CConstaterende datWinterswijk
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1 -Rapportbijlage 1 RAAP Een cultuurhistorische verkenning

Algemene raadscommissie 9 september 2021, gemeente WinterswijkBij agendapunt: Locatiekeuze nieuw bedrijventerrein Winterswijk14.748 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

vanuit het dorp – bij de Dennendijk eindigde. Het verlengde ervan richting de Sibbinkweg wer d opgeheven en bij het aangrenzende land gevoegd.

Figuur 46. Aanleg van het noordelijk deel van de Rondweg West, die toen nog afboog naar de huidige Europalaan, zoals op deze foto te zien is. De foto is genomen vanaf de spoorwegovergang naar het zuiden. Rechts zien we de Dennendijk naar de horizon weglopen, rechts daarvan, nog niet in beeld, zou later het verlengde van de Rondweg West komen te liggen (foto: oudwinterswijk.nl).

3.4 Elinksveld (groot) 3.4.1

Een verbindende laagte?

Ten opzichte van Misterweg en Tuunterveld hebben we bij Elinksveld met een heel andere landschappelijke situatie te maken. Niet alleen gaat het hier om een groot laaggelegen gebied dat qua ondergrond aansluit bij het aangrenzende dal van de Boven Slinge, ook was een groot deel van het gebied al (ver) voor 1832 ontgonnen en in landbouwkundig gebruik. Dat maakt ook, dat de kans op archeologische resten uit met name de vroege Nieuwe Tijd hier aanmerkelijk groter is dan in de twee voorgaande gebieden. Aardkundig hebben we hier met een gebied te maken dat in de onderzoeksgeschiedenis van Winterswijk misschien wel impliciet een belangrijke rol gespeeld heeft. Van de Westeringh ging er vanuit dat er tussen de Boven Slinge en de Whemerbeek een verbinding bestaan heeft , die in de Nieuwe Tijd werd afgedamd. Die zou door de laagte in het plangebied gelopen hebben. De historisch geograaf Jan Neefjes volgt hem hierin. 33 De geoloog Van den Bosch heeft echter op basis van

33

Keunen & Neefjes 2018

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[52]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

geologisch onderzoek en veldwaarnemingen geen aanwijzingen gevonden voor een actieve verbinding van beide systemen. 34 We hebben hier vermoedelijk dan ook te maken met een laagte die een periodieke overloop van het Slinge-systeem vormde, maar waardoorheen zeker geen volwaardige beekloop gestroomd heeft. Desondanks was deze laagte verantwoordelijk voor herhaaldelijke overstromingen, wat ertoe leidde dat er in de naoorlogse periode een stevige dam langs de Boven Slinge werd aangelegd. Naast het dorp moet dus ook het plangebied zelf veel wateroverlast hebben gekend en was het westelijke deel van het plangebied vrijwel alleen als grasland bruikbaar (zie figuur 49).

Figuur 47. Hoogtebeeld van het plangebied Elinksveld (AHN3). Duidelijk herkenbaar zijn de hoge rug (onder de naam van het plangebied) en de kade langs het Buskersbos aan de zuidrand van het plangebied.

34

In Keunen (2020) is deze discussie verder uitgewerkt.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[53]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 48. De veel bediscussieerde laagte tussen de stroomgebieden van de Boven Slinge en de Whemerbeek (foto: RAAP, 20 november 2020).

3.4.2

Structuur van het cultuurlandschap

Als we verder op het plangebied inzoomen, zien we ook dat de laagte qua bezitsverhoudingen in 1832 niet tot één bedrijf behoorde, maar over een aantal eigenaren verdeeld was. In 1832 waren dat Jan Willem Hesselink (eigenaar van een boerderijtje aan de Badweg, op het perceel van Kottenseweg 84), de erven wed. Hendrik Willink Jurzn. (eigenaar van het complex van de Plekenpol, dat zich uitstrekte over het terrein van het strandbad, tot en met ’t Zonnehuis aan de Badweg ) en notaris Balthazar Gerrit Dericks (eigenaar van de erven Buskers), alsmede enkele kleinere eigenaren.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[54]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 49. Grondgebruik in en rond het plangebied, 1832 (ondergrond: HisGIS).

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[55]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 50. Verdeling van het eigendom in en rond het plangebied, 1832 (ondergrond: HisGIS).

Van alle bedrijven die een deel van het plangebied gebruikten, was Buskers wel het meest prominente. In 1832 lagen er binnen dit gebied drie boerderijen, de voorgangers van de huidige panden Kottenseweg 116-118 in het oosten en Badweg 12/Kottenseweg 112 in het westen, alsmede een verdwenen erfje achter ‘t Zonnehuis. Tegenwoordig zit het geheel veel complexer in elkaar, met in het oosten dus twee adressen Kottenseweg 116-118 onder één dak, in het westen Badweg 12 en Kottenseweg 112 onder één dak, met daaraan vast Kottenseweg 110 en daar tegenover het dubbelpand Kottenseweg 106-108. In het zuiden, tegen het Buskersbos, ligt het dubbele erf van Buskersbosch, Kottenseweg 114/114b. Door het plangebied loopt de historische gr ens tussen ’t Woold en Brinkheurne.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[56]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

3.4.3

Een ‘notarieel landgoed’

Vanwege de prominente plek in het verhaal van het gebied richten we ons in de eerste plaats op Buskers. De kleinere bezitscomplexen aan de randen laten we voor deze onderzoeksfase merendeels buiten beschouwing. Op basis van een eerste verkenning lijkt het vrij gecompliceerd om de ontginningsgeschiedenis van Buskers te ontwarren, vooral door het bestaan van meerdere boerderijen binnen één landschappelijke eenheid. Het belangrijkste aangrijpingspunt bij archiefonderzoek is dat de westelijke boerderij, Badweg 12, in het Woold lag, en het oostelijke, Kottenseweg 116-118, in (Kotten-)Brinkheurne. We kunnen wel constateren dat ze allebei niet ouder dan de 18e eeuw lijken te zijn, en dat het Brinkheurner erf Buskers – naar een vroegere eigenaar – ook Sijwassink – werd genoemd. Er was zelfs nog een derde erf Buskers, ook in het Woold: het huidige Badweg 8, buiten het plangebied. Dit Buscher of Siegewassing was in 1748 onderdeel van de Pleckenpolsche goederen, wat doet vermoeden dat in ieder geval dit Buskers ooit één geheel met de Plekenpol vormde. 35 Het oostelijke erf binnen het plangebied, Kottenseweg 116-118, werd gebouwd aan de noordoostelijke zijde van een bouwlandkamp die aan het reliëf nu nog herkenbaar is. Badweg 12/Kottenseweg 112 werd verder noordwestelijk, een eindje in het veld, gebouwd.

Aangrenzend lag in 1832 een omgrachte tuin, onderdeel van een bescheiden buitenplaatsaanleg . Opvallend is dat er in die tijd nog een derde erf was, eveneens vermoedelijk jong. Dit erfje lag op het perceel achter ’t Zonnehuis. De drie bedrijven waren zoals aangegeven in 1832 als één geheel eigendom van notaris Balthazar Gerrit Dericks 36, en werden door hem verhuurd aan verschillende boeren. Dericks bezat in 1832 in totaal ruim 48 hectare land in Winterswijk. 37 In dienstjaar 1893 nam Adam Roelvink, bankier uit Amsterdam en nadien uit het Brabantse Oploo, het buitengoed ofwel landgoed van de familie Dericks over, na geruchten van malversaties en een daaropvolgende liquidatie van het bezit van de laatste generatie Dericks. 38 De drie erven maakten er toen nog altijd onderdeel van uit. Het nu ook nog steeds verdwenen erfje in het zuidwesten werd in dienstjaar 1894 afgebroken, de beide andere werden in dienstjaar 1913 verkocht aan fabrikant Abraham Willink uit Winterswijk.

3.4.4

Fragmentatie van het buitengoed

De erfgenamen van Willink verkochten het bezit in dienstjaar 1924 in onderdelen aan landbouwers, onder wie Abraham ten Pas op Kottenseweg 116-118 en Bernard Kruisselbrink op Badweg 12 etc. 39 Bij dezelfde versnippering was het grote perceel bouwland in het zuiden van het plangebied verkocht aan Natuurmonumenten, Jan Frederik Nijenhuis en Abraham ten Pas, de laatste twee landbouwers in Winterswijk, die elk een deel van het perceel bezaten. In mei 1924 (dienstjaar 1925) werd op dit perceel D 74 een nieuw huis gebouwd, het huidige erf Buskersbosch. Daarop werd het perceel gesplitst en ging het deel met het huis naar Nijenhuis. Het huis wordt op de topografische kaart wel Buskersbosch genoemd, maar heette eigenlijk Nieuw Buskers of Snieder, met het vroegere adres Woold 2-I, in de buurtschap Kotten. Nijenhuis werd er als boer later opgevolgd door zijn zoon. 40

35

http://www.buurtschap.info/k3.html Zoon van de uit Krefeld afkomstige arts Johan Balthasar Dericks (1759-1821), in W interswijk betrokken bij de Bataafse omwenteling van 1795. 37 Kadastrale leggers W interswijk, reeks 1, artikel 130 38 Tilburgsche courant, 27 augustus 1891 39 Kadastrale leggers W interswijk, reeksen 1 t/m 3, artikelen 130, 1875, 5093, 7287, 8591 en 8709 40 Kadastrale leggers W interswijk, diverse reeksen, artikelen 8708, 12119 en 15836 36

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[57]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Steenkool De aardkundige betekenis van Winterswijk werd al vroeg ingezien. Op 2 juli 1856 schreef de Rotterdamsche courant: Gelijk in Pruissen op korten afstand van de Nederlandsche grenzen op verscheidene plaatsen boringen in de aarde plaats hebben met het doel om steenkolen te vinden, (…), zoo hebben ook de heeren Derichs sedert de helft van februarij eene boring op hunne bouwplaats Buskers nabij Winterswijk ondernemen, welke, steeds voortgezet, thans eene diepte heeft bereikt van nabij 300 voeten. Na eene dunne zandkorst doorboord te hebben , ging de boor door eene leembank van meer dan 150 voeten dikte, en vond zij daarna onderscheidene steenkolen, die, verschillend van kleur en hardheid, tot den leisteen schijnen te behooren, en welker aard, volgens het advies door Duitsche deskundigen aan genoemde heeren gegeven, gegronde hoop oplevert, dat hun doel zal worden verwezenlijkt. 41 In 1857 werd het boren voortgezet. 42 Ook in 1907 werd er nog geboord, nu van rijkswege en zelfs met een boortoren om tot 200 meter diepte te komen. 43 Er werd tevens naar keukenzout en kali gezocht. 44 De boringen vielen echter tegen, en men schatte wel tot 1500 meter te moeten boren. Daarop werd het onderzoek in Ratum voortgezet. 45 Daarbij werd de conclusie uit de 19e eeuw weerlegd. 46

Na de verdwijning van het erfje achter ‘t Zonnehuis in dienstjaar 1894 was er een nieuw erf aan de Boven Slinge aangelegd, in 1924. Het was tegelijk de tijd van andere grote veranderingen. Dat zien we duidelijk als we de topografische kaart van 1928 vergelijken met die van 1936. Daarbij moeten we opmerken dat de situatie van 1928 eigenlijk die van vóór 1924 is. Het kaartbeeld van 1936 laat een herverkaveling van het landschap zien, evenals het verdwijnen van opgaand groen en de aanleg van een nieuwe weg tussen de Badweg en het Buskersbos. Lezen we de kranten uit die tijd erop na, dan wordt één en ander duidelijk. In de Graafschap-bode van 10 april 1923 werd geadverteerd met een publieke verkoop van 301 percelen opgaande boomen, waaronder zware eiken, beuken, dennen, peppels, wilgen, larixen, enz., staande op het landgoed “Buskers” te Winterswijk. In deze periode werd ten verzoeke van de familie Willink-Toewater publiek verkocht Het Landgoed “Buskers”, gunstig gelegen te Winterswijk aan den Rijksweg Winterswijk-Duitsche grens op ± 10 minuten afstand van het Dorp, groot 37.66.72 H.A., bestaande uit 2 Boerderijen met uitmuntend Bouw - en Weiland en prachtige Bosschen, een en ander zeer geschikt voor Woningbouw, Boerderijen, Pensions, Uitspanningen enz. 47 Natuurmonumenten kocht met hulp van Mr.

Ten Houten het ecologisch meest waardevolle deel (het Buskersbos), particulieren de rest, en het opgaand hout werd separaat van de hand gedaan. Het relatief open landschap dat we nu nog zien rond de boerderijen is dus geen product van de ruilverkaveling, maar van de veiling in 1923: Buskers was een vrij uitgestrekt landgoed. Het is in

41

Afhankelijk van de gebruikte variant van de lengtemaat voet gaat het om 0,28 5 tot 0,3140 meter. 300 voet is daarmee tussen de 85 en 94 meter diepte die men kennelijk bij het boren al bereikt had. 42 Rotterdamsche courant, 5 oktober 1857 43 Graafschap-bode, 28 en 31 augustus 1907 44 Haagsche courant, 10 september 1907 45 Graafschap-bode, 9 oktober 1907 46 Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant, 15 maart 1909 47 Graafschap-bode, 13 april 1923

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[58]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

perceelen verkocht. Een groot deel is thans al vlak en kaal, maar de strook langs de beek staat onder de bescherming van de Vereeniging tot behoud van natuurmonumenten , zo meldt de Graafschap-bode in september 1924. 48 Er werd in die dagen al negatief over de kap van al het hout gesproken. 49

Figuur 51. Kadastrale structuur van Buskers ten tijde van de versnippering in 1924 (bron: Kadastrale hulpkaartjes Winterswijk, sectie D, nummer 666).

3.4.5

Een afdamming

Ten opzichte van deze verandering zijn die van ná 1936 eerder marginaal te noemen. De bebouwing is wel deels daarna vernieuwd. Waterstaatkundig, net buiten het plangebied, is nog heel relevant om te noemen de aanleg van een kade langs het Buskersbos om de stroomgebieden van de Berkel en Oude IJssel van elkaar te scheiden na een overstroming van het dorp in 1946 en een verhoging in de periode 1969-1971 met materiaal van de es van Wassink. 50 Het leidde al veel eerder tot wateroverlast. 51 De dam van 1946 was overigens niet de eerste, want al rond 1891 werd er, na de overstroming van 1890,

48

Graafschap-bode, 2 september 1924 Graafschap-bode, 17 oktober 1924 50 Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers, 1372 W aterschap van de Berkel 1937-1979, inventarisnummers 777 en 947; idem, 1371 W aterschap van de Oude IJssel, (1925) 1958 -1980 (1986), inventarisnummers 138 en 758; zie ook https://landschapsbeheergelderland.nl/we-konden-de-slinge-niet-missen/ 51 Keunen 2020 49

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[59]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

een dam aangelegd. Die kon echter niet verhinderen dat in 1926 het Weurden onder water stond, en daarna dus zelfs het hele dorp in 1946. 52

3.4.6

Een klein bedrijventerrein

Van invloed op het aanzicht van het gebied is het bedrijventerrein aan de Kottenseweg. De oorsprong daarvan ligt in een werkplaats van houthandelaar Jan Willem Nijenhuis, in dienstjaar 1942/1943 hier gebouwd naast zijn huis, het nog bestaande Kottenseweg 98. 53

52 53

Graafschap-bode, 5 januari 1926 Kadastrale leggers W interswijk, diverse reeksen, artikelen 1340, 4421, 6205, 7280 en 11510

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[60]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 52. Topografische kaart van het plangebied Elinksveld, 1928 (bron: topotijdreis.nl).

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[61]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 53. Het sterk gewijzigde plangebied in 1936 (bron: topotijdr eis.nl).

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[62]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

4 Gebiedsbeoordelingen 4.1 Inleiding en methodiek Om tot een bruikbare waardering te komen hebben we voor elke van de vier disciplines drie criteria geformuleerd waarop gescoord kon worden. In totaal zijn er dus 12 criteria waarop is beoordeeld. Voor het ondergrondse erfgoed kijken we vooral naar de waarden in het gebied, voor de bovengrondse ook naar de omgeving. Besloten is om bij de weging alle disciplines gelijk te behandelen; de optelling van de impact telt. Die impact van de ingreep op het erfgoed is concreet gemaakt door het geven van een aantal ‘minnen’, van geen (0) tot drie (---). De volgende scores zijn mogelijk, met daarachter de mate van impact: 0

geen of weinig impact

-

enige impact

--

redelijke impact

---

veel impact

In de scoretabel hierna is concreet gemaakt welke criteria bij de beoordeling een rol gespeeld hebben. Daarna lichten we alle scores toe, en wordt duidelijk gemaakt waarop iets de score heeft gekregen, die het heeft. De beoordeling is daarmee zo objectief en inzichtelijk mogelijk gemaakt.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[63]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

4.2 Scores Deelgebied

Misterweg

Tuunterveld

(groot)

Discipline Aardkunde

Elinksveld

aanwezigheid bijzondere

0

0

-

-

--

--

zichtbaarheid van reliëf

0

--

-

verwachtingen

-

--

--

bekende vindplaatsen

0

0

0

historische erven met

0

0

--

waarden in het gebied 55

--

-

-

bijzondere waarden in

--

--

--/---

--

-

-

--

0

--

-

0

-

--

-

-

13x -

11x -

16 à 17x -

waarden binnen of direct buiten gebied diversiteit aanwezig reliëf 54

Archeologie

archeologische potentie Cultuurlandschap

omgeving / effect op de omgeving aanwezigheid bebouwingsconcentraties 56

Bouwkunst

aanwezige waarden binnen gebied 57 aanwezigheid bouwkunstensembles aanwezige waarden buiten gebied (met visuele impact)

Totaal

Bij de scores voor Tuunterveld en vooral Elinksveld moet rekening gehouden worden met het feit dat de plangebieden (veel) groter zijn dan de benodigde hectaren bedrijventerrein. Het meegenomen scenario is het ‘worst case’-scenario, d.w.z. dat een groot deel van de waarden zouden verdwijnen c.q. onder

54

Hoe diverser het reliëf, hoe groter de impact. Inclusief aanwezigheid NSW -landgoederen, aanwezigheid historische bedrijfseenheden, de mate van gaafheid van het historisch cultuurlandschap (beplanting, verkaveling, etc.). 56 Hoe geringer de aanwezigheid van bestaande verstedelijkte gebieden, des te hoge r de impact. 57 Zowel aantallen als waarderingsklasse. 55

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[64]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

druk zouden komen te staan. In welke mate dat werkelijk het geval is, kan op dit moment nog niet beoordeeld worden.

4.3 Toelichting 4.3.1

Misterweg

Aardkunde - Bijzondere aardkundige waarden komen binnen of direct buiten het plangebied niet voor. - Er is weinig diversiteit in reliëf, het gaat om een welvend terrein met een aantal maar beperkt diepere laagten. - Het reliëf is met het blote oog niet of nauwelijks waarneembaar. Archeologie - Het gebied kent uitsluitend middelmatige en lage verwac htingen. - Er zijn geen bekende vindplaatsen in het gebied. - Er liggen geen historische erven met archeologische potentie in het gebied. Cultuurlandschap - Het gebied kent een hoge waarde op basis van de herwaard ering door de aanwezigheid van de bosjes en houtsingels alsmede een gave ontginningsstructuur en de samenhang met de arbeiderswoningen binnen het gebied. - In de directe omgeving komen twee NSW -landgoederen voor. Er is impact op de omgeving van de aanleg van een bedrijventerrein, die we als redelijk i ngeschaald hebben. Deze is met name duidelijk vanaf de Misterweg en vanuit het verstilde gebied langs de Bessinkgoorweg. De aangrenzende bospercelen van enige massa zwakken die impact in oostelijke en westelijke richting af. - Het landschap eromheen is in beperkte mate reeds aangetast, met name door de aanwezigheid van Obelink aan de overzijde van de Misterweg en de druk bereden Misterweg. Er is echter geen sprake van een aangrenzende bebouwde kom. De impact van de ingreep blijft daardoor relatief groot.

Bouwkunst - Binnen het plangebied zijn twee blokken van arbeiderswoningen aanwezig, het ene blok met een hoge waardering en het ander met een positieve waardering. - Er zijn geen als zodanig benoemde ensembles van historische bouwkunst binnen het plangebied aanwezig. - Buiten het plangebied liggen meerdere panden met een cultuurhistorische waarde waarop een eventueel bedrijventerrein visuele impact zou hebben, zowel aan de Misterweg als aan de Bessinkgoorweg.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[65]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

4.3.2

Tuunterveld

Aardkunde - Bijzondere aardkundige waarden komen binnen of direct buiten het plangebied niet voor. - Er is enige diversiteit in reliëf, het gaat om een overwegend welvend terrein met laagten eromheen en enkele koppen in het midden, westen en noorden van het plangebied. - Het reliëf is met het blote oog goed zichtbaar. Archeologie - Het gebied kent met name zones met een middelmatige en lage verwachting, maar de hogere delen in het centrale, westelijke en noordelijke deel kennen een hoge verwachting. - Er zijn geen bekende vindplaatsen in het gebied. - Er liggen geen historische erven met archeologische potentie in het gebied. Cultuurlandschap - Het gebied kent deels een middenwaarde en is deels ‘van waarde’ op basis van de herwaardering door de aanwezigheid van deels nog oorspronkelijke kleine erven, houtsingels en voor een deel de vroegere verkaveling . - In de directe omgeving komt één NSW-landgoed voor. Er is bovendien impact op de omgeving van de aanleg van een bedrijventerrein, die we als redelijk ingeschaald hebben. Deze geldt met name in noordwestelijke richting, waar de meest bijzondere waarden aanwezig zijn. De impact wordt enigszins begrensd door de aanwezigheid van een groot bosperceel aan de Mentinkweg.

- Het landschap eromheen is in behoorlijke mate reeds aangetast, met name door de aanwezigheid van de bebouwde kom van Winterswijk en de Rondweg West aan de oostzijde en de aanleg van een transformatorstation aan de noordzijde van het plangebied. Bouwkunst - Binnen het plangebied is geen bouwkunst van bijzondere waarde aanwezig. - Er zijn geen als zodanig benoemde ensembles van historische bouwkunst binnen het plangebied aanwezig. - Buiten het plangebied ligt één pand met een cultuurhistorische waarde waarop een eventueel bedrijventerrein visuele impact zou hebben, namelijk aan de Mentinkweg.

4.3.3

Elinksveld (groot)

Aardkunde - Bijzondere aardkundige waarden komen binnen het plangebied slechts in geringe mate voor (randgebied Buskersbos). Het Buskersbos als gebied van bijzondere aardkundige waarde ligt daarentegen voor een klein deel in, maar met name tegen een deel van het plangebied.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[66]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

- Er is enige diversiteit in reliëf, het gaat om een overwegend laag gelegen terrein met een welving rond het erf Buskershof en enkele verspreid gelegen koppen in het plangebied. - Het reliëf is met het blote oog beperkt zichtbaar. Archeologie - Het gebied kent met name zones met een lage verwachting, maar er liggen enkele zones met een middelmatige of een hoge verwachting. - Er zijn geen bekende vindplaatsen in het gebied. - Er liggen twee historische erven met archeologische potentie in het gebied. Cultuurlandschap - Het gebied kent ondanks de landschappelijke verschraling door de ingreep van 1923 toch nog een middenwaarde op basis van de herwaardering door de aanwezigheid van een historisch landgoed (Buskers), de herkenbaarheid van de historische erven, de fraaie landschappelijke ligging van de Badweg, en het belangrijke historische ‘verhaal van de plek’, inclusief de ruimtelijke én historische relatie met het Buskersbos als twee-éénheid van het oude landgoed Buskers, dat in 1923 uiteenviel. - In de directe omgeving komen twee NSW -landgoederen voor, die het plangebied aan de hele noordzijde en aan de zuidoostelijke zijde begrenzen. Er is bovendien impact op de omgeving van de aanleg van een bedrijventerrein, die we als ‘redelijk’ ingeschaald hebben.

Zowel vanaf het wandelpad over de dijk langs het landschappelijk zeer belangrijke Buskersbos als vanaf de Kottenseweg en in mindere mate vanaf de omgeving van het Strandbad is het bedrijventerrein goed zichtbaar. Daarnaast vormt het Buskersbos een historische eenheid met de erven Buskers, wat een forse ensemblewaarde tussen de twee geeft. Vanuit de landschappen ten zuiden en oosten van het plangebied is het Buskersbos een buffer tegen de visuele impact, waardoor het effect van de aanleg verminderd wordt . - Het landschap eromheen is in enige mate reeds aangetast, met name door de aanwezigheid van het kleine bedrijventerrein aan de Kottenseweg en het plan Eelink in de bebouwde kom van Winterswijk, alsmede de druk bereden Kottenseweg. Bouwkunst - Binnen het plangebied is aan de zuidzijde tegen het Buskersbos een erf met twee gebouwen met een hoge waardering aanwezig. - Er zijn geen als zodanig benoemde ensembles van historische bouwkunst binnen het plangebied aanwezig. - Buiten het plangebied ligt één pand met een cultuurhi storische waarde waarop een eventueel bedrijventerrein visuele impact zou hebben, namelijk het erf Hoitink aan de Kottenseweg. Het andere nabijgelegen waardevolle erf, een villa aan de Kottenseweg, wordt door een groenzoom van het plangebied gescheiden.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[67]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

5 Conclusies en adviezen 5.1 Conclusies Op basis van de uitgevoerde analyse en daarop gebaseerde beoordeling kunnen we stellen, dat het plangebied Tuunterveld het minst problematisch is als het gaat om het inpassen van de opgave. Daarbij moeten we direct stellen dat de daadwerkelijke impact en daarmee de effectbeoordeling in de praktijk ook zal afhangen van de wijze waarop de functie zal worden ingepast. Een vergelijking is daarbij lastig te geven, omdat gezien de gebiedsomvang in het terrein Misterweg procentue el veel meer van de ruimte zou worden ingenomen dan in Tuunterveld, en daar weer meer dan in Elinksveld. Overwegende echter dat: - de impact op het plangebied Misterweg van het beoogde bedrijventerrein door zijn beperkte omvang sowieso hoger zou zijn (en daarmee Tuunterveld in alle gevallen van de twee het minst problematisch uit de effectbeoordeling zou komen) en - dat de impact op Elinksveld zóveel hoger is dan op Tuunterveld door de aanwezigheid in Elinksveld van twee historische boerderijen met hun land én de ruimtelijke relatie met het waardevolle Buskersbos, maakt dat zelfs met inachtneming van de verschillen in ‘te bebouwen percentage’ van de plangebieden het plangebied Tuunterveld als minst problematisch uit het onderzoek naar voren komt. O p basis van alleen de berekende scores volgt daarna Misterweg en daarna Elinksveld.

Als we echter rekening houden met een verschillend percentage te bebouwen gebied, is het niet eenvoudig te zeggen welke de nummer twee en welke de nummer drie wordt. In gebieden met meer ruimte kan immers meer worden ingepast en kan ook meer oppervlakte ongemoeid blijven. In de praktijk zal dat dus sterk afhangen van de wijze waarop het bedrijventerrein wordt ingepast / ingericht. 58 Voor deze studie houden we het erop dat Misterweg op de tweede en Elinksveld op de derde plaats van minst problematische plangebieden te zetten: 1.

Tuunterveld

2.

Misterweg

3.

Elinksveld (groot)

5.2 Adviezen 5.2.1

Misterweg

Bij de keuze voor dit gebied zal, gezien de omvang van het plangebied, het grootste deel van het gebied uiteindelijk als bedrijventerrein in gebruik genomen gaan worden. We geven hier de volgende adviezen. Na de keuze voor een specifiek terrein is het aanbevelenswaardig deze adviezen verder uit te werken:

58

Zie ook de adviezen voor nadere adviezen per terrein.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[68]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

- Inpassing van de bestaande historische bebouwing langs de Misterweg en een zorgvuldig gecreëerde overgang tussen de achterliggende bedrijven en deze kleinschalige huizenblokken; - Behoud van de bestaande watergang die van zuid naar noord door het plangebied loopt; - Sluit aan op de bestaande verkaveling van het gebied bij de inrichting van het bedrijventerrein (kies bijvoorbeeld voor groenstroken ter plaatse van de huidige perceelsgrenzen); - Zorg voor een zorgvuldige inpassing door aan de randen van het bedrijventerrein te kiezen voor streekeigen beplanting van voldoende massa (breedte en lengte). Denk daarbij aan boomsoorten die karakteristiek zijn voor jonge ontginningen, zoals eikenstruweel of dennenbos. Hierbij kan gebruik worden gemaakt van de forse bossen die al aan diverse randen van het plangebied aanwezig zijn.

5.2.2

Tuunterveld

Bij een keuze voor dit gebied zal de opgave niet het hele plangebied beslaan. We geven de volgende adviezen: - De belangrijkste waarden liggen in het noordwesten (d e ruimte rond de boerderij Boethe Pleats), het westen (de Sibbinkweg met beplanting) en het zuidoosten (de houtsingels ten noorden van het vm. tuincentrum).Daardoor zou met name het noordoostelijke deel in de hoek van Mentinkweg en Rondweg West, en van daar verder naar het zuiden langs de Rondweg West, het meest als bedrijventerrein in aanmerking komen. 59 - Sluit aan op de bestaande verkaveling van het gebied bij de inrichting van het bedrijventerrein (kies bijvoorbeeld voor groenstroken ter plaatse van de huidige perceelsgrenzen, zo mogelijk met gebruikmaking van bestaande singel); - Zorg voor een zorgvuldige inpassing door aan de randen van het bedrijventerrein te kiezen voor streekeigen beplanting van voldoende massa (breedte en lengte). Denk daarbij aan boomsoorten die karakteristiek zijn voor jonge ontginningen, zo als eikenstruweel.

5.2.3

Elinksveld (groot)

Bij een keuze voor dit gebied zal de opgave niet het hele plangebied beslaan. We geven de volgende adviezen: - Uit historisch oogpunt is het hier beter te spreken van Buskers dan van Elinksveld, daar het grootste deel van het plangebied geen veld, maar het oude cultuurland van de boerderij(en) Buskers betreft. - Concentreer de bedrijvigheid ten noorden van de Badweg, aansluitend op en westelijk van het huidige bedrijventerreintje, en zo nodig de strook ten zuiden daarvan (’t Zonnehuis), zodat het oude landgoed Buskers waar mogelijk gevrijwaard blijft. - De laagte tussen Whemerbeek en Boven Slinge, d.w.z. het westelijk deel van het plangebied, is aardkundig-wetenschappelijk van groot belang voor de waterstaatsgeschiedenis van

59

Verkeerskundig voordeel is dat er dan een aansluiting op de rotonde Rondweg W est – Europalaan mogelijk is.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[69]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Winterswijk. Voer (in afstemming) met kwartairgeologen onderzoek uit naar een al dan niet bestaan hebbende verbinding tussen Boven Slinge en Whemerbeek, daar dat na bebouwing veel moeilijker of niet meer mogelijk is. - Streef (bij eventuele sparing van dit deelgebied) naar een versterking van de landschappelijke kwaliteiten voor het gebied tussen Badweg/Kottenseweg en Buskersbos: de kern van het oude landgoed Buskers. - Handhaaf de Badweg als groene as en streef naar behoud en herkenbaarheid van de aanwezige (historische) erven als ankerpunten van de nederzettingsontwikkeling. - Streef naar het behoud van zichtbaarheid van het Buskersbos vanaf de Badweg, zodat een visuele relatie blijft bestaan.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[70]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Literatuur Boshoven, E.H. & L.J. Keunen, 2020. Archeologie in de gemeente Winterswijk; e en actualisatie van de archeologische waarden-, verwachtingen- en beleidskaart. RAAP-rapport 3146. RAAP, Weesp. BRO, 2020. Locatiekeuze-onderzoek nieuw bedrijventerrein. Gemeente Winterswijk. Boxtel. Demoed, H.B., 1987. Mandegoed schandegoed. De markeverdelingen in Oost-Nederland in de 19 de eeuw. De Walburg Pers, Zutphen. Janssen, G.B., 2008. Twee eeuwen Gelderse bakstenen. De baksteenfabricage in Gelderland in de negentiende en twintigste eeuw. Fagus, Aalten. Keunen, L.J., 2020. Mauritius aan de Whemerbeek. Een poging tot reconstructie van de kiemcel van de dorpskern van Winterswijk. RAAP-rapport 4113. RAAP, Weesp. Keunen, L.J. & J. Neefjes, 2018. Erfgoed in de gemeente Winterswijk; actualisatie van de cultuurhistorische waardenkaart. RAAP-notitie 6327. RAAP, Weesp. Kiefte, D. te, 2020. De Melkhal te Enschede, gemeente Enschede, een proefsleuvenonderzoek en een archeologische opgraving. RAAP-rapport 4497. RAAP, Weesp. Neefjes, J. & N. Willemse, 2009. Cultuurhistorische atlas Winterswijk. RAAP, Wees p. Spek, Th., 2004. Het Drentse esdorpenlandschap. Een historisch -geografische studie. Matrijs, Utrecht. Willemse, N.W., 2017. Aardkundige waarden in Winterswijk. RAAP, Weesp.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[71]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices Figuren: Figuur 1. Ligging van de drie onderzochte plangebieden.

6

Figuur 2. De structuur van de heideontginning is nog goed herkenbaar (foto: RAAP, 20 november 2020).

8

Figuur 3. De Bessinkgoorweg, een karakteristiek zandpad (foto: RAAP, 20 november 2020).

9

Figuur 4. Een blokje arbeiderswoningen met een positieve waardering (foto: RAAP, 20 november 2020).

10

Figuur 5. Een blokje arbeiderswoningen met een hoge waardering (foto: RAAP, 20 november 2020).

11

Figuur 6. Aardkundige kenmerken en waarden, plangebied Misterweg.

12

Figuur 7. Archeologische waarden en verwachtingen, plangebied Misterweg.

13

Figuur 8. Resterende houtsingels in het oostelijk deel van het plangebied Tuunterveld (foto: RAAP, 20 november 2020).

15

Figuur 9. De grote openheid van het centrale en noordoostelijk deel van het plangebied (foto: RAAP, 20 november 2020).

15

Figuur 10. Het erf Boethe Pleats, net buiten het plangebied (foto: RAAP, 20 november 2020).

16

Figuur 11. Aardkundige kenmerken en waarden, plangebied Tuunterveld.

17

Figuur 12. Archeologische waarden en verwachtingen, plangebied Tuunterveld.

18

Figuur 13. Het Zonnehuis aan de Badweg (foto: RAAP, 20 november 2020).

20

Figuur 14. Het agrarisch land bij de westelijke boerderij Buskers (Buskershof) is als paardenwei in gebruik. Rechtsachter is het erf Buskersbosch ofwel Nieuw Buskers nog zichtbaar (foto: RAAP, 20 november 2020).

20

Figuur 15. Zicht op het plangebied vanaf de Kottenseweg (foto: RAAP, 20 november 2020).

21

Figuur 16. Direct grenzend aan het noordelijk deel van het plangebied ligt al een klein bedrijventerrein, voortgekomen uit een houthandel (foto: RAAP, 20 november 2020).

21

Figuur 17. Het woonhuis Kottenseweg 98 (foto: RAAP, 20 november 2020).

22

Figuur 18. Aardkundige kenmerken en waarden, plangebied Elinksveld (groot).

24

Figuur 19. Archeologische waarden en verwachtingen, plangebied Elinksveld.

25

Figuur 20. Waardering van de aanwezige cultuurlandschappen, op basis van de gemeentelijke cultuurhistorische waardenkaart. Met name voor Tuunterveld en Misterweg van belang: grotere historisch homogene landschapseenheden, zoals aaneengesloten heideontginningen, hebben op deze kaart één waardeoordeel gekregen, ondanks het feit dat er binnen die eenheden gavere en minder gave delen kunnen voorkomen.

26

Figuur 21. Herwaardering van de plangebieden op basis van een analyse van de waarden binnen de plangebieden alleen, inclusief de uitstraling van de omgeving op de plangebieden. Soms gaat het om de gaafste onderdelen van een groter geheel (Misterweg), soms juist om de wat minder gave onderdelen (Tuunterveld), waardoor de waardering moet worden bijgesteld. Voor de bijstelling van de waarde van Elinksveld, zie de beschrijving. Figuur 22. Situering van de NSW-landgoederen rond de kern van Winterswijk.

27 28

Figuur 23. Hoogtebeeld van het plangebied (AHN3), met zacht welvend terreinoppervlak in het plangebied. 30 Figuur 24. Grondgebruik in en rond het plangebied, 1832 (ondergrond: HisGIS).

31

Figuur 25. Een belangrijke ontwateringsstructuur uit de ontginningsperiode (foto: RAAP, 20 november 2020).

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

32

[72]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 26. Houtsingels scheiden nog steeds enkele percelen (foto: RAAP, 20 november 2020).

33

Figuur 27. Kadastrale verdeling na de markenverdeling, 1841. Links de Misterweg, rechts de Bessinkgoorweg. Het onderste deel van de kaart is het plangebied (bron: Kadastrale hulpkaartjes Winterswijk, sectie G, nummer 0, blad HA, d.d. 20 augustus 1841).

34

Figuur 28. Projectontwikkeling op het platteland (foto: RAAP, 20 november 2020).

35

Figuur 29. Kadastraal hulpkaartje, opgemaakt bij de bouw van de huisjes aan de Misterweg (bron: Kadastrale hulpkaartjes Winterswijk, sectie H, nummer 177, d.d. augustus 1902).

36

Figuur 30. Resterende bebouwing van de steenfabriek van Te Siepe aan de Misterweg (foto: RAAP, 20 november 2020).

37

Figuur 31. De steenfabriek van Te Siepe, met onderaan ons plangebied en linksonder in de hoek van de foto het huizenblok. Geheel rechts de bebouwing van de vorige foto (bron: KLM Aerocarto).

37

Figuur 32. Bosrelicten in de heideontginning (foto: RAAP, 20 november 2020).

38

Figuur 33. Topografisch beeld van het plangebied, 1911. We zien vooral heide met bosopslag doordat de heide niet meer werd begraasd en geplagd. De situatie correspondeert waarschijnlijk niet precies met het jaar van uitgave, want de steenfabriek van Te Siepe uit 1896 is nog niet afgebeeld (bron: topotijdreis.nl).

39

Figuur 34. Topografisch beeld van de situatie, 1936. Het grootste deel is tot landbouwgrond ontgonnen, en de spontane opslag van bos is verdwenen. De situatie is, met uitzondering van enkele later nog tot landbouwgrond ontgonnen bosjes, vergelijkbaar met de huidige. Tegenover het plangebied is een tweede steenfabriek gebouwd, naast De Vlijt (bron: topotijdreis.nl).

40

Figuur 35. Hoogtebeeld van het Tuunterveld (AHN3). We herkennen het hogere centrale deel en de geleidelijke daling naar de westelijke en noordelijke rand.

41

Figuur 36. Grondgebruik in en rond het plangebied, 1832 (ondergrond: HisGIS).

42

Figuur 37. De Sibbinkweg, aangelegd na de verdeling van de marke (foto: RAAP, 20 november 2020).

43

Figuur 38. Een deel van de vroegere weg is als grasstrook herkenbaar gebleven (foto: RAAP, 20 november 2020).

44

Figuur 39. Het Tuunterveld in 1892. We herkennen een onregelmatig mozaïek van loofbos, naaldbos, akkerland, weiland en heiderelicten (bron: topotijdreis.nl).

45

Figuur 40. Het Tuunterveld in 1928. Het bos is nagenoeg verdwenen, houtsingels zijn gebleven, en er zijn veel kleine huisjes gebouwd (bron: topotijdreis.nl).

46

Figuur 41. De familie Schwarz, die tegen en onder de huidige Rondweg West tussen dienstjaar 1917 en dienstjaar 1943 en vanaf dienstjaar 1948 het nodige land bezat.

47

Figuur 42. Nieuw Sibbink aan de Sibbinkweg (foto: RAAP, 20 november 2020).

49

Figuur 43. Het nieuwe huis Sibbinkweg 2 (foto: RAAP, 20 november 2020).

49

Figuur 44. Het weidelandschap van het Tuunterveld, 1936. Slechts enkele houtsingels resteren (stipjes op perceelsgrenzen). Er is meer bebouwing bijgekomen (bron: topotijdreis.nl).

50

Figuur 45. Sibbinkweg 1, dat nu de naam “Dat hol i’j toch” draagt (foto: RAAP, 20 november 2020).

51

Figuur 46. Aanleg van het noordelijk deel van de Rondweg West, die toen nog afboog naar de huidige Europalaan, zoals op deze foto te zien is. De foto is genomen vanaf de spoorwegovergang naar het zuiden. Rechts zien we de Dennendijk naar de horizon weglopen, rechts daarvan, nog niet in beeld, zou later het verlengde van de Rondweg West komen te liggen (foto: oudwinterswijk.nl).

52

Figuur 47. Hoogtebeeld van het plangebied Elinksveld (AHN3). Duidelijk herkenbaar zijn de hoge rug (onder de naam van het plangebied) en de kade langs het Buskersbos aan de zuidrand van het plangebied.

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

53

[73]

Uitbreiding bedrijventerreinen W interswijk; een cultuurhistorische verkenning

Figuur 48. De veel bediscussieerde laagte tussen de stroomgebieden van de Boven Slinge en de Whemerbeek (foto: RAAP, 20 november 2020).

54

Figuur 49. Grondgebruik in en rond het plangebied, 1832 (ondergrond: HisGIS).

55

Figuur 50. Verdeling van het eigendom in en rond het plangebied, 1832 (ondergrond: HisGIS).

56

Figuur 51. Kadastrale structuur van Buskers ten tijde van de versnippering in 1924 (bron: Kadastrale hulpkaartjes Winterswijk, sectie D, nummer 666).

59

Figuur 52. Topografische kaart van het plangebied Elinksveld, 1928 (bron: topotijdreis.nl).

61

Figuur 53. Het sterk gewijzigde plangebied in 1936 (bron: topotijdreis.nl).

62

Bijlagen: Bijlage 1. Tijdschaal

Appendices Kaartbijlage 1. Landschap en bouwkunst in het plangebied Misterweg. Kaartbijlage 2. Landschap en bouwkunst in het plangebied Tuunterveld. Kaartbijlage 3. Landschap en bouwkunst in het plangebied Elinksveld (groot).

RAAP-rapport 4823 / versie 26-11-2020

[74]

Bijlage 1. Tijdschaal Archeologische perioden Datering

Tijdperk

Recente tijd

- 1945 C

Nieuwe tijd

- 1850

B

- 1650

A

- 1500

Laat B Laat A

Vroeg

Middeleeuwen

D: Ottoonse tijd

C: Karolingische tijd B: Merovingische tijd

A: Volksverhuizingstijd Laat

Romeinse tijd

Midden

Vroeg Laat

IJzertijd

Midden

Vroeg Laat

Bronstijd

Midden

Prehistorie

Vroeg Laat

Neolithicum (Nieuwe Steentijd)

Midden Vroeg Laat

Mesolithicum (M idden Steentijd)

Midden Vroeg Laat

Paleolithicum (Oude Steentijd)

Jong B Jong A Midden

Oud tabel1_standaard_Archeologisch_RAAP_2014

- 1250 - 1050 - 900 - 725

- 525 - 450

- 270 - 70 na Chr. - 15 voor Chr. - 250 - 500 - 800 - 1100 - 1800 - 2000

- 2850 - 4200 - 4900/5300 - 6450 - 8640 - 9700

- 12.500 - 16.000

- 35.000 - 250.000

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Winterswijk&id=19eff15b-301a-4390-98ab-7a79fe6554be