Bijlage 17 bij toelichting - Archeologisch bureauonderzoek
Tekst van het document
Wat is a) de aard (ontstaanswijze), b) diepteligging en c) ouderdom van de relevante natuurlijke afzettingen in het omringende gebied (binnen een afstand tot ca. 200 m van de onderzoekslocatie) en in de ondiepe ondergrond? d) Hoe dik is de holocene deklaag?
Het plangebied ligt in het archeologisch landschap 'Munsterland', in de landschapszone dekzandruggen. De natuurlijk ondergrond bestaat grotendeels uit dekzand waarin zich onder natuurlijke omstandigheden een podzolgrond of een gooreerdgrond heeft kunnen ontwikkelen. Het dekzand is afgezet aan het einde van het Weichselien. Er is geen holocene deklaag. 2.
Wat is a) de aard (ontstaanswijze en classificatie) b) diepteligging, c) genese en d) gaafheid van natuurlijke bodemhorizonten in het omringende gebied?
In het dekzand hebben zich veldpodzolgronden en gooreerdgronden ontwikkeld. Veldpodzolgronden zijn ontstaan door uitspoeling van ijzer- en humus uit de Ahorizont. De B-horizont bestaat in deze gronden voornamelijk uit ingespoelde organische stof. Het uitgespoelde ijzer wordt lateraal afgevoerd met het grondwater. De gooreerdgronden ontstaan in nattere omstandigheden in zandgronden. Ze hebben geen herkenbare of een zwakke B-horizont. De gaafheid van de gronden in het centrale deel van het plandeel De Rikker is slecht (verploegd). Het natuurlijke bodemprofiel is onder de plaggendekken soms goed geconserveerd. De gaafheid van de bodemprofielen ter hoogte van de erven Jachthuisweg 2 en 6 is onbekend. 3.
Wat is a) de aard (ontstaanswijze), b) diepteligging, c) genese en d) gaafheid van eventueel aanwezige antropogene bodemhorizonten (akkerlagen en overige ‘verstoringslagen’, bemestingslagen e.d.) in het omringende gebied?
Ter hoogte van de dekzandruggen in het noordwesten en zuidwesten is sprake van deels intacte plaggendekken. Dit blijkt uit de booronderzoeken van Bente en Kremer. Bente beschrijft het plaggendek als gelaagd: Het gaat om een donker bruine bouwvoor van ongeveer 25 cm op een bruingrijs plaggendek. Het proefsleuvenonderzoek in De Rikker III, net naast de westgrens van het plangebied bij de noordwestelijke dekzandrug, bevestigt deze bodemopbouw.35 4.
Wat is a) de aard (ontstaanswijze), b) dikte, en c) omvang van eventueel in het omringende gebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, colluvium, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)?
Er is voor zover bekend geen sprake van andere afdekkende lagen.
35 Williams 2006 Bureau voor Archeologie Rapport 1150
Winterswijk De Rikker
64 5.
Wat is het historisch landgebruik van de onderzoekslocatie en het omringende gebied geweest, uitgaande van a) kaarten van de Man, b) de Hottingerkaart, c) het Kadastraal minuutplan, d) de Topografisch Militaire Kaart 1850 en e) het Bonneblad?
Het westen van het plandeel De Rikker ligt in een gebied met enkele oude essen en kampen. De eerder genoemde dekzandrug in het noordwesten en de dekzandrug in het zuidwesten zijn de oostelijke uitlopers van het gebied met oude ontginningen rondom de historische kern van Winterswijk. Het centrale deel van De Rikker en de erven Jachthuisweg 2 en 6 waren rond 1800 nog niet ontgonnen. Pas in de 19e en 20e eeuw zijn de heidevelden ontgonnen en omgezet in weiland en bouwland. Eind 20e eeuw zijn diverse percelen samengevoegd zodat vrijwel aaneengesloten bouw- en graslanden zijn ontstaan. 6.
Welke gegevens met betrekking tot archeologische complexen zijn reeds binnen het onderzoeksgebied en/of binnen de landschappelijke eenheden rondom de onderzoekslocatie bekend?
In het plangebied liggen twee vondstmeldingen: Bij twee boringen tijdens het onderzoek van Bente zijn op de dekzandrug in het noordwesten van het plangebied handgevormde dunwandige hardgebakken fragmenten aardewerk gevonden. Deze worden gedateerd in de periode Neolithicum tot en met Vroege Middeleeuwen. 36 Ongeveer 450 m ten zuidoosten van het plangebied, op een hoge dekzandrug, zijn vondsten aangetroffen die wijzen op de aanwezigheid van een urnenveld uit de Bronstijd en IJzertijd (vondstlocatie 1.066.722, 1.110.754, 1.044.457, 1.059.639). Bij veldonderzoek in een deel van dit gebied is geen restant van gevonden en vermoed wordt dat het urnenveld is vergraven. 7.
Gegeven 1 tot en met 4; met welke (primaire) natuurlijke formatieprocessen (fasen van sedimentatie, erosie, laterale verplaatsing, bodemvorming, degradatie e.d.) heb je te maken in het onderzoeksgebied?
Sinds het begin van het Holoceen heeft vermoedelijk geen natuurlijke sedimentatie meer plaatsgevonden. Het plangebied is vrij vlakliggend waardoor laterale verplaatsing (afspoeling, erosie) evenmin onwaarschijnlijk is. De geomorfologische kaart geeft aan dat sprake is van vereffeningsrestwelvingen; dit is een gebied waar weinig insnijding en laterale processen plaatsvinden. Na het ontstaan van het landschap (sedimentatie van dekzand) heeft bodemvorming plaatsgevonden (podzolisatie). 8.
Gegeven 5 en 6; met welke (primaire) culturele formatieprocessen (grondbewerking, bemesting, ophoging, betreding, percelering, [de-]constructie, materiaaltypen, materiaalgebruik en materiaaldepositie e.d.) heb je te maken in het onderzoeksgebied [inclusief (sub)recente bodemverstoring als gevolg van (sub)recent landgebruik/inrichting]?
De heidevelden kunnen in de 19e eeuw en daarvoor zijn gebruikt voor het steken van heideplaggen waardoor de top van het bodemprofiel kan zijn verwijderd. Eind 19e eeuw is in het noorden van het plangebied een dennenbos aangeplant dat daarna weer is verwijderd. In de 20e eeuw is het plangebied grotendeels weiland. Het centrale deel van De Rikker is nu volledig bouwland en wordt dus regelmatig geploegd .
36 De Bente 2000 Bureau voor Archeologie Rapport 1150
Winterswijk De Rikker
65 9.
Gegeven 7 en 8; welke kunnen een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming (geografisch en stratigrafisch) van eventuele aanwezige vondstspreidingen, de vondstdichtheid, vondst- en spoorniveaus (stratigrafisch), en de fysieke kwaliteit van eventueel aanwezige archeologische resten?
Door grondbewerking zijn eventuele vondstlagen mogelijk geploegd. Bij het afplaggen kunnen deze ook zijn verwijderd. De fysieke kwaliteit van archeologische resten kan hierdoor zijn verslechterd. 10.
Gegeven 1 tot en met 9; wat is de aard (mobilia [materiaalsoorten, fragmentatie, dichtheden], immobilia, ruimtelijke en stratigrafische spreiding, etc.) van (mogelijk) aanwezige vondst- en/of spoorcomplexen?
Zie de gespecificeerde verwachting in paragraaf 9. 11.
Hoe manifesteren deze zich tijdens prospectieonderzoek (prospectiekenmerken, geografisch en stratigrafisch)?
Zie de gespecificeerde verwachting in paragraaf 2.8. 12.
Welke vondst- en/of spoorcomplexen (conform het principediagram) kunnen binnen het onderzoeksgebied aangetoond worden? Licht beargumenteerd toe.
Zie de gespecificeerde verwachting in paragraaf 2.8. 13.
Met de inzet van welke zoekmethoden (detectie- en waarnemingsvorm, monsterbehandeling en zoekstrategieën) kunnen deze vondst- en/of spoorcomplexen (indicatoren) systematisch opgespoord worden (zoeksleuven, booronderzoek, veldkartering, geofysisch etc.)? Licht beargumenteerd toe met verwijzing naar de verschillende KNA-leidraden.
In het plangebied worden acht verwachtingszones onderscheidden (fig. 40). In zones 1 tot en met 6 kunnen behoudenswaardige archeologische resten aanwezig zijn. Archeologische resten in deze zones moeten worden opgespoord uitgaande van een sporenniveau. Dit betekent dat een proefsleuvenonderzoek de meest geschikte wijze is om deze op te sporen. Overigens wordt aanbevolen om de aard- en intactheid van het bodemprofiel in de zones waar nog geen veldwerk heeft plaatsgevonden (zones 1, 2 en 3) eerst te laten toetsen door middel van een verkennend archeologisch booronderzoek.
Bureau voor Archeologie Rapport 1150
Winterswijk De Rikker
66
11
Advies Bureau voor Archeologie adviseert om in zes zones in het plangebied archeologisch veldonderzoek uit te laten voeren als daar de bodem wordt vergraven. De betreffende zones zijn weergegeven in kaartbeeld in fig. 40. Het gaat om zones 1 tot en met 6. De zones 1, 2 en 3 betreffen de erven Jachthuisweg 2 en 6, en een strook in het noorden van plandeel De Rikker. In deze zones heeft nog geen veldonderzoek plaatsgevonden. Aanbevolen wordt om in deze zones een verkennend booronderzoek uit te laten voeren om de aard en intactheid van het bodemprofiel te toetsen en daarmee de archeologische verwachting verder te verfijnen. Er moet rekening mee worden gehouden dat na het verkennend booronderzoek eventuele archeologische resten in kaart moeten worden gebracht en gewaardeerd met proefsleuven. In zones 4 (dekzandrug noordwest), 5 (dekzandrug zuidwest) en 6 (historisch erf) kan direct een proefsleuvenonderzoek worden uitgevoerd. Het doel van het proefsleuvenonderzoek is het in kaart brengen en waarderen van eventuele archeologische resten. Bovenstaande vormt een selectieadvies. Op grond van de resultaten van het rapport en het advies zal de bevoegde overheid (gemeente Winterswijk) een selectiebesluit nemen over de daadwerkelijk omgang met eventueel aanwezige archeologische resten binnen het plangebied.
Indien proefsleuven worden uitgevoerd, moet de werkwijze van het onderzoek van te voren vastgelegd worden in een door de bevoegde overheid goed te keuren Programma van Eisen (PvE). De kans dat behoudenswaardige archeologische resten aanwezig zijn in zones 7 en 8 is klein en deze plandelen kunnen naar oordeel van Bureau voor Archeologie worden vrijgegeven zonder verder onderzoek. Dit onderzoek is met grote zorgvuldigheid uitgevoerd. Het is echter nooit uit te sluiten dat bij de graafwerkzaamheden toch archeologische resten worden aangetroffen op plaatsen en dieptes waar die niet worden verwacht. Eventuele archeologische resten is men verplicht te melden bij de Minister van OCW in overeenstemming met de Erfgoedwet. In dit geval wordt aangeraden om contact op te nemen met de gemeente Winterswijk.
11.1 Status en inhoudelijke afstemming bevoegde overheid De eerste versie van het rapport van 10 februari 2022 is beoordeeld door de archeologisch deskundige van de gemeente Winterswijk (Omgevingsdienst Achterhoek; D. Kastelein, notitie van 5 april 2022). De opmerkingen hebben geleid tot onderhavige aangepaste versie van het rapport.
Bureau voor Archeologie Rapport 1150
Winterswijk De Rikker
67
12
Literatuur Bedeaux, D.G. 2004. ‘Plangebied Rikker IVc, gemeente Winterswijk; een inventariserend archeologisch onderzoek’. RAAP notitie 691. Amsterdam: RAAP Archeologisch Adviesbureau. de Bente, D.A. 2000. ‘AAI-1 plangebied De Rikker II en III, gemeente Winterswijk; een Aanvullende Archeologische Inventarisatie (AAI-1)’. RAAP briefrapport 2000-2095/MW. Weesp: RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. Boshoven, E.H., en L.J. Keunen. 2020. ‘Archeologie in de gemeente Winterswijk; een actualisatie van de archeologische waarden-, verwachtingen- en beleidskaart’. RAAP rapport 3146. Weesp: RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. Dekkers, J.M.J, en H.J.M. Zegers. 1973. ‘Bestemmingsplan Winterswijk : de bodemgesteldheid en bodemgeschiktheid’. Alterra-rapport 1074. Wageningen: Stichting voor Bodemkartering. https://library.wur.nl/WebQuery/edepot/461472. DHV. 2009. ‘Verkennend bodemonderzoek De Rikker Fase V en VI te Winterswijk’. Deventer: SAB. Google Street View. ‘Street View’. https://maps.google.nl/. Harbers, P., H. Rosing, G.G.L. Steur, en W. Heijink. 1983. ‘Bodemkaart van Nederland schaal 1 : 50.000 : toelichting bij de kaartbladen 41 West Aalten en 41 Oost Aalten’. Wageningen: Stiboka. http://edepot.wur.nl/117790. ‘HISGIS Gelderland’. 2019. https://hisgis.nl/projecten/gelderland/. Holl, J., en R. van der Zee. 2009.
‘Winterswijk, Locatie Oostervoort Een Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van een verkennend en karterend booronderzoek’. ADC Rapport 1786. Amersfoort: ADC ArcheoProjecten. Kadaster, en PDOK. 2014. ‘AHN2 en 3 - WCS service’. http://nationaalgeoregister.nl. Kremer, H. 2010. ‘Inventariserend Veldonderzoek, karterend booronderzoek Plangebied “De Rikker” te Winterswijk gemeente Winterswijk’. Synthegra Rapport S09243. Doetinchem: Synthegra B.V. Kremer, H., en D. Hagens. 2010. ‘Bureauonderzoek, De Rikker te Winterswijk’,. Project S090177. Doetinchem: Synthegra B.V. Maas, G.J., W.M. van der Meij, S.P.J. van Delft, en A.H. Heidema. 2019. ‘Toelichting bij de legenda Geomorfologische kaart Nederland 1:50.000 (2019), achtergronddocument bij het landsdekkende digitale bestand’. Wageningen: Wageningen Environmental Research. http://legendageomorfologie.wur.nl/. Meessen, B. 2011. ‘Bodemkwaliteitskaart regio Achterhoek. Gemeente Aalten. Gemeente Berkelland. Gemeente Bronckhorst. Gemeente Doetinchem. Gemeente Montferland. Gemeente Oost Gelre. Gemeente Oude IJsselstreek. Gemeente Winterswijk’. CSO Adviesbureau. https://www.oude-ijsselstreek.nl/sites/default/files/2019-08/bodemkwaliteit skaart_regio_achterhoek_2012.pdf. de Mulder, E.J.F. 2003. ‘De ondergrond van Nederland’. Wolters-Noordhoff. Neefjes, J., en N. Willems. 2009. ‘Cultuurhistorische Atlas Winterswijk’.
RAAP rapport 1878. Weesp: RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. Rensink, E., H.J.T. Weerts, M. Kosian, H. Feiken, en B.I. Smit. 2015. ‘Archeologische Landschappenkaart van Nederland. Methodiek en Bureau voor Archeologie Rapport 1150
Winterswijk De Rikker
68 kaartbeeld’. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. https://doi.org/10.17026/dans-xf6-ywnd. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. 2021. ‘Archis3 - Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed’. https://archis.cultureelerfgoed.nl/#/login. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, en Data Archiving and Networking Services. ‘e-depot voor de Nederlandse archeologie’. http://www.edna.nl. Schabbink, M. 2014. ‘De Hunenbulten onderzocht, gemeente Winterswijk; inventariserend archeologisch onderzoek: proefsleuven’. RAAP rapport 2827. Weesp: RAAP Archeologisch Adviesbureau. van der Sijs, N. 2010. ‘Etymologiebank’. http://www.etymologiebank.nl. SIKB. 2018. ‘BRL 4000: Beoordelingsrichtlijn Archeologie, versie 4.1’. SIKB. https://www.sikb.nl/doc/BRL4000/BRL%20SIKB%204000%20Archeologie %20versie%204_1.pdf. Smalbraak, J., B. Maes, en M. van Benthem. 2016. ‘Bossen van Winterswijk, opmerkelijk erfgoed’. Stichting Waardevol Cultuurlandschap Winterswijk. https://www.probos.nl/images/pdf/overig/BROCHURE2016_Bossen_van_ Winterswijk_opmerkelijk_erfgoed.pdf. Spanjaard, G.W.J. 2012. ‘Archeologisch bureau- en karterend booronderzoek Vredenseweg te Winterswijk in de gemeente Winterswijk’. Econsultancy Archeologisch Rapport 10075865. Doetinchem: Econsultancy BV. Spanjaard, G.W.J. 2015.
‘Archeologische begeleiding van sloopwerkzaamheden en aanvullend proefsleufonderzoek Vredenseweg (plan Vliertuin) te Winterswijk in de gemeente Winterswijk’. Econsultancy Archeologisch Rapport 14106148. Doetinchem: Econsultancy BV. Thanos, C.S.I. 1998. ‘Ruilverkaveling Winterswijk-West, archeologische begeleiding kavelaanvaardings- werken fase 2’. RAAP rapport 364. Amsterdam: RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. Verboom-Jansen, M. 2012. ‘Een archeologisch bureau-onderzoek en karterend inventariserend veldonderzoek door middel van boringen voor een locatie aan de Kobstederstraat te Winterswijk (Gld)’. ARC rapporten 2011–126. Groningen: Archaeological Research and Consultancy. Versfelt, H.J. 2011. Kaarten van Gelderland 1773-1813. Achterhoek, Liemers, Arnhem-Nijmegen. Gieten: H.J. Versfelt. Vosselman, J. 2019. ‘Plangebied Fietspad Bataafseweg te Winterswijk, gemeente Winterswijk ; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennend booronderzoek)’. RAAP rapport 3904. Weesp: RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. Willemse, N.W., en M. Kocken. 2012. ‘Archeologie met beleid, Afwegingskader voor archeologiebeleid in de Regio Achterhoek’. RAAP-rapport 2501. Amsterdam. Williams, G.L. 2006. ‘Winterswijk De Rikker III Een Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van proefsleuven’. ADC Rapport 552. Amersfoort: ADC ArcheoProjecten.
Bureau voor Archeologie Rapport 1150
Winterswijk De Rikker