middelen om opwek op te slaan en/of energie te besparen, waardoor een groter aandeel van de vermogensvraag voorzien kan worden. ❑ D.m.v. seizoensopslag in PTES – het verwarmen van water in de warme maanden, om dit vervolgens in de koude maanden te gebruiken voor ruimteverwarming – kan de warmtevraag voor ruimteverwarming volledig worden voorzien.

Hierdoor neemt het piekvermogen en energievraag in de koude maanden sterk af. Dit verdient zichzelf terug i.c.m. opwek door de besparing op afname. PTES neemt veel ruimte in beslag: zo’n 10x10 meter per bedrijf. ❑ Warmteopslag in een WKO is ook mogelijk en heeft een kleine ruimtelijke impact. De opslag is echter beperkt tot lagere temperaturen waardoor de impact op het piekverbruik en de energievraag beperkter is. ❑ Een batterij kan overschotten aan opwek opvangen, zodat dat vermogen ingezet kan worden op momenten met een tekort. Een scenario met alleen zonopwek en een batterij is niet realistisch. Er zou een onrealistisch grote (op financieel en ruimtelijk gebied) batterij nodig zijn om de langere periodes zonder duurzame opwek te overbruggen. ❑ Wind-op-dak en warmteopslag zorgen voor een kleinere benodigde batterij. De besparing op batterijkosten weegt op tegen de investering in wind en warmteopslag. ❑ Overschotten aan opwek kunnen ook worden opgeslagen in de vorm van waterstof, ook voor lange termijn. De lokale productie en opslag van waterstof heeft echter een lage efficiëntie, is erg duur en heeft een grote ruimtelijke impact. Alleen i.c.m. een batterij kan er lokaal voldoende waterstof worden geproduceerd om in het verbruik te voorzien.

10 Fase 1: netaansluiting zonder vermogen (2) ❑ Ondanks de opwek- en opslagmogelijkheden is het niet realistisch om de bedrijven zonder hulp van een generator of waterstofbrandstofcel te voorzien. ❑ Met zon-op-dak, wind-op-dak, een 14,5 MWh batterij, seizoensopslag van warmte en een gasgenerator of waterstof (externe levering of lokale productie) kan het bedrijventerrein met een bezetting van 50% zonder netaansluiting worden voorzien o.b.v. de gemaakte aannames. ❑ Deze assets vragen een investering van meer dan €600.000 per bedrijf en terugkerende brandstofkosten van €6.000 tot €24.000 per jaar per bedrijf. Deze prijzen zijn gebaseerd op marktindicaties en gemiddelde energieprijzen. ❑ Alternatieven om voor 2036 uit het net te mogen afnemen zijn: restcapaciteit uit de omgeving en congestieverzachting. ❑ Restcapaciteit in de omgeving kan worden benut door bedrijven die hun GTV beperkt gebruiken, te laten deelnemen in de GTO. Er zijn wel voorwaarden aangezien onbenut GTV, normaal gesproken, in een GTO verloren gaat. Hierdoor is deze restcapaciteit lastig te vinden. ❑ Met een restcapaciteit van 500 kW (met opwek en batterij) kan 96% van het verbruik worden voorzien. Met 890 kW kunnen de bedrijven zonder batterij worden voorzien o.b.v. de huidige voorspelling van het verbruik.

❑ Congestieverzachting is mogelijk met een batterij of generator die op afroep wordt ingezet om de netbelasting te verlagen. Met een 9,5 MWh batterij zouden de bedrijven kunnen optreden als congestieverzachter. ❑ Momenteel wordt congestieverzachting vooral ingezet voor het verkrijgen van extra GTV en niet voor bedrijven zonder GTV. Hierdoor is het erg onzeker of Liander bereid is om mee te werken aan dit scenario. 11 Fase 1: Overzicht scenario’s Scenario | Restcapaciteit in | Congestieverzachting | Netneutraal met | Netneutraal met omgeving | duurzame opwek/opslag | duurzame opwek/opslag en generator | en waterstof Benodigde assets | Eventueel warmteopslag | Warmteopslag (PTES) | Zon-op-dak | Zon-op-dak (PTES), batterij en/of zon- | Batterij | Wind-op-dak | Wind-op-dak op-dak | Eventueel zon-op-dak | Warmteopslag (PTES) | Warmteopslag (PTES) Batterij (14,5 MWh) | Batterij (14,5 MWh) Gasgenerator | Waterstofbrandstofcel Investeringen per bedrijf | Afhankelijk van | €222.438 | €628.723 | €628.723 hoeveelheid restcapaciteit Brandstofkosten per | - | - | €6.840 | €23.730 bedrijf GTO met … | Bedrijven op en buiten | Bedrijven op Arrisveld | Bedrijven op Arrisveld | Bedrijven op Arrisveld Arrisveld | en Greenchoice | en Greenchoice Aandachtspunten | Onzeker of er voldoende | Nog niet ingezet voor | Wind-op-dak en | Wind-op-dak, restcapaciteit beschikbaar | bedrijven zonder GTV; |

warmteopslag zijn nog | warmteopslag en waterstof is | erg onzeker of Liander dit | beperkt toegepaste | zijn nog beperkt toegepaste scenario toestaat | technologieën | technologieën Bovenstaande kosten zijn excl. onderhouds- | en managementkosten van de aangeschafte assets. | 12 Fase 2: netaansluiting met vermogen 13 ❑ Vanaf 2036 is het mogelijk om als bedrijf een individueel contract af te sluiten met de netbeheerder. Dit is niet de meest optimale situatie op het gebied van duurzaamheid en zelfvoorzienendheid; het streven van Gemeente Winterswijk is om een toekomstgericht bedrijventerrein te ontwikkelen dat circulair en klimaatadaptief is. ❑ Een GTO aanhouden in de tweede fase bewerkstelligt deze doelen. Zo kunnen binnen de groep de assets die aangeschaft zijn voor Fase 1 nog gezamenlijk benut worden om de impact op het net te minimaliseren. Tevens levert een GTO financiële voordelen op tegenover het hebben van individuele contracten. De besparing zit in de kosten voor het GTV en het piekverbruik, die in de groep lager zijn per bedrijf dan op individuele basis. ❑ De assets die in Fase 1 zijn geplaatst, kunnen nog steeds worden gebruikt in Fase 2. Voornamelijk de groene energieoplossingen; warmteopslag, zonnepanelen, windmolens, batterij en eventuele waterstof installatie dragen nog bij aan duurzaamheid en zelfvoorzienendheid.

❑ In Fase 1 zijn de zonnepanelen voornamelijk ingezet om vermogen beschikbaar te maken voor de bedrijven. Hierbij is uitgegaan van de maximale opwekpotentie op het bedrijventerrein en is de zonopwek overgedimensioneerd. In Fase 2 zijn de zonnepanelen niet meer nodig als vermogensvoorziening maar zorgen voor een besparing op energiekosten en verduurzaming. Uit de energiebalans blijkt dat door overdimensionering het grootste deel van de zonopwek wordt teruggeleverd en niet lokaal wordt gebruikt door de bedrijven. ❑ In Fase 2 is een collectieve batterij niet meer noodzakelijk voor de vermogensvoorziening, maar kan voor meerdere doeleinden worden ingezet: a. Betere benutting van duurzame opwek, hetgeen leidt tot een duurzamer bedrijventerrein en bespaart op elektriciteitskosten. b. Afvlakken van piekverbruik, besparing op netbeheerkosten en beperking impact op het net. c. Energiehandel, financiële opbrengsten. Aanbevelingen ❑ Houd er rekening mee dat het aanleggen van de elektrische infrastructuur door Liander 3-4 jaar kost vanaf het moment van de aanvraag. ❑ Onderzoek bij bedrijven of ze bereid zijn om de investeringen te doen om zich zo vóór 2036 te kunnen vestigen. ❑ Krijg een scherper beeld van de bedrijven die zich willen vestigen op Arrisveld. Hierdoor ontstaat een concreter beeld van de vermogensvraag en benodigde oplossingen.

Met name het piekverbruik en benodigde GTV zijn sterk afhankelijk van de bedrijven die zich gaan vestigen. ❑ Onderzoek welke oplossingen binnen het gemeentelijk beleid, stikstofbeleid en de ruimtelijke invulling van het bedrijventerrein passen. O.a. de keuze tussen een gasgenerator of waterstofbrandstofcel en salderingsopties voor stikstof. ❑ Onderzoek met Liander welke mogelijkheden er zijn om als congestieverzachter op te treden in ruil voor vermogen als groep. ❑ Neem contact op met bedrijven in de omgeving om restcapaciteit te zoeken. Deze bedrijven moeten hun GTV en verbruiksprofiel delen en bereid zijn om in een GTO deel te nemen en (een deel van) hun restcapaciteit kwijt te raken. ❑ Onderzoek met Liander in hoeverre de restcapaciteit van bestaande bedrijven goed kan worden benut en niet kwijtraakt bij de vorming van een GTO. ❑ Betrek de bedrijven, die deel kunnen gaan nemen aan de GTO, in het proces. ❑ Betrek OostNL en de Provincie, aangezien de energievoorziening een obstakel vormt voor de aanleg van nieuwe bedrijventerreinen in meerdere Gemeenten. 14 Inleiding Context en aanpak ❑ Gemeente Winterswijk ontwikkelt een nieuw bedrijventerrein, ‘Werklandschap Arrisveld’, met een bruto oppervlakte van 27-29 ha, waarvan ca. 16 ha netto aan uitgeefbare kavels. Met de verwachte kavelgrootte tussen de 0,5 en 1 ha, komt dat neer op een totaal van 16-32 bedrijven op Arrisveld.

De wens vanuit de Gemeente is om met uitgifte van de eerste kavels te beginnen in 2028. ❑ Door netcongestie op het elektriciteitsnet van TenneT wordt er voor 2036 geen nieuw vermogen uitgegeven vanuit het net. ❑ Aan ZEBRA is gevraagd een energie-infrastructuur te ontwerpen voor het Werklandschap Arrisveld die aansluit op de notakaders en de uitgangspunten van de 'Gebiedsvisie Arrisveld'. Hierin moet inzicht worden gegeven in de mogelijke scenario’s wat betreft energie om zo het bedrijventerrein te kunnen ontwikkelen. ❑ De scenario’s zijn verdeeld in twee fases: ❑ Fase 1: zonder netaansluiting. ❑ Fase 2: met netaansluiting. Context 16 Scenario 1B* * Concept gebiedsvisie Bedrijvenpark Arrisveld Urban Jazz, 10 maart 2026, pagina 44. ❑ De energievisie is tot stand gekomen o.b.v. verschillende stappen. ❑ De eerste analyse betreft de geprognosticeerde vermogensvraag en het geprognosticeerde vermogensaanbod. Deze zijn vastgesteld a.d.h.v. sessies met de Gemeente en met stakeholders, en o.b.v. bronnenonderzoek, energiesimulaties en eigen expertise. ❑ De tweede analyse betreft de meest geschikte wijze van energiedistributie. Deze is vastgesteld a.d.h.v. beleidsstukken, de Energiewet, de Systeemcode Elektriciteit 2026 en input van Liander.

❑ De derde analyse betreft de potentie van oplossingsrichtingen, zoals inzet van verschillende assets om energie te besparen, op te wekken of op te slaan. Deze is vastgesteld a.d.h.v. sessies met de Gemeente, bronnenonderzoek en simulaties. ❑ De vierde analyse vertaalt de eerste drie analyses naar concrete scenario's. Deze zijn vastgesteld a.d.h.v. uiteenlopende simulaties en berekeningen. ❑ Uiteindelijk resulteert de analyse in een zo concreet mogelijke energievisie waarbij enerzijds rekening wordt gehouden met de ambities van de Gemeente, en anderzijds oog is voor de realiteit en de situatie ter plaatse. Aanpak 17 Scenario’s Oplossingsrichtingen Distributiewijzen Vermogensvraag en -aanbod Vermogensvraag Analyse van de verwachte vermogensbehoefte Totaalverbruik Arrisveld 3.880 46% 1,486 17% 1,486 17% 159 2% 1.518 18% Opbouw elektriciteitsverbruik [MWh] Elektrische bedrijfsprocessen [MWh] Elektrificatie ruimteverwarming [MWh] Elektrificatie productieprocessen [MWh] Laden personenwagens [MWh] Laden bedrijfswagens [MWh] ❑ Om de vermogensvraag van het toekomstige Werklandschap Arrisveld te bepalen, zijn gegevens van nabijgelegen bedrijventerrein Vèèneslat, TNO, Elaad, van de NAL en van het CBS gebruikt. ❑ Hierbij wordt als eerst gekeken naar het elektrisch verbruik, zoals bedrijfsprocessen en bijv. verlichting.

❑ De beschikbare data van de bedrijven van Vèèneslat en ook van het CBS zijn deels nog gebaseerd op gasverbruik. Om het daadwerkelijke verbruik van Arrisveld te kunnen bepalen, wordt de elektrificatie van dit gasverbruik voor ruimteverwarming en bedrijfsprocessen meegenomen. ❑ Als laatste onderdeel wordt gekeken naar het laden van elektrische voertuigen. ❑ De totale elektriciteitsvraag komt uit op 8.529 MWh o.b.v. volledige elektrificatie. ❑ Zowel bij deze berekeningen als bij de resultaten op de volgende slides geldt dat er is uitgegaan van een volledige bezetting van het bedrijventerrein. ❑ 46% van het verbruik wordt veroorzaakt door elektrische bedrijfsprocessen. ❑ De elektrificatie van het gasverbruik bedraagt 34% van het totale verbruik en zorgt met name in de herfst en winter voor grote pieken in het verbruik. 19 Elektrisch verbruik per bedrijf ❑ Om het elektrisch verbruik op Arrisveld te bepalen, kan gekeken worden naar het aantal bedrijven dat verwacht wordt, of naar de oppervlakte van het terrein. ❑ Uit het project op bedrijventerrein Vèèneslat in Winterswijk zijn de verbruiksgegevens van 12 bedrijven bekend. Daarvan zijn 10 bedrijven representatief voor Arrisveld. De gegevens van deze bedrijven zijn meegenomen in de huidige analyse.

❑ | De gemiddelde oppervlakte van de kavels op Vèèneslat | omvat 1,29 ha en is derhalve relatief groter dan de 0,5-1 ha per kavel op Arrisveld. ❑ | Het gemiddelde jaarverbruik van de bedrijven | op Vèèneslat bedraagt 185 MWh. ❑ Op Arrisveld vestigen zich bedrijven uit milieucategorieën 2 t/m 4. ❑ O.b.v. onderzoek van TNO is het gemiddelde verbruik per bedrijf bepaald voor elke milieucategorie en de verhouding tussen deze categorieën. Dit zijn landelijke gemiddeldes. De uitkomsten van dit onderzoek zijn in de onderstaande tabel weergegeven. ❑ | De gemiddelde oppervlakte per bedrijf is 0,43 ha. Dit omvat ook bedrijven uit categorie 1, 5 en 6. ❑ | Het gemiddelde verbruik bedraagt 147 MWh per bedrijf o.b.v. de onderstaande verdeling van de milieucategorieën. ❑ | De bedrijven in milieucategorie 4 (voornamelijk industrie) hebben de grootste impact op het totale elektriciteitsverbruik. Milieucategorie | Procentueel aandeel | Gemiddeld elektrisch verbruik per | Gemiddeld gasverbruik per bedrijf bedrijf [MWh] | [m3] 2 | 5,8% | 87,1 | 21.430 3 | 43,6% | 92,9 | 13.450 4 | 50,5% | 201,4 | 33.800 20 Elektrisch verbruik Arrisveld ❑ Het is realistischer om het totaalverbruik op Arrisveld te bepalen | Opbouw elektriciteitsverbruik [MWh] o.b.v.

de uitgeefbare oppervlakte: ❑ | De kavelgrootte (0,5 – | 1 ha) op Arrisveld verschilt van de | 1.518 referentiebedrijven (1,29 ha) en het landelijke gemiddelde | 18% (0,43 ha). ❑ | Er zit een grote bandbreedte op het aantal bedrijven op Arrisveld (16 – 32 bedrijven). | 159 2% ❑ Ook verschilt het verbruik per ha sterk tussen de referentiebedrijven en het landelijk gemiddelde: | 3.880 ❑ | Referentiebedrijven gemiddelde: | 143 MWh per ha | 46% ❑ | Landelijk gemiddelde: | 342 MWh per ha | 1,486 ❑ O.b.v. van de gekozen aanname kan het geschatte verbruik dus | 17% ruim twee keer zo hoog uitvallen. ❑ Voor het gasverbruik zijn alleen de landelijke gemiddeldes per milieucategorie bekend. ❑ Het totaalverbruik op Arrisveld ligt tussen de 2.288 en 5.472 MWh. | 1,486 17% Elektrische bedrijfsprocessen [MWh] ❑ Voor dit onderzoek wordt uitgegaan van totaalverbruik van 3.880 | Elektrificatie ruimteverwarming [MWh] MWh. Dit is het gemiddelde van beide uitgangspunten. | Elektrificatie productieprocessen [MWh] Laden personenwagens [MWh] Laden bedrijfswagens [MWh] 21 Gasverbruik Arrisveld ❑ Van de 10 referentiebedrijven | zijn geen data beschikbaar van | Opbouw elektriciteitsverbruik [MWh] gasverbruik. Voor het gasverbruik zijn alleen de landelijke gemiddeldes per milieucategorie bekend. | 1.518 ❑ Het gemiddelde gasverbruik | bedraagt 24.200 m3 per bedrijf o.b.v. de | 18% milieucategorieën.

Dit resulteert in een totaal gasverbruik van 774.400 m3 per jaar. 159 ❑ Bij een optimale elektrificatie van het gasverbruik is het van belang | 2% om rekening te houden met de aard van de processen waarvoor gas wordt gebruikt: ❑ | Ruimteverwarming: elektrificatie met warmtepomp is veel | 3.880 efficiënter dan met gasboilers. | 46% ❑ | Productieprocessen: beperkt verschil in efficiëntie tussen gas | 1,486 en elektriciteit. | 17% ❑ De verhouding tussen ruimteverwarming en productieprocessen is lastig in te schatten en verschilt sterk per bedrijf. Voor nu is er uitgegaan van 80% van gasverbruik voor verwarming. Dit resulteert in: | 1,486 ❑ | 154.880 m3 gas en 1.486 MWh warmtevraag voor | 17% productieprocessen. | Elektrische bedrijfsprocessen [MWh] ❑ | 619.520 m3 gas en 5.944 MWh warmtevraag voor | Elektrificatie ruimteverwarming [MWh] ruimteverwarming. Dit wordt omgezet naar een | Elektrificatie productieprocessen [MWh] elektriciteitsvraag met warmtepompen met een SCOP van 4. ❑ Dit resulteert in een elektriciteitsvraag van 2.972 MWh om het | Laden personenwagens [MWh] gasverbruik volledig te elektrificeren. | Laden bedrijfswagens [MWh] 22 Elektrisch laden – | personenwagens ❑ Het berekende aantal werknemers is gebaseerd op gegevens van de | Opbouw elektriciteitsverbruik [MWh] Stec groep en | komt neer op 29 per industrieel bedrijf en 14 voor overige bedrijven.

Dit komt neer op ca. 690 werknemers voor 32 | 1.518 bedrijven. | 18% ❑ Er is aangenomen dat 50% van de werknemers met de auto naar werk komt en gemiddeld 30 km per dag afleggen. De helft van de | 159 laadvraag wordt op het werk opgeladen. | 2% ❑ De personenwagens zullen met name onder werktijden worden opgeladen. 3.880 ❑ Elaad geeft een prognose van het percentage elektrische | 46% personenwagens in de Gemeente Winterswijk. | 1,486 ❑ Het verwachte aantal elektrische personenwagens en de bijbehorende | 17% laadvraag is in de onderstaande tabel weergegeven. Hierin wordt uitgegaan van volledige bezetting van het bedrijventerrein. ❑ In totaal geeft dit een laadvraag van 159 MWh per jaar voor personenwagens (in 2040). | 1,486 17% Percentage | Elektrische | Jaarlijkse laadvraag | Elektrische bedrijfsprocessen [MWh] Jaar | elektrisch | personenwagens | [MWh] | Elektrificatie ruimteverwarming [MWh] 2030 | 16% | 54 | 42,2 | Elektrificatie productieprocessen [MWh] 2035 | 35% | 120 | 94 | Laden personenwagens [MWh] 2040 | 59% | 204 | 159 | Laden bedrijfswagens [MWh] 23 Elektrisch laden – | bedrijfswagens ❑ O.b.v. de gemiddelde kilometrage van bedrijfsvoertuigen in de | Opbouw elektriciteitsverbruik [MWh] verschillende branches is een laadvraag berekend: | 1.518 ❑ Bestelwagens: 25 kWh per dag | 18% ❑ Vrachtwagens: 300 kWh per dag ❑ Deze voertuigen zullen met name in de nacht opladen.

❑ De NAL heeft een prognose gemaakt voor het aantal elektrische | 159 vracht- en bestelwagens voor alle bedrijventerreinen t/m 2050. | 2% ❑ Bedrijventerrein Vèèneslat Noord en Zuid zijn als referentie gebruikt | 3.880 en geschaald met de verhouding tussen de oppervlaktes van | 46% Arrisveld en Vèèneslat. | 1,486 ❑ In totaal geeft dit een laadvraag van 1.518 MWh per jaar voor | 17% bedrijfswagens. ❑ De totale laadvraag (incl. personenwagens) komt hiermee uit op 1.677 MWh per jaar (in 2040). 1,486 17% Elektrische | Elektrische | Elektrische bedrijfsprocessen [MWh] Jaar | vrachtwagens | bestelwagens | Jaarverbruik [MWh] | Elektrificatie ruimteverwarming [MWh] 2030 | 2,7 | 28,1 | 390 | Elektrificatie productieprocessen [MWh] 2035 | 6,5 | 65,9 | 934 | Laden personenwagens [MWh] 2040 | 10,8 | 103,8 | 1.518 | Laden bedrijfswagens [MWh] 24 Totaalverbruik Arrisveld 25 ❑ In de onderstaande grafiek is de opbouw van het verbruik voor elke dag in het jaar te zien. Op de y-as is het gemiddelde vermogen per dag weergegeven. ❑ Het elektrisch verbruik van de bedrijfsprocessen en het elektrisch laden blijft redelijk constant over het jaar. De elektrificatie van het gasverbruik zorgt voor een sterk seizoenseffect met hoge pieken in de winter. ❑ Het verbruik is op koude dagen twee keer zo hoog als in de zomer.

Totaalverbruik Arrisveld 26 ❑ De onderstaande grafiek geeft het gemiddelde en de spreiding van het verbruik weer op elk moment gedurende de week. Dit is gebaseerd op de kwartierdata van een heel kalenderjaar. ❑ De pieken in de nacht worden veroorzaakt door het laden van de bedrijfswagens. Dit zorgt voor pieken tot 2,52 MW. ❑ Overdag is het verbruik lager; max. 2,22 MW.

Vermogensaanbod Analyse van de verschillende energiebronnen Zon-op-dak 28 ❑ Een voor de hand liggende duurzame energiebron is zonne-energie. De mogelijkheid bestaat om, daar waar het technisch/fysiek gezien mogelijk is, bij de gevestigde bedrijven de plaatsing van zon-op-dak af te dwingen. ❑ Volgens de Stec groep wordt in Gelderland gemiddeld 42% van de kavels op een bedrijventerrein bebouwd. De verwachting is dat dit percentage op Arrisveld hoger zal liggen. O.b.v. de referentiebedrijven is gemiddeld 52% van de kavel bebouwd, dit wordt gebruikt als uitgangspunt voor de bepaling van de opwekpotentie. Van de uitgegeven 16 ha wordt dus ca. 8,3 ha bebouwd. ❑ Verdere uitgangspunten zijn dat 75% van de daken gebruikt wordt/geschikt is voor zonnepanelen en dat er 151 Wp per m2 aan dakoppervlak kan worden gelegd. Op een nieuw bedrijventerrein kan zodanig gebouwd worden dat richting 100% van de daken geschikt is voor zonnepanelen. Er is echter ruimte gelaten voor de mogelijkheid dat 25% van de daken voor sedumdaken wordt gebruikt en niet geschikt is voor zonnepanelen. ❑ De totale opwekpotentie bedraagt dan 9,4 MWp met een jaarlijkse opbrengst van 8.050 MWh. ❑ De investering in grootschalig zon-op-dak bedraagt ca. €463 per kWp. Dit komt neer op een gemiddelde investering van € 136.000 per bedrijf.

Verbruik + zon-op-dak (winter) Verbruik + zon-op-dak (zomer) ❑ Nabij het plangebied van Werklandschap Arrisveld bevindt zich een zonnepark van Greenchoice (rood omlijnd in nevenstaande afbeelding). In twee van de vier mogelijke ruimtelijke scenario’s overlapt het zonnepark voor een deel met het bedrijventerrein. ❑ Het zonnepark van Greenchoice heeft een opgesteld vermogen van 7,8 MWp. Het zonnepark heeft geen GTV voor afname. Ter vergelijking, op bedrijventerrein Arrisveld is de geschatte opwekpotentie 9,4 MWp. ❑ Afhankelijk van het gekozen scenario verdwijnt tot 60% van het zonnepark. De Gemeente heeft aangegeven dat er wordt gestart met uitgifte van kavels die zich niet op de grond van het zonnepark bevinden. Er wordt aangenomen dat tijdens Fase 1 van het terrein het zonnepark nog volledig operationeel is. ❑ Via een GTO is het mogelijk om als bedrijf vermogen af te nemen wanneer het zonnepark elektriciteit opwekt. De groep mag netto niet afnemen, maar bedrijven kunnen gebruikmaken van de levering van het zonnepark. De samenwerking in een GTO wordt verder toegelicht onder de kop ‘Distributiewijzen’. ❑ De afname gelijktijdig met de teruglevering van het zonnepark levert geen extra kostenbesparing op. De bedrijven nemen op dat moment stroom van het net af. Het is dus gunstiger om eigen zonopwek te gebruiken, hetgeen zich achter de meter bevindt.

GTO met zonnepark Greenchoice 29 Scenario 1A* ter illustratie ligging zonnepark Greenchoice * Concept gebiedsvisie Bedrijvenpark Arrisveld Urban Jazz, 10 maart 2026, pagina 41. Impact zonne-energie ❑ In de grafiek wordt weergegeven welk aandeel van de totale vermogensvraag voorzien kan worden uit zon-op-dak en via een GTO met het zonnepark van Greenchoice, bij verschillende bezettingsgraden van het bedrijventerrein. ❑ Het groene vlak geeft aan welk deel door zonnepanelen op daken van de bedrijven wordt voorzien. Het blauwe vlak betreft het gedeelte dat vanuit een GTO met het zonnepark kan worden voorzien, als aanvulling op zon-op-dak. Het rode vlak moet op een andere manier worden voorzien, bijv. met een generator of batterij. ❑ Zon-op-dak kan 30% van de vermogensvraag voorzien bij iedere bezettingsgraad. Dit gaat om gelijktijdige opwek uit zon met de afname. ❑ Het zonnepark voorziet 7,4% van het verbruik bij een bezetting van 10% en 3% bij een bezetting van 100%. De procentuele impact van het zonnepark daalt, maar de absolute bijdrage aan de vermogensvoorziening stijgt wel. Dit geldt voor het volledige zonnepark (7,8 MWp). Hierbij wordt op de eerste plaats de opwek uit zon-op-dak benut, daarna de opwek van het zonnepark. ❑ Het procentuele aandeel van het zonnepark is een stuk kleiner dan van zon-op-dak.

Op momenten dat het zonnepark levert, maken de bedrijven vaak al gebruik van eigen opwek. De samenwerking wordt interessanter wanneer er minder mogelijkheden zijn voor zon-op- dak. 30

Windenergie ❑ Een andere duurzame energiebron is wind. ❑ In de grafiek is de impact van windenergie op de vermogensvraag weergegeven. Dit is een voorbeeld met een 3 MW windmolen (een ashoogte van 84 meter). ❑ Een dergelijke windmolen heeft een jaarlijkse opwek van 7.355 MWh. Dit is vergelijkbaar met de opwek van 8,6 MWp aan zonnepanelen. ❑ Wind vormt een goede aanvulling op zon, aangezien het ook in de nacht en wintermaanden waait. Als aanvulling op zon-op-dak en het zonnepark van Greenchoice, zou één 3 MW windmolen 50% van de totale vermogensvraag kunnen voorzien bij een bezetting van 50%. ❑ De realisatie van een dergelijke windmolen is echter niet gereed voordat de bedrijven zich op het bedrijventerrein gaan vestigen. ❑ Alternatieve (kleinschalige) vormen van windopwek worden op de volgende slides verder toegelicht. Deze vormen van windopwek zijn sneller te realiseren. 31

Kleinschalige windmolens ❑ Kleinere windmolens (een ashoogte van 15 tot 30 meter) zijn sneller te realiseren, maar hebben een beperkt vermogen (tot 70 kW) en relatief lagere opwek aangezien de windsnelheden op deze hoogte lager liggen. Op een hoogte van 10 en 50 meter is de potentiële opwek 15% en 50%, respectievelijk, t.o.v. de opwek op 100 meter. Daarnaast moet er rekening worden gehouden met de impact van bebouwing op de opwekpotentie. ❑ Gemeente Winterswijk heeft beleidskaders m.b.t ruimtelijke (landschappelijk) en sociale inpassing van kleine windmolens. Deze gelden voor windmolens met een maximale tiphoogte van 25 meter.* ❑ De jaarlijkse opwek van een windmolen met een tiphoogte van 25 meter is ca. 30 MWh.** Er zijn min. 245 van dit type windmolens nodig om dezelfde impact te maken als één 3 MW windmolen van met een ashoogte van 84 meter. ❑ De investeringskosten van een molen met tiphoogte tot 25 meter bedragen ca. €40.000. Er zijn subsidies beschikbaar voor windmolens. 32* https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR658489 ** https://www.stowa.nl/sites/default/files/assets/PUBLICATIES/Publicaties%202020/STOWA%202020-40%20Windturbines.pdf

Wind-op-dak ❑ De plaatsing van windmolens op dak is ook een mogelijkheid. Hiervoor worden voornamelijk windmolens met een verticale as ingezet. ❑ Uit een rapport van RVO* wordt de jaarlijkse opwek per molen op 5,2 MWh geschat bij een vergelijkbare windsnelheid als in Winterswijk op 50 meter hoogte. ❑ Hetzelfde rapport gaat uit van de plaatsing van 12 molens per gebouw, hetgeen resulteert in een opwek van 62 MWh per bedrijf. ❑ Ca. 2 windmolens met een tiphoogte van 25 meter per bedrijf hebben dezelfde impact als de 12 molens op dak. ❑ In de nevenstaande grafiek is de impact op de vermogensvoorziening weergegeven wanneer deze molens op elk dak worden geplaatst. ❑ Wind-op-dak kan een extra 12% van de vermogensvraag voorzien bovenop de zonopwek. ❑ Zon-op-dak wekt vier keer zo veel energie op als wind, terwijl de windopwek meer complementair is met het verbruiksprofiel. ❑ Deze vorm van windopwek heeft een aantal nadelen: ❑ De markt van verticale-asmolens is minder ver ontwikkeld dan die van horizontale-asmolens. ❑ Relatief hoge kosten en onderhoud. Denk hierbij aan een investering van ca. €10.000 per molen. ❑ Geluid en trillingen. Daken moeten geschikt zijn om de trillingen van de molens aan te kunnen. 33*https://www.energy-innovation.nl/documents/757/Report_Urban_Wind_Energy_TKI_RVO.pdf

Distributiewijzen Analyse van de verschillende distributiewijzen ❑ Door congestie op het elektriciteitsnet van TenneT kunnen tot 2036 geen nieuwe grootverbruiksaansluitingen worden uitgegeven. ❑ Tijdens Fase 1 is het dus op Arrisveld niet mogelijk om ‘gewoon’ een netaansluiting te krijgen en daar vermogen van af te nemen. ❑ De congestie in Winterswijk, en daarmee Arrisveld, zal opgelost zijn na verzwaring van het hoogspanningsstation Doetinchem. Hierbij wordt 500 MW technische transportcapaciteit toegevoegd. Zie hiervoor de tabel rechts. ❑ In de planning van TenneT staat de geplande ingebruikname van deze verzwaring op 2035-2038. ❑ Liander verwacht dat de congestie in Winterswijk opgelost wordt per het 4e kwartaal van 2035. Dit is het moment waarvan in dit project wordt aangehouden dat er weer vermogen uit het net beschikbaar komt voor Arrisveld. ❑ In 2027 vinden er uitbreidingen van het onderstation in de buurt van Arrisveld plaats. Dit betreft het net van Liander. Na deze uitbreidingen zijn problemen op het middenspanningsnet opgelost. Het middenspanningsnet zal dan geen beperkende factor zijn m.b.t. de uitgifte van vermogen.

Formele planning Liander en TenneT 35 Groepstransportovereenkomst (GTO) 36 ATO: Aansluit- en transportovereenkomst ❑ Omdat er geen capaciteit te verkrijgen is uit het elektriciteitsnet, is het niet gunstig om per bedrijf een aansluiting en een contract met de netbeheerder af te sluiten. Op deze manier kan namelijk geen gebruik gemaakt worden van de opwek van een ander en van mogelijke collectieve assets. ❑ Een manier om samen te werken, is d.m.v. een Groepstransportovereenkomst. Hierbij krijgen vestigende bedrijven een individuele grootverbruikersaansluiting met één gezamenlijk GTV (gecontracteerd transportvermogen). Er wordt gebruik gemaakt van de bestaande netinfrastructuur van de netbeheerder. ❑ Het piekverbruik wordt voor de totale groep bekeken. Indien bedrijf A op een moment 50 kW afneemt en een ander levert 50 kW aan zonopwek terug, dan is het verbruik van de groep op dat moment 0 kW. ❑ Bedrijven houden wel hun individuele contracten met energieleveranciers. De kosten voor afgenomen en teruggeleverde energie worden per bedrijf berekend. Hierin zit onderscheid in zon-op- dak en het zonnepark van Greenchoice: ❑ Zon-op-dak bevindt zich bij bedrijven achter de meter en zorgt voor een besparing op energiekosten. ❑ Het zonnepark behoudt eigen energiecontracten.

Wanneer het zonnepark opwekt, nemen individuele bedrijven stroom af uit het net en betalen op deze momenten de nettarieven. ❑ Er is een hoge organisatiegraad vereist, zoals onderlinge afspraken tussen aangeslotenen en oprichting van een coöperatie of B.V. De juridische kaders hiervoor zijn vastgelegd in art. 7.1e e.v. Netcode Elektriciteit. ❑ Het is mogelijk om een elektriciteitsinfrastructuur aan te leggen op Arrisveld en aansluitingen aan te vragen voor de vestigende bedrijven. Echter zullen deze aansluitingen GTV 0 hebben, en daarmee ook de groep. ❑ De partijen moeten op dezelfde installatie op het onderstation zijn aangesloten. Er zijn twee installaties in Winterswijk. ❑ Binnen de groep mag er netto niets worden afgenomen uit het elektriciteitsnet. Dit betekent dat als een bedrijf met zonnepanelen of het zonnepark van Greenchoice teruglevert, een ander bedrijf stroom mag afnemen. ❑ Het niet mogelijk is om tot op de seconde netneutraal te opereren, daarom is er ‘regelvermogen’ nodig. Liander ziet dit niet anders dan ‘gewoon’ een GTV. Aangezien er geen vermogen meer wordt uitgegeven door Liander, is de enige mogelijkheid voor Arrisveld om via een GTO met een omliggend bedrijf GTV te krijgen of door voorrang op de wachtlijst te krijgen d.m.v. congestieverzachting. Dit wordt later verder toegelicht.

❑ Dit is afhankelijk van de grootte en de variatie van vermogen tijdens het gebruik van de aangesloten installaties. Liander geeft aan dat er een paar honderd kW afname- en terugleververmogen nodig is. GTO met GTV 0 (GTO-0) 37

Gesloten distributiesysteem (GDS) 38 Elektriciteitsnet Liander Bestaande verbruiksinstallaties Opwekinstallatie Eigen netwerk ❑ Een andere distributiewijze is een gesloten distributiesysteem. ❑ Hierbij wordt een privaat netwerk aangelegd, waarbij de partijen netbeheerder zijn van hun eigen net. ❑ Het blijkt in de praktijk vaak lastig om de ontheffing van de ACM te krijgen die nodig is voor een GDS. Met name als er sprake is van een bedrijventerrein waarbij de onderlinge bedrijven niet per definitie een directe relatie tot elkaar hebben. Er zal dan over het algemeen geen gebruiker zijn die verantwoordelijk is voor meer dan 50% van het totaalverbruik én de onderlinge processen zijn niet verwant aan elkaar. ❑ Een GDS komt met veel verantwoordelijkheden op het gebied van netbeheerderschap. ❑ Alle deelnemers zitten feitelijk achter dezelfde netaansluiting. Dit betekent dat de partijen als één partij acteren wanneer zij het publieke net op willen. Bij een GTO is het makkelijk om uit de groep te stappen en een eigen aansluiting aan te vragen, zodra netcapaciteit beschikbaar is. Vergelijking distributiewijzen GDS GTO Privaat netwerk, je bent je ‘eigen’ netbeheerder. Een aansluiting met vermogen van het net is nodig. Meerdere partijen sluiten één aansluit- en transportovereenkomst met de netbeheerder. Eigen aansluitingen worden behouden.

Binnen het netwerk wordt eigen energie opgewekt én gebruikt. De groep moet netneutraal zijn. ‘Specifieke technische integratie’ nodig voor ontheffing ACM. Deze is erg streng. Er is toestemming nodig van de netbeheerder. Zonnepark kan pas toetreden als PPA (power purchase agreement) is verlopen. Het zonnepark kan als invoeder* toetreden in het GTO, ook als het een PPA heeft. Deelnemende partijen moeten onderdeel worden van een rechtspersoon, meestal een coöperatie. Deelnemende partijen moeten onderdeel worden van een rechtspersoon, meestal een coöperatie. Er moeten afspraken vastgelegd worden in een samenwerkingscontract. Er moeten afspraken vastgelegd worden in een samenwerkingscontract. *AC6-aansluitingen kunnen in principe niet in één groep met bedrijven die een AC4/5-aansluiting hebben. Hierop kan de netbeheerder een uitzondering maken als de AC6-aansluiting uitsluitend dient als invoeder. 39 ❑ Gezien de beperkingen en strenge eisen voor een GDS t.o.v. een GTO, ligt in het rapport de focus op een GTO. Fase 1 Netaansluiting zonder vermogen Tijdslijn scenario’s 41 ❑ Tot het 4e kwartaal van 2035 wordt er geen nieuw vermogen uitgegeven uit het elektriciteitsnet. In deze fase - Fase 1 - moet de vermogensvraag dus d.m.v. eigen opwek, energiebesparing en -opslag voorzien worden. ❑ Eigen opwek is uitgewerkt in de sectie ‘vermogensaanbod’.

Energiebesparings- en opslagmethoden worden in de komende slides toegelicht. Dit zijn: ❑ Warmteopslag ❑ WKO of Pit Thermal Energy Storage ❑ (Lokale) innovatieve projecten ❑ Batterij ❑ Generator ❑ Waterstof ❑ Twee alternatieve methoden om gecontracteerd vermogen te verkrijgen worden ook toegelicht. Dit zijn: ❑ Restcapaciteit uit de omgeving ❑ Congestieverzachting 2028 2036 2040 Bezetting: 0% 50% 100% Fase 1 Fase 2 Geen vermogen Wel vermogen Beleid vestiging bedrijven 42 ❑ In het opstellen van de vermogensvraag is uitgegaan van een samenstelling van bedrijven die representatief is voor Winterswijk. Echter kan met beleid voorkeur worden gegeven aan specifieke type bedrijven. Op deze slide wordt verder toegelicht welke type bedrijven zich het beste in de eerste fase kunnen vestigen. ❑ In Fase 1 is er een grote afhankelijkheid van duurzame opwek, voornamelijk zon, waardoor het sturen op gelijktijdigheid met zonopwek van belang is. Oftewel, verbruik moet voornamelijk overdag plaatsvinden. Bedrijven die buiten de zonuren verbruiken, hebben een grotere impact op de benodigde opslagfaciliteiten. ❑ Bedrijven met een doorlopend productieproces of ploegendiensten hebben een constanter verbruik en verbruiken in de avond en nacht relatief veel. Dit type bedrijven sluiten dus minder goed aan dan bedrijven waarbij de werkzaamheden voornamelijk overdag plaatsvinden.

❑ Logistieke bedrijven met elektrische bestel- en vrachtwagens laden deze voornamelijk in de avond en nacht. Deze laadvraag sluit minder goed aan bij de opwek dan de laadvraag van de personenwagens (voornamelijk overdag). ❑ Bedrijven met koelingsinstallaties vormen een goede match met zonopwek; het seizoenseffect van koeling komt goed overeen met de opwek. In de avond of nacht moet mogelijk ook gekoeld worden, maar hierbij is de overbruggingsperiode tussen opwek en verbruik korter waardoor er minder opslag nodig is. ❑ Bedrijven met een laag elektrisch verbruik en warmtevraag zijn uiteraard geschikter om zich in de eerste fase te vestigen. ❑ Bedrijven zullen veel moeten samenwerken, in de vorm van een coöperatie voor de GTO en collectieve assets, en moeten hiertoe bereid zijn. Warmteopslag WKO 43 ❑ Warmteopslag kan zorgen voor een betere benutting van de opwek en een lagere vermogensvraag in de koude maanden. Met seizoensopslag wordt een buffer in de warme maanden opgewarmd zodat deze warmte in de koude maanden kan worden onttrokken voor ruimteverwarming. ❑ Warmte-koudeopslag (WKO) is een veel toegepaste vorm van warmteopslag. ❑ De warmte of koude wordt opgeslagen in ondergrondse, natuurlijke waterlagen. ❑ De bodemopbouw aan de westkant van Winterswijk, waar Arrisveld gelegen is, geeft beperkte potentie voor open bodemenergiesystemen.* Een gesloten bodemsysteem is wel mogelijk.

❑ De temperaturen in een WKO zijn beperkt tot 25°C, hierdoor is een ophoging van de temperatuur met een warmtepomp nodig. De warmtevraag wordt niet volledig voorzien uit de opslag. ❑ De ruimtelijke impact (bovengronds) is zeer beperkt. ❑ Doordat het water uit de WKO een hogere temperatuur heeft dan de buitentemperatuur (op momenten met een warmtevraag) wordt de warmtepomp voor ruimteverwarming efficiënter. ❑ De elektriciteitsvraag voor ruimteverwarming daalt met 97 MWh (3 MWh per bedrijf). De piekafname daalt van 2,53 MW naar 2,31 MW. Dit geldt voor een ophoging van de temperatuur met een COP van 5. ❑ De energiebesparing van een WKO is relatief beperkt maar een WKO heeft wel significante impact op de piekafname. ❑ Opslag bij hogere temperaturen voorkomt de inzet van een warmtepomp en zorgt voor de grootste impact op de piekafname. Toepassingen hiervan worden op de volgende slide weergegeven. *Onderzoek bodemenergie in de achterhoek van IF Technology. Warmteopslag PTES en TTES 44 ❑ Warmteopslag kan zorgen voor een betere benutting van de opwek en een lagere vermogensvraag in de koude maanden. Met seizoensopslag wordt een buffer in de warme maanden opgewarmd zodat deze warmte in de koude maanden kan worden onttrokken voor ruimteverwarming.

❑ Opslag in water in geïsoleerde vaten (TTES) of afgedekte gaten (PTES) in de grond wordt ook veelvuldig toegepast en is een optie voor Arrisveld. ❑ Temperaturen tot 90°C zijn haalbaar bij deze technologieën. Door hoge temperaturen is tussenkomst van een warmtepomp niet nodig. ❑ TTES is minder geschikt voor seizoensopslag (kleinere volumes) en heeft hogere kosten dan PTES. PTES neemt echter meer ruimte in beslag. ❑ Thermische opslag is veel goedkoper dan batterijopslag: €0,40 per kWh (CE Delft) t.o.v. €300 per kWh. ❑ PTES wordt in het buitenland veelvuldig toegepast maar is in Nederland nog beperkt. Dit komt m.n. door de grote ruimtelijke impact.

Effect seizoensopslag (1) 45 ❑ Om de volledige warmtevraag in de winter te voorzien, is een volume water nodig van 52.000 m3 (bij hoge temperatuuropslag), ervan uitgaande dat 80% van de opgeslagen warmte in de winter kan worden teruggewonnen. ❑ PTES is tussen de 5-15 meter diep. Dit resulteert in een gat van min. 60x60 meter. In de praktijk lopen de wanden van een dergelijk systeem schuin af waardoor het benodigde oppervlakte zelfs groter is. ❑ Per bedrijf komt dit overeen met een volume van 1.625 m3 en een gat van 10x10 meter. De investering bedraagt €45.248 en onderhoudskosten van €1.357 per jaar. Dit is excl. extra kosten voor een complexere warmte-infrastructuur. ❑ Het effect van seizoensopslag wordt in de onderstaande grafiek weergegeven (de totale netinteractie per dag): a. In de wintermaanden is er een sterke daling in het verbruik. Het verbruik op de koudste dag daalt van 45 MWh naar 26 MWh (aangegeven met een ‘a’ in de grafiek). b. In de zomermaanden ligt het verbruik hoger, maar de netinteractie blijft op de meeste dagen nog steeds onder GTV 0 (bij ‘b’ in de grafiek is hiervan een voorbeeld zichtbaar). b a Effect seizoensopslag (2) ❑ De piekafname daalt van 2,53 MW naar 1,78 MW door seizoensopslag. | Opbouw elektriciteitsverbruik [MWh] ❑ De jaarlijkse afname daalt met 28 MWh per bedrijf, hetgeen zorgt voor | 1.518 een besparing van €6.156 per jaar, o.b.v.

de gemiddelde afnamekosten | 18% (CBS). Dit resulteert in een terugverdientijd van | ca. 9 jaar. ❑ Na toepassing van seizoensopslag moet nog 83% van het verbruik via | 159 zon-op-dak, batterij en/of generator worden voorzien. | 2% ❑ De gelijktijdigheid van zonopwek is beter door de seizoensopslag, maar kan alsnog beter benut worden d.m.v. bijvoorbeeld een batterij. | 3.880 46% 1,486 17% 1,486 17% Elektrische bedrijfsprocessen [MWh] Elektrificatie ruimteverwarming [MWh] Elektrificatie productieprocessen [MWh] Laden personenwagens [MWh] Laden bedrijfswagens [MWh] 46 (Lokale) innovatieve projecten 47 ❑ Er zijn innovatieve projecten in ontwikkeling in de omgeving. Een voorbeeld daarvan is een project waarbij seizoensopslag, PVT én waterfiltratie gecombineerd worden. ❑ Dit soort projecten zijn nog niet bewezen in de praktijk. Daarom is voor de analyses in dit rapport gekeken naar meer conventionele vormen van seizoensopslag voor de warmtevraag op Arrisveld. ❑ Het is interessant (lokale) innovatieve initiatieven in de gaten te houden. Zeker iv.m. de lange doorlooptijd van de ontwikkeling van een bedrijventerrein. ❑ Ondanks de seizoensopslag moet nog steeds 83% van het verbruik via zon-op-dak, batterij en/of generator worden voorzien. ❑ D.m.v. een batterij kan het overschot aan zon tijdens de dag opgevangen worden en op een later moment worden ingezet.

❑ De batterij wordt gedimensioneerd i.c.m. seizoensopslag en het zonnepark van Greenchoice in verschillende bezettingsgraden. ❑ Hiermee wordt bekeken welke bezettingsgraad haalbaar is zonder netaansluiting. ❑ In onderstaande tabel is te zien welke uitgangspunten zijn gebruikt voor de dimensionering van de batterij. Batterij dimensionering (1) Uitgangspunten CAPEX batterij 300 EUR/kWh OPEX batterij 3 EUR/kWh per jaar Efficiëntie gasgenerator 40% Gaskosten 1,37 EUR/m3 3.880 46% 1,486 17% 1,486 17% 159 2% 1.518 18% Opbouw elektriciteitsverbruik [MWh] Elektrische bedrijfsprocessen [MWh] Elektrificatie ruimteverwarming [MWh] Elektrificatie productieprocessen [MWh] Laden personenwagens [MWh] Laden bedrijfswagens [MWh] 48 Batterij dimensionering (2) 49 ❑ De onderstaande grafiek geeft voor elke batterijcapaciteit (x-as) aan hoeveel verbruik de batterij kan voorzien (blauwe lijn). De batterij wordt opgeladen met duurzame opwek en ontladen op de momenten dat er geen opwek beschikbaar is. ❑ De rode stippellijn geeft de afname weer die door een batterij, gas- of waterstofgenerator of uit het net moet worden voorzien. ❑ De rode lijn is de break-even lijn waarin de CAPEX en OPEX van de batterij opwegen tegen de besparingen op brandstofkosten van gas of waterstof. ❑ De batterij is financieel rendabel t.o.v. een generator wanneer de blauwe lijn zich boven de rode lijn bevindt.

De effectiviteit van een batterij vlakt af naarmate de batterij groter wordt; zie onderstaande grafiek. ❑ Voor de brandstofkosten wordt uitgegaan van de gemiddelde gasprijs (CBS) via het net. Break-even lijn Jaarlijkse afname Afname voorzien door batterij Meest duurzame Meest duurzame rendabele Meest rendabele Uitgangspunten CAPEX batterij €300 per kWh OPEX batterij €3 per kWh per jaar Efficiëntie gasgenerator 40% Gaskosten €1,37 per m3 Batterij dimensionering (3) 50 ❑ In de onderstaande grafiek is de benodigde batterijcapaciteit gegeven voor verschillende bezettingsgraden (tot 30%) van het bedrijventerrein. Dit is de benodigde batterijcapaciteit om de bedrijven zonder generator en netaansluiting te voorzien. ❑ Warmteopslag en wind-op-dak hebben een vergelijkbare grote impact op de batterijcapaciteit en de batterijcapaciteit stijgt snel, m.n. bij een bezetting boven de 10%. De impact van het zonnepark van Greenchoice wordt lager bij een hogere bezetting. ❑ Bij een bezettingsgraad van 50% (16 bedrijven) is een 260 MWh of 460 MWh batterij nodig om de bedrijven volledig elektrisch te voorzien voor een scenario met en zonder wind-op-dak, respectievelijk. ❑ Een batterij van 1 MWh heeft de grootte van een 20-voets-container, grofweg 6 x 2,5 x 2,5 meter. In de ruimtelijke ordening moet rekening gehouden worden met een afstand van 10 m van de batterij tot andere objecten.

❑ Dit wordt qua kosten en ruimtelijke impact niet als een realistische optie beschouwd.

Batterij dimensionering (4) 51 ❑ Bij een bezetting van 10% is de benodigde batterijcapaciteit 6,8 MWh (i.c.m. warmteopslag en wind). De investeringen in warmteopslag (€45.000 per bedrijf) en wind-op-dak (€120.000 per bedrijf) verdienen zichzelf terug door de besparing op batterijkosten. ❑ De investeringskosten voor een dergelijke batterij zijn rond de 2,04 miljoen euro, oftewel €638.000 per bedrijf. Het bedrag per bedrijf stijgt wanneer er meer bedrijven op het bedrijventerrein komen, aangezien er dan een nog grotere batterij nodig is. De jaarlijkse onderhoudskosten bedragen ca. 1% van de investering.

Batterij dimensionering (5) ❑ Bij een bezetting van 50% is een volledig elektrische energievoorziening niet realistisch. Op deze slide wordt een afweging gemaakt worden tussen batterijcapaciteit en de generator. Dit is incl. het zonnepark, zon-op-dak en wind-op-dak. ❑ Een batterijcapaciteit tot 14,5 MWh kan worden terugverdiend door de besparing op brandstofkosten. Deze batterij kan 82% van de afname voorzien. Dit is gelijk aan 1.471 MWh van de totale vermogensvraag van 1.794 MWh. ❑ Deze optimalisatie is sterk afhankelijk van de daadwerkelijke brandstofkosten en de keuze tussen gas en waterstof. ❑ De overgebleven 323 MWh aan afname moet via een generator of waterstof worden voorzien. Hierop wordt op de volgende slides meer toelichting gegeven. ❑ De investerings- | en onderhoudskosten van de batterij worden in de onderstaande tabel weergegeven. ❑ Per bedrijf komt dit neer op een investering van €271.000 en | jaarlijkse kosten van ruim €2.700. ❑ De combinatie van een batterij en generator/brandstofcel is een manier om het bedrijventerrein te voorzien, maar zorgt voor hoge energiekosten door de stroom uit de generator/brandstofcel. Batterijcapaciteit [MWh] | CAPEX [€] | OPEX [€/jaar] Totaal | 14,5 | 4.350.000 | 43.500 Per bedrijf | 0,91 | 271.875 | 2.710 52 Generator 53 ❑ De overgebleven afname (323 MWh) na inzet van een 14,5 MWh batterij kan door een generator worden voorzien.

Hierbij wordt gekeken naar een gasgenerator. ❑ Bij een efficiëntie van 40% is het gasverbruik van de generator 80.000 m3 per jaar. Gezien het nabijgelegen natuurgebied moet er worden gesaldeerd met bestaande stikstofuitstoot. ❑ Levering van het gas zou via het gasnet kunnen. Deze kosten zijn gemiddeld €0,34 voor elke kWh uit de generator. Dit bedrag is incl. de efficiëntie van de gasgenerator, belasting en leveringstarieven. ❑ Gaskosten voor de generator bedragen €6.840 per jaar per bedrijf. ❑ Eenmalige kosten en jaarlijkse terugkerende kosten zijn van toepassing bij levering van gas via het net. ❑ Aanschafkosten voor een gasgenerator liggen tussen de €700 - €1000 per kW. O.b.v. het piekvermogen komt dit neer op max. €900.000 in totaal, oftewel €55.600 per bedrijf. ❑ Het leasen van een gasgenerator vormt een mogelijkheid, maar is niet voordelig over de periode waarin de generator wordt ingezet. Waterstof 54 ❑ Een groener alternatief voor een gasgenerator is waterstof. Waterstof kan op twee manieren worden ingezet: ❑ Externe inkoop van waterstof en opwek van stroom via een brandstofcel. ❑ Overschotten van opwek omzetten in waterstof via elektrolyse voor (langdurige) opslag. Op een later moment opwek van stroom via een brandstofcel. Externe inkoop waterstof: ❑ De inkoop voor groene waterstof als brandstof bedraagt ca. €1,18 per kWh. Dit bedrag is excl. transportkosten.

❑ De inkoop van waterstof bedraagt ca. €23.730 per jaar per bedrijf om de overgebleven afname te voorzien. ❑ Aanschafkosten voor een brandstofcel bedragen ca. €1.000 per kW, o.b.v. het piekvermogen komt dit neer op €900.000 in totaal, oftewel €55.600 per bedrijf. Lokale productie van waterstof: ❑ Met elektrolyse wordt water omgezet in waterstof en zuurstof. Via een waterstofbrandstofcel kan waterstof om worden gezet in elektriciteit. Dit proces van elektrolyse, opslag en terug omzetten naar elektriciteit heeft een efficiëntie van ca. 40%. ❑ Het opwekoverschot van zon- en wind-op-dak i.c.m. de lage efficiëntie van elektrolyse is te weinig om aan de vermogensvraag te voldoen. Echter, i.c.m. een 14,5 MWh batterij en warmteopslag kan een deel van de vermogensvraag efficiënter worden voorzien. Met deze assets kan de opslag in waterstof van het overgebleven opwekoverschot de overgebleven afname voorzien. ❑ Waterstof is geschikt om met hoge efficiëntie (90-95%) energie over langere periodes op te slaan. Het kan dus gebruikt worden als seizoensopslag. ❑ Kosten voor de brandstofcel zijn hetzelfde als bij externe inkoop. De kosten van een elektrolysesysteem komen erbij en liggen tussen de 2 en 3 miljoen euro in totaal. Deze investering wordt pas gunstiger bij grotere volumes aan waterstof. ❑ Deze kosten zijn excl. de benodigde infra en opslagfaciliteiten.

De ruimtelijke impact van waterstofopslag is aanzienlijk, zowel van de opslagtanks als de benodigde veiligheidsmaatregelen. https://eduweb.eeni.tbm.tudelft.nl/TB141E/?waterstof-productie Restcapaciteit uit omgeving 55 ❑ Zonder netaansluiting is het lastig om een bezettingsgraad van 50% (16 bedrijven) te behalen. Een constante vermogensvoorziening is erg belangrijk om de periodes met weinig zon te overbruggen. De impact van verkregen restcapaciteit op de vermogensvoorziening en benodigde assets is in de onderstaande tabel weergegeven. ❑ Via een GTO kan een bestaand bedrijf samenwerken met de bedrijven op Arrisveld mits ze op dezelfde installatie op het onderstation zijn aangesloten. Bij de vorming van een GTO gaat onbenut GTV verloren. Hierdoor is het volgende van belang: ❑ Het bestaande bedrijf heeft concrete toekomstplannen waardoor het GTV blijft behouden, maar gaat deze op korte termijn nog niet realiseren. ❑ Het bestaande bedrijf heeft momenteel korte hoge pieken die door een collectieve batterij kunnen worden weggenomen waardoor er restcapaciteit beschikbaar komt. ❑ In Winterswijk zijn twee installaties op het onderstation aanwezig. De bestaande bedrijven rondom Arrisveld en op Vèèneslat zitten op dezelfde installatie aangesloten waar ook Arrisveld op zal komen, dus zij kunnen een GTO vormen. ❑ Een GTO is een contractuele overeenkomst.

Er wordt gebruik gemaakt van het net van Liander, waaraan ieder bedrijf een individuele aansluiting heeft. Liander heeft bereidheid getoond om infrastructuur aan te leggen, ondanks dat ze nog geen capaciteit vrij kunnen geven. Wel moet er aan een periode van 3-4 jaar gedacht worden van aanvraag tot ingebruikname. Dit heeft te maken met een schaarste aan aannemers. ❑ Het vrijkomen van GTV (bijv. door vorming van een GTO) bij bestaande aansluitingen komt niet noodzakelijk vrij voor Arrisveld omdat Liander meer gecontracteerd vermogen heeft uitgegeven dan op het net past. Daarnaast wordt dit vermogen eerst aan bedrijven bovenaan de wachtlijst toegewezen. Restcapaciteit [kW] Impact voorziening van verbruik (50% bezetting) 1.260 Mogelijk zonder batterij, warmteopslag of andere assets 1.155 Mogelijk met WKO 890 Mogelijk met warmteopslag 500 Tot 96% met zon-op-dak, warmteopslag en een 5 MWh batterij. Overige 4% met generator of brandstofcel Congestieverzachting 56 ❑ Liander maakt het mogelijk dat partijen optreden als congestieverzachter. Dat betekent dat zij een dienst moeten (kunnen) verlenen waarmee ze actief de netbelasting verlagen. In ruil voor deze dienst krijgt de partij de gewenste netcapaciteit (meestal) toegekend. De toekenning hiervan gaat per MW. ❑ Het verlagen van de netbelasting kan m.b.v. een batterij of generator.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://winterswijk.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/15b58784-f00e-47a4-9bd1-d9c6850bd311?agendaItemId=2737e5ec-dd9c-4aed-8476-d1a92cc76d2a