Bestemmingsplan (Toelichting, regels en bijlagen)
Tekst van het document
Merendeel plangebied binnen een laagte/afvoerloze depressie met beekafzettingen (code 13). Uiterst zuidelijke strook binnen een gebied van dekzandwelvingen met hydropodzolgronden (code 15).
Bodemkunde en grondwatertrap8
Beekeerdgronden, bestaande uit lemig fijn zand (pZg23) met grondwatertrap IV.
Landschappelijke ontwikkeling 9 Het plangebied is gelegen op het Oost-Nederlandse Plateau. Het Oost-Nederlandse Plateau helt af naar het noordwesten en wordt begrensd door het Pleistocene bekken. De geologische opbouw van het gebied is zeer gecompliceerd. Gedurende de voorlaatste ijstijd, het Saalien (ca. 250.000 130.000 jaar geleden) heeft het gebied geruime tijd onder een dikke, schuivende ijskap gelegen, waardoor het landoppervlak werd 'overreden', geërodeerd en afgevlakt. Onder het landijs werd op veel plaatsen grondmorene (meestal keileem) afgezet. De grondmorene is gevormd op het contactvlak tussen het voortschuivende ijs en de ondergrond en bestaat in zijn meest kenmerkende vorm uit een structuurloze leem vermengd met grof zand, grind en stenen. Onder het honderden meters dikke gletsjerijs verzamelde zich gedurende het smeltseizoen veel water. Dit concentreerde zich in subglaciale smelwaterstromen, die door de enorme hydrostatische druk een diep ingesneden systeem van tunneldalen vormden. De aanwezigheid van deze slecht waterdoorlatende afzetting aan of nabij de oppervlakte is, samen met de onderliggende tertiaire kleien, de oorzaak van het voorkomen van ondiepe grondwaterstanden tijdens regenachtige perioden. Naast de grondmorenes werden tijdens het Saalien plaatselijk glaciofluviale sedimenten afgezet door ijssmeltwater.
Deze glaciofluviale afzettingen worden gerekend tot de Formatie van Drente, Laagpakket van Schaarsbergen, en bestaan voornamelijk uit grindhoudende zanden.
5
De Mulder et al., 2003 Wageningen Environmental Research, 2017 7 Neefjes & Willemse, 2009 8 Stichting voor Bodemkartering, 1983 9 De Mulder et al., 2003/Berendsen, 2005/Berendsen, 2008/Neefjes &Willemse, 2009 6
Rapport 19892.001 versie 1
Pagina 4 van 25
Gedurende de laatste ijstijd, het Weichselien (ca. 115.000 - 10.000 jaar geleden), bereikte het landijs Nederland niet. Toentertijd heerste er in Nederland wel een continentaal periglaciaal klimaat. Dit houdt in dat de omstandigheden erg koud en droog waren. Het landschap in Nederland bestond uit een poolwoestijn, waarin vrijwel geen vegetatie aanwezig was. Over een groot deel van Nederland werden niveo-eolische, fluvio-eolische en droog-eolische zanden afgezet. Grootschalige afzetting van niveo-eolische en fluvio-eolische zanden (voorheen aangeduid als de Oude Dekzanden) vond vooral plaats tijdens het Laat-Pleniglaciaal. Deze zanden worden gerekend tot de Formatie van Boxtel en betreffen vaak matig gesorteerde zanden, welke onder zeer koude omstandigheden door water en wind als een vlakke deken over het landschap zijn afgezet. Kenmerkend is dan ook dat deze zanden veelal horizontaal gelaagd zijn en dat er lemige banden in voorkomen. Deze afzettingen worden vaak aangezien voor verspoelde dekzanden. De term verspoeld dekzand is enigszins misleidend. Het gaat namelijk niet om eolische zanden die later zijn verspoeld, maar eerder om fluviatiele zanden die later deels zijn opgestoven. De droog-eolische zanden, de dekzanden (voorheen Jonge Dekzanden), zijn afgezet tijdens het Laat-Glaciaal en behoren tot de Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden.
De zanden zijn veelal afgezet in de vorm van langgerekte, vaak ZW-NO georiënteerde ruggen. Gelaagdheid is hierin meestal niet aanwezig, er komen geen leemlagen in voor en het betreft vaak goed gesorteerde zanden. Op het Oost-Nederlandse plateau werd slechts een dunne laag (nat-)eolische zanden afgezet en plaatselijk ontbreekt deze in het geheel, waardoor tertiaire kleien en keileem (vrijwel) dagzomen. Hierdoor hebben delen van deze afzettingen kunnen eroderen. In de luwte van de dalen ontstonden wel enorme complexen van dekzandruggen. Deze ruggen vulden de laat-pleistocene beekdalen grotendeels of zelfs volledig op, waardoor deze verstopt raakten en beeklopen gedwongen waren zich te verleggen. In het Holoceen (vanaf ca. 10.000 jaar geleden) zijn door verwaaiing van de (nat-)eolische zanden lokaal stuifzandgebieden ontstaan. Bij het ontstaan hiervan speelde de mens een belangrijke rol, door beweiding, afbranden en het steken van plaggen op de heidevelden dat voornamelijk plaatsvond in de Nieuwe tijd (zie bijlage 1). De stuifzanden worden gerekend tot het Laagpakket van Kootwijk, welke behoort tot de Formatie van Boxtel. Daarnaast zijn er in (lokale) beekdalen afzettingen gevormd bestaande uit leem, veen en zand. Deze afzettingen worden gerekend tot het Laagpakket van Singraven, welke tevens behoren tot de Formatie van Boxtel.
Veel beken bevinden zich binnen de lager gelegen smeltwaterdalen (tunneldalen), zoals de Huppelsche Beek en de Beurzerbeek. Het beekdal van de Huppelsche Beek ligt slechts enkele honderden meter ten westen/zuidwesten van het plangebied. Daar waar tertiaire kleien en keileem (vrijwel) dagzomen bevinden zich, vanwege hun slechte waterdoorlatendheid, relatief veel natte bodems. De watergang/sloot die vrijwel direct ten noorden van het plangebied loopt, zijnde de Rennerdinksgoot, betreft een aangelegde watergang, ten behoeve van het verbeteren van de waterhuishouding van het omliggende agrarisch gebied (snellere afvoer, wat akkerbouw ter plaatse van de agrarische percelen mogelijk maakte). Ook zijn in het Holoceen verspreid over delen van het Oost-Nederlandse dekzandlandschap veengebieden ontstaan. Deze ontstonden vooral daar waar sprake was van een slechte ontwatering vanwege het voorkomen van natte, vlakke delen (depressies) omgeven door hoger gelegen terreindelen en de aanwezigheid van ondoorlatende lagen. De veengebieden hadden vaak een kleine tot middelgrote omvang, samenhangend met de sterke landschappelijke variatie op relatief korte afstanden. Vanaf de Late-Middeleeuwen is het aanwezige veen vooral kleinschalig gewonnen. Vanwege de meestal vrij geringe dikte van de veenpakketten en de slechte ontsluiting was grootschalige veenwinning economisch niet rendabel.
Aanwijzingen van de voormalige venen en het afgraven daarvan zijn in het huidige landschap nauwelijks meer herkenbaar.
Rapport 19892.001 versie 1
Pagina 5 van 25
Nadat veenwinning had plaatsgevonden ontwikkelde zich op de braakliggende terreinen een droge tot natte heidevegetatie. In de 19e en 20e eeuw werden deze gebieden vervolgens ontgonnen ten behoeve van agrarisch gebruik, waardoor resten veen vaak volledig zijn vermengd met het onderliggende zanddek en volledig is geoxideerd, mede als gevolg van de gereguleerde grondwaterstanden. Dit (voormalige) hoogveen behoort tot de Formatie van Nieuwkoop. DINO10 Het Dinoloket is de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINO). Het DINO-systeem is de centrale opslagplaats voor geowetenschappelijke gegevens over de diepe en ondiepe ondergrond van Nederland. Het archief omvat diepe en ondiepe boringen, grondwatergegevens, sonderingen, geo-elektrische metingen, resultaten van geologische, geochemische en geomechanische monsteranalyses, boorgatmetingen en seismische gegevens. De site wordt beheerd door TNO. In het Dinoloket zijn enkele boringen bestudeerd 11. Hieruit blijkt dat de ondergrond bestaat uit een enkele meters dik pakket (nat-)eolische zanden van de Formatie van Boxtel, gelegen op (tunnel)dalopvullingen van de Formatie van Boxtel en Drente (variatie van klei tot grove smeltwaterzanden). Hieronder liggen de Tertiaire kleien van de Formatie van Rupel.
Geomorfologie De Geomorfologische kaart geeft de mate van reliëf en de vormen die in het landschap te onderscheiden zijn weer. Volgens de Geomorfologische kaart van Nederland (1:50.000) ligt het noordelijke en centrale deel van het plangebied binnen een vlakte van ten dele verspoelde dekzanden (2M53). Het zuidelijke deel van het plangebied wordt gerekend tot een gebied van dekzandwelvingen (3L51). De Bodemkundige Landschappen en Aardkundige Waardenkaart van de gemeente Winterswijk geeft een gedetailleerde beeld weer van de landschappelijke/bodemkundige eenheden binnen en rondom het plangebied. Voor het merendeel van het plangebied wordt aangegeven dat het binnen een laagte/afvoerloze depressie met beekafzettingen ligt (code 13, zie figuur 4). De uiterst zuidelijke strook ligt binnen een gebied van dekzandwelvingen met hydropodzolgronden (code 15). Op basis van het geraadpleegde historisch kaartmateriaal (wordt verderop behandeld) ligt het plangebied niet ver ten oosten van het beekdal van de Huppelsch Beek, welke in noordwestelijke richting samenkomt met de Beurzerbeek. De Rennerdinksgoot direct ten noorden van het plangebied, betreft een aangelegde watergang/sloot.
Mocht er sprake zijn van beekafzettingen, dan zal het gaan om afzettingen die gesedimenteerd zijn tijdens extreem hoogwater van de Huppelsche Beek, waarbij grote delen van het gebied (uitgezonderd dekzandruggen/hogere delen van dekzandwelvingen) waarschijnlijk grotendeels onder water stond dan wel zeer drassig was. Hierdoor konden beeksedimenten verspoelen tot ver buiten het beekdal. Omdat het plangebied ook behoort heeft tot dan wel grenzend aan het gebied van de Swilbroekerheide heeft gelegen, dat voor langere tijd nog een gebruik kende als woeste grond/heideveld, zal waarschijnlijk sprake zijn geweest van periodiek ondiepe grondwaterstanden (natte heidevelden die voornamelijk in gebruik was als graasgronden voor schapen).
10 11
Dinoloket Dit betreft de boringen B41E0013, B41E0659 en B41E0314
Rapport 19892.001 versie 1
Pagina 6 van 25
Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN)12 Het Actueel Hoogtebestand Nederland vormt een belangrijke aanvullende informatiebron voor de landschapsanalyse. Dit met behulp van laseraltimetrie verkregen digitale bestand vormt een gedetailleerd beeld van het huidige reliëf in het plangebied. Het AHN laat meest duidelijk de relatief hogere ligging van dekzandruggen zien, versterkt door het opbrengen van een plaggendek. Daarbuiten laat het hoogtebeeld voornamelijk microreliëf zien, welke afwisselingen vormt tussen vlaktes van ten delen verspoelde dekzanden beekafzettingen en dekzandwelvingen (zie figuur 5). Het plangebied heeft een relatief lage ligging, met het maaiveld iets oplopend in zuidelijke richting waar dekzandwelvingen voorkomen. Enkele honderden meters ten westen/zuidwesten van het plangebied ligt het beekdal van de Huppelsche Beek, welke in sterke mate gekanaliseerd is. Restanten van de natuurlijke beekloop zijn als zodanig niet meer te herkennen, waarschijnlijk ten gevolgde van egalisatie en agrarisch gebruik van de aangrenzende terreindelen. Bodemkunde en grondwatertrap Volgens de Bodemkaart van Nederland (1:50.000) is het plangebied gelegen in een gebied waar beekeerdgronden voorkomen, bestaande uit lemig fijn zand (pZg23, zie figuur 6). Deze bodem bestaat uit een voedselrijke, soms zwart gekleurde humuslaag die overgaat in een voedselarme laag van dekzand.
Roestvlekken zijn aanwezig, soms vanaf de bovengrond, en lopen door tot aan de Crhorizont. Beekeerdgronden komen voor in gebieden met een fluctuerende en ook een relatief hoge grondwaterstand, in beekdalen en in niet-afvoerloze laagten waar dus duidelijk geen podzolisatieproces heeft kunnen plaatsvinden. De donkere bovengrond is vanwege de lage/vochtige ligging met periodiek hoge grondwaterstanden ontstaan (hoge productie en geremde afbraak van organische stof).13 Verder zijn deze gronden kenmerkend voor gebieden die pas in de loop van de Middeleeuwen en de Nieuwe tijd zijn ontgonnen en voldoende zijn gedraineerd om in gebruik genomen te worden als akker- en graslanden. Vanuit de Bodemkundige Landschappen en Aardkundige Waardenkaart van de gemeente Winterswijk geldt voor de zuidelijke strook van het plangebied de verwachting dat het nog tot een dekzandwelving behoort en dat er hydropodzolgronden voorkomen, meest waarschijnlijk in de vorm van veldpodzolgronden (natte humuspodzolgronden). Podzolgronden worden gekenmerkt door podzolering: er komt een duidelijke B-horizont in voor die tot stand is gekomen door inspoeling van niet-amorfe humus samen met ijzerverbindingen (moderpodzolen), of door inspoeling van amorfe humus (humuspodzolen).
Veldpodzolgronden behoren tot de suborde van de humuspodzolen, waarbij de bovengrond sporen van sterke uitloging vertoond, in de vorm van gebleekte zandkorrels. De zandkorrels vertonen geen ijzerhuidjes als gevolg van de relatief hoge grondwaterstanden die tijdens de bodemvorming optreden.14 Deze gronden zijn over het algemeen kenmerkend voor de overgang van de hoger terreindelen (dekzandruggen) naar de lager gelegen vlaktes (beekdalen, vlaktes van verspoelde dekzanden). Samen met het hoogtebeeld wordt dan ook binnen het merendeel van het plangebied een beekeerdgrond verwacht met wellicht in de zuidelijke strook een veldpodzolgrond, of mogelijk een overgangsvorm/tussenvorm. Dergelijke gronden staan meestal bekend als gooreerdgronden, waar in veel zwakkere mate podzolering heeft plaatsgevonden en daarmee een zwak ontwikkelde B-horizont.
12
AHN Bakker & Schelling, 1989 14 Bakker & Locher, 1990 13
Rapport 19892.001 versie 1
Pagina 7 van 25
Tabel II geeft een overzicht van de klassengrenzen die worden aangehouden bij de indeling van de grondwatertrappen. De trappen worden vastgesteld op een schaal van I tot VII van respectievelijk extreem nat tot extreem droog. Bij sommige grondwatertrappen is een * weergegeven: het gaat hier om tussenliggende grondwatertrappen die een drogere variant vertegenwoordigen. Grondwatertrappenindeling15
Tabel II. Grondwatertrap
I
II'
III'
IV
V'
VI
VII"
VIII
GHG (cm -mv)
-
<40
<40
>40
<40
40-80
>80
> 140
GLG (cm -mv)
<50
50-80
80-120
80-120
>120
>120
>120
-
') ")
Bij deze grondwatertrappen wordt een droger deel onderscheiden Een met een * achter de code als onderverdeling aangegeven "zeer droog deel" heeft een GHG dieper dan 140 cm beneden maaiveld
Gebiedsdelen met een goede ontwatering (Grondwatertrap VI en VII) zijn zeer geschikt voor landbouw en vormden mede daarom, vooral in het verleden, een aantrekkelijk vestigingsgebied. Het plangebied heeft waarschijnlijk een grondwatertrap VI. Op basis van het geraadpleegde historisch kaartmateriaal (wordt behandeld in § 2.7) behoort het plangebied tot de jonge ontginningen, waarbij geen plaggendek is opgebracht. Deze jonge ontginning houdt vermoedelijk verband met de aanwezigheid van periodiek ondiepe grondwaterstanden en de aanwezige beekeerd- dan wel veldpodzolgronden die niet de meest gunstige bodemtypes voor landbouw vormen. Het plangebied zal in het verleden sterk variërende condities gekend, waarbij in de zomerperiode bij langdurige droogte het grondwater vrij diep kon komen te liggen, terwijl in de winterperiode met langdurige regenperioden het grondwater tot in de bovengrond (eerste 50 cm) kon reiken. De grootschalige ontginning van het gebied en ingrepen in de waterhuishouding (aanleggen van sloten/watergangen, verleggen en rechttrekken/kanaliseren van lokale beeklopen) heeft geresulteerd in diepere grondwaterstanden. Vandaag de dag worden grondwaterstanden gereguleerd (regulatie van afvoer via de aanwezige en gekanaliseerde beeksystemen).
De huidige, gereguleerde, en daardoor vaak relatief diepe grondwaterstanden zorgen er verder wel voor dat eventueel aanwezige metalen en organische resten waarschijnlijk minder goed/niet goed geconserveerd zijn. 2.6
Archeologische waarden
Voor de uitkomst van het bureauonderzoek is het van belang de bekende archeologische waarden (al dan niet volledig onderzocht) te beschrijven. Een belangrijke informatiebron is het landelijke ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS), dat beheerd wordt door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).16 In dit systeem worden alle archeologische gegevens verzameld en via internet zijn deze door bevoegden te raadplegen. De bekende archeologische waarden zijn middels kaartmateriaal weergegeven in figuur 7. Hierop staan de in ARCHIS geregistreerde AMK-terreinen, vondstmeldingen en onderzoeksmeldingen binnen een straal van 1.000 meter rondom het centrale punt van het plangebied weergegeven.
15 16
Locher & De Bakker, 1990 Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort
Rapport 19892.001 versie 1
Pagina 8 van 25
Archeologische waarden- en verwachtingskaart gemeente Winterswijk17 Sinds 2007 is de Wet op de Archeologische Monumentenzorg van kracht (WAMZ). Het doel van deze wet is te voorkomen dat archeologische waarden uit het verleden verloren gaan. In deze wet zijn de gemeenten verantwoordelijk voor het beheer van het bodemarchief binnen hun grondgebied. Voor een goed beheer van dit bodemarchief gebruikt de gemeente een archeologische beleidskaart. De Archeologische beleidskaart geeft een gemeentebreed overzicht van bekende en te verwachten archeologische waarden. De kaart maakt inzichtelijk waar en bij welke ruimtelijke ingrepen een archeologisch onderzoek verplicht is en wordt als toetsingskader gebruikt voor ruimtelijke procedures. Op basis van de Bodemkundige Landschappen en Aardkundige Waardenkaart is een Archeologische waarden- en verwachtingskaart voor het gebied binnen de gemeente Winterswijk vervaardigd. Volgens deze kaart ligt het merendeel van het plangebied binnen een gebied met een lage archeologische verwachting en de zuidelijke strook in een gebied met een middelhoge archeologische verwachting (zie figuur 8). AMK-terreinen binnen het onderzoeksgebied18 De Archeologische Monumentenkaart (AMK) bevat een overzicht van archeologische monumenten/terreinen in Nederland.
De terreinen zijn beoordeeld op verschillende criteria (kwaliteit, zeldzaamheid, representativiteit, ensemblewaarde en belevingswaarde). Op grond daarvan zijn deze ingedeeld in vier categorieën; terreinen met archeologische waarde, een hoge archeologische waarde, een zeer hoge archeologische waarde of een zeer hoge archeologische waarde met een beschermde status. Binnen zowel het plangebied als het onderzoeksgebied liggen géén AMK-terreinen (zie figuur 7). In het verleden uitgevoerde archeologische onderzoeken binnen het onderzoeksgebied 19 Binnen het onderzoeksgebied zijn in de afgelopen jaren door verschillende archeologische bedrijven en instellingen in totaal acht archeologische onderzoeken uitgevoerd. Het gaat daarbij om zeven bureau- en/of booronderzoeken (prospectief onderzoek) en een archeologische begeleiding (zie tabel III en figuur 7). De meeste prospectieve onderzoeken hebben geresulteerd in vrijgave van de onderzochte terreinen, op basis van het aantreffen van een verstoorde bodemopbouw dan wel dat er geen in situ gelegen archeologische indicatoren zijn aangetroffen.
Circa 150 meter ten westen van het plangebied is ten behoeve van de aanleg van een middenspanningstracé voor een zonnepark een bureau en verkennend booronderzoek uitgevoerd, waarbij binnen delen van het tracé een intacte bodemopbouw is aangetroffen en een aanvullend onderzoek is aanbevolen in de vorm van een karterend booronderzoek. Vanuit ARCHIS zijn geen gegevens bekend dat dit al heeft plaatsgevonden. Verder is circa 450 meter ten zuidwesten van het plangebied een prospectief onderzoek uitgevoerd, waarbij een intacte enkeerdgrond als ook archeologisch vondstmateriaal is aangetroffen, binnen een locatie landschappelijk gelegen op een hoge dekzandrug. De navolgende archeologische begeleiding van het uitgraven van een bouwput heeft ook vondstmateriaal oplevert, echter door de beperkte diepte van de bouwput wordt een eventuele vindplaats vooralsnog niet bedreigd/blijven eventueel aanwezige archeologische waarden ín situ behouden onder de te realiseren nieuwbouw. Vanuit de eerder behandelde landschappelijk gegevens blijkt dat het plangebied niet binnen een dekzandrug maar juist voor een groot deel binnen een dekzandlaagte ligt. Dergelijke landschappelijke eenheden kennen veelal een lagere trefkans/lagere verwachting op de aanwezigheid van archeologische resten en/of sporen.
17
Neefjes & Willemse, 2009 Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort 19 Idem 18
Rapport 19892.001 versie 1
Pagina 9 van 25
Tabel III.
Overzicht onderzoeksmeldingen
Zaakindentificatie (OMnummer)
Situering t.o.v. plangebied
Aard, uitvoerder en resultaten van het onderzoek
5091355100
150 meter ten westen van het plangebied en verder doorlopend in zowel zuidelijke als noordelijke richting Middenspanningstracé Zonnepark te Winterswijk Gemeente Winterswijk Coördinaat: 247244/446052
Type onderzoek: bureau- en booronderzoek Uitvoerder: Sweco Datum: 5-7-2021 Resultaat: Het plangebied ligt in de archeoregio Overijssels-Gelders zandgebied. Dit, door beken doorsneden stuwwal- en dekzandgebied, was in de gehele prehistorie en daarna een aantrekkelijk woongebied voor mensen. Later werden de sporen hiervan vaak afgedekt door plaggen. Ze ontstonden toen de boeren in de Middeleeuwen en de Nieuwe tijd hun akkers gingen bemesten, waardoor graduele ophoging plaatsvond. Het plangebied heeft op basis van de archeologische beleidskaart van de gemeente Winterswijk, de landschappelijke geschiedenis en archeologische vondsten in de omgeving een lage tot hoge archeologische verwachting voor de periode Laat-Paleolithicum Nieuwe tijd. Dekzandruggen en koppen hebben een hoge archeologische verwachting voor resten uit het LaatPaleolithicum tot aan de Late-Middeleeuwen. Indien er een plaggendek aanwezig is kunnen aanwezige resten hieronder goed bewaard zijn gebleven. Dekzandwelvingen hebben een hoge archeologische verwachting voor resten uit het LaatPaleolithicum tot aan de Late-Middeleeuwen indien er een plaggendek aanwezig is. Indien er geen plaggendek aanwezig is geldt er een middelhoge archeologische verwachting.
Beekdalen en dalvormige laagten hebben een lage archeologische verwachting voor resten uit het Laat-Paleolithicum tot aan de LateMiddeleeuwen voor nederzettingsresten maar een verhoogde archeologische verwachting voor resten van beekovergangen, tijdelijke kampementen, jachtattributen, rituele deposities, beschoeiingen, aanlegplaatsen of visattributen. Indien er een plaggendek aanwezig is geldt voor deze zone een middelhoge archeologische verwachting. Indien er geen plaggendek aanwezig is geldt er een lage archeologische verwachting. Op basis van historische kaarten zijn er locaties geïdentificeerd met een hoge archeologische verwachting voor de LateMiddeleeuwen en Nieuwe tijd. Hier kunnen resten van huisplaatsen of boerderijen aanwezig zijn. Dit betreft de locaties van de scholtengoederen langs de Poolserweg. Voor de bebouwing aan de Rondweg-West geldt geen archeologische verwachting meer omdat dit terrein volledig is onderzocht voorafgaand aan de realisatie van het ziekenhuis. Het veldwerk bestond uit het verrichten van 37 handmatige grondboringen . De onderzochte delen van het tracé doorsnijden twee beekdalen met een venige vulling. Dit betreffen bekende beeklopen. In het zuidelijke deel is naast de beekafzettingen sprake van dieper verstoorde profielen. Naar het noorden lijkt de bodem over het algemeen meer intact.
In het veelal centrale deel van het tracé is een esdek aangetroffen. Onder het esdek is in een boring een intacte podzolbodem aangetroffen in het Laagpakket van Wierden. Op basis van de resultaten van het inventariserend veldonderzoek is voor het plangebied vervolgonderzoek aanbevolen in de vorm van een karterend booronderzoek.
2341348100 (48397)
450 meter ten zuidwesten van het plangebied Huppelseweg te Winterswijk Gemeente Winterswijk Coördinaat: 247376/446373
Type onderzoek: bureau- en booronderzoek Uitvoerder: Archeodienst Gelderland BV Datum: 15-9-2011 Resultaat: Uit het bureauonderzoek komt naar voren dat het plangebied op een dekzandrug met enkeerdgronden is gelegen. De hoge ligging in het landschap en de rijke bouwvoor zorgen resp. voor een geschikte locatie voor nederzettingen (vanaf de Steentijd) en akkerbouw (vanaf de Late-Middeleeuwen). In de directe omgeving zijn op dezelfde dekzandrug bewoningsresten uit de Steentijd, Bronstijd/IJzertijd en Middeleeuwen aangetroffen. In de 20e eeuw ontstaat bebouwing nabij het plangebied, maar het plangebied zelf lijkt niet recent verstoord. Door de conserverende werking van het esdek zullen eventuele archeologische waarden dieper dan 50 cm dan ook goed bewaard zijn gebleven. Voor het plangebied geldt zodoende een hoge verwachting voor archeologische waarden uit de Steentijd t/m de Late-Middeleeuwen. Tijdens het booronderzoek is deze verwachting bevestigd. In alle boringen is een intacte enkeerdgrond aangetroffen en uit drie van de vijf boringen zijn archeologische indicatoren afkomstig. Op basis van het booronderzoek kon het esdek niet worden gedateerd. Onder het opgebrachte esdek van ca. 90 cm zijn twee fragmenten handgevormd aardewerk aangetroffen die dateren uit de Bronstijd tot Late-Middeleeuwen.
De aanwezigheid van handgevormd aardewerk onder het opgebrachte dek wijst in ieder geval op menselijke activiteit en/ of een mogelijke vindplaats in de periode voor het ontstaan van het esdek. Vervolgonderzoek is dan ook aanbevolen.
2361063100 (50960)
450 meter ten zuidwesten van
Type onderzoek: archeologische begeleiding, naar aanleiding van de resultaten
Rapport 19892.001 versie 1
Pagina 10 van 25
het plangebied Huppelseweg te Winterswijk Gemeente Winterswijk Coördinaat: 247376/446373
van het eerder uitgevoerde bureau- en booronderzoek (zie zaakindentificatie (OMnummer) 2341348100 (48397)) Uitvoerder: Archeodienst Gelderland BV Datum: 27-3-2012 Resultaat: Tijdens de archeologische begeleiding is de bouwput uitgegraven tot maximaal 95 cm -mv. Het grootste deel van de bouwput is niet uitgegraven tot aan de onderkant van het esdek, waardoor hier geen sporen te herkennen waren. De drie funderingssleuven aan de zijkanten van de bouwput reikten iets dieper, maar bleven qua niveau nog net boven de C-horizont, waardoor ook hier geen sporen herkend konden worden. Wel zijn er vondsten verzameld: Naast fragmenten steengoed en een fragment verbrand vuursteen uit het esdek zijn in de daaronder liggende mogelijke akkerlaag concentraties handgevormd ijzertijdaardewerk aangetroffen. Deze concentraties bevinden zich vlakbij de locatie van boring 1, waarin ook handgevormd aardewerk aangetroffen is. De vondsten wijzen op de aanwezigheid van een (IJzertijd-) vindplaats onder het esdek binnen of in de directe omgeving van het onderzoeksgebied. Door de beperkte diepte van de bouwput wordt een eventuele vindplaats vooralsnog niet bedreigd. De eventueel aanwezige archeologische waarden blijven ín situ intact onder de te realiseren nieuwbouw.
Bij toekomstige ontgravingen binnen of in de nabijheid van het onderzoeksgebied moet wel rekening gehouden worden met de aanwezigheid van archeologische resten.
2329693100 (46849) & 2347901100 (49223)
700 meter ten zuidoosten van het plangebied Modderbeek te Winterswijk Gemeente Winterswijk Coördinaat: 248263/446179
Type onderzoek: bureau- en booronderzoek Uitvoerder: Econsultancy BV Datum: 25-5-2011 & 7-11-2011 Resultaat: De Modderbeek is gelegen binnen één van de Pleistocene (en deels Holocene) dalsystemen die het Oost-Nederlands Plateau versnijden. Het dal is grotendeels opgevuld met beeksedimenten en (nat-)eolische zanden van de Formatie van Boxtel. De beek ligt niet binnen een natuurlijk beekdal en heeft een antropogene oorsprong. Volgens de geomorfologische kaart van de gemeente Winterswijk ligt het zuidelijke deel van het beektraject op de overgang van een laagte of afvoerloze depressie met beekafzettingen ten westen en een gebied van dekzandwelvingen met hydropodzolgronden ten oosten. Het noordelijke deel ligt geheel binnen een gebied van dekzandwelvingen met hydropodzolgronden. Het centrale deel van de oostelijke oever grenst aan een perceel met een dik plaggendek op dekzand. Het zuidwestelijke deel van het plangebied heeft een lage archeologische verwachting. Het zuidoostelijke deel van het plangebied heeft een middelhoge archeologische verwachting, waarbij het oorspronkelijke bodemprofiel (volgens de archeologische verwachtingskaart van de gemeente Winterswijk) is afgegraven tot een diepte >40 cm -mv. Aangezien eventueel aanwezige archeologische resten hier aan of direct onder het maaiveld werden verwacht, zullen deze (grotendeels) verstoord/verwijderd zijn.
Het centrale deel van het beektraject heeft een hoge archeologische verwachting, waarbij het archeologisch niveau is afgedekt door een dik plaggendek. Eventueel aanwezige archeologische resten worden hier in en onder het plaggendek verwacht. Het noordelijke deel van het beektraject heeft een middelhoge archeologische verwachting, waarbij eventueel aanwezige archeologische resten aan of direct onder het maaiveld worden verwacht. In boring 4 is in de top van het pakket zandige klei een houtskoolconcentratie aangetroffen. Ook in boring 6 waren, in het geroerde pakket onder de eerdlaag, enkele houtskoolfragmenten aanwezig. Daarnaast zijn in dit pakket 3 vuursteenfragmenten aangetroffen die vermoedelijk natuurlijk zijn, maar mogelijk ook een antropogene oorsprong hebben. In de verstoorde toplaag is plaatselijk landbouwplastic aangetroffen. De aangetroffen indicatoren zouden kunnen wijzen op de aanwezigheid van een archeologische vindplaats. Het is echter ook mogelijk dat zowel het houtskool als de vuursteenfragmenten een natuurlijke oorsprong hebben. Het is echter niet uit te sluiten dat binnen het beektraject archeologische resten aanwezig zijn. Ter plaatse van de aangetroffen beekkleien op de westelijke oever, ligt het archeologisch niveau dieper dan de geplande bodemingreep (verbreden maaipad).
Op de oostelijke oever is het archeologisch niveau ter plaatse van de aangetroffen indicatoren verstoord. De geplande werkzaamheden vormen derhalve geen directe bedreiging voor het archeologisch erfgoed. Mochten op de westelijke oever ingrepen plaats gaan vinden die dieper reiken dan het archeologisch niveau, waarbij een veiligheidsmarge van 20 cm aangehouden dient te worden, dan wordt geadviseerd een waarderend booronderzoek uit te voeren. Dit geldt voor bodemingrepen dieper dan 0,9 m -mv.
3990436100
850 meter ten zuiden van het plangebied Walienseweg 3 te Winterswijk Gemeente Winterswijk Coördinaat: 247650/445829
Type onderzoek: bureau- en booronderzoek Uitvoerder: Synthegra BV Datum: 1-3-2016 Resultaat: De bovengrond van de veldpodzolgrond is in het hele plangebied verstoord door ploegwerkzaamheden. Vuursteenvindplaatsen bestaan voorname-
Rapport 19892.001 versie 1
Pagina 11 van 25
lijk uit strooiing van fragmenten vuursteen en ondiepe grondsporen, zoals haardkuilen, en bevinden zich in de bovengrond van de oorspronkelijke podzolgrond. Aangezien dit deel van de bodem is verstoord, zijn eventueel aanwezige vuursteenvindplaatsen verloren gegaan. De lage verwachting voor vuursteenvindplaatsen kan worden gehandhaafd. Nederzettingsresten uit het Neolithicum tot en met de Nieuwe tijd bestaan niet alleen uit fragmenten aardewerk, maar ook uit diepere sporen zoals paalgaten en afvalkuilen. Deze sporen kunnen tot in de Chorizont reiken en zijn mogelijk nog intact. Tijdens het booronderzoek zijn echter geen archeologische resten of indicatoren aangetroffen, die wijzen op de aanwezigheid een vindplaats uit deze periode. Daarom kan de verwachting om archeologische waarden uit de perioden Neolithicum tot en met de Nieuwe tijd aan te treffen voor het plangebied naar laag worden bijgesteld. Op grond van de resultaten van het onderzoek is voor het plangebied geen vervolgonderzoek geadviseerd. 4718537100
900 meter ten zuidoosten van het plangebied Waliënseweg 18 te Winterswijk Gemeente Winterswijk Coördinaat: 248335/445983
Type onderzoek: bureau- en booronderzoek Uitvoerder: Hamaland Advies vof Datum: 17-7-2019 Resultaat: Door de ligging binnen een dalvormige laagte en een vlakte van ten dele verspoelde dekzanden is het plangebied vermoedelijk minder geschikt geweest voor permanente bewoning (vanaf de Prehistorie) dan de hoger gelegen locaties (dekzandkopjes) die zich in de directe omgeving van het plangebied bevinden. Wel kan het gebied als foerageergebied worden aangemerkt voor jagers/verzamelaars. De kans op vindplaatsen uit deze periode is echter klein. De kans op archeologische resten uit de Late-Middeleeuwen – Nieuwe tijd wordt, vanwege de aanwezigheid van een historisch erf, groot geacht. De kans op verstoring van potentiële archeologische niveaus is ter plaatse van de bebouwing is echter zeer groot. Uit de resultaten van het karterend booronderzoek is gebleken dat er in het plangebied van oorsprong een veldpodzol aanwezig was die in dekzand (Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden) ontwikkeld is. Als gevolg van mengwoelen en (diep)ploegen is de bodem echter volledig verstoord tot op een diepte van minimaal 25 cm-mv en maximaal 110 cm -mv. Op basis van de resultaten van het karterend booronderzoek is geadviseerd om het plangebied vrij te geven voor de voorgenomen ontwikkelingen.
In het plangebied is sprake van een volledig verstoorde bodemopbouw, waardoor eventuele archeologische resten verstoord zijn. Tevens ontbreken archeologische indicatoren. De kans dat er met de geplande bodemingrepen archeologische waarden verloren gaan, wordt derhalve gering geacht.
4724230100 & 4725632100
900 meter ten oosten van het plangebied Nabij Huppelseweg 12 te Winterswijk Gemeente Winterswijk Coördinaat: 248663/446570
Type onderzoek: bureau- en booronderzoek Uitvoerder: Econsultancy BV Datum: 25-7-2019 & 6-8-2019 Resultaat: Op basis van het archeologisch bureauonderzoek heeft het plangebied een lage tot middelhoge verwachting op het voorkomen van archeologische resten uit alle archeologische perioden vanaf het (Laat-)Paleolithicum tot en met de Middeleeuwen. Deze verwachting is vooral gebaseerd op de veronderstelde ligging van het plangebied op de overgang van een dekzandwelving met hydropodzolgronden naar een dekzandvlakte/-laagte met beekeerdgronden, zoals weergegeven op de archeologische waarden- en verwachtingskaart van de gemeente Winterswijk. Voor de periode Nieuwe tijd geldt een lage verwachting, op basis van de historische ontwikkeling van het landgebruik binnen en rondom het plangebied. In de directe omgeving van het plangebied zijn geen archeologische complexen bekend en heeft het beperkt aantal archeologische onderzoeken niet geresulteerd in het aantreffen van vondstmateriaal waarvan met zekerheid te zeggen is dat het duidt op de aanwezigheid van een archeologische vindplaats.
Op basis van de resultaten van het inventariserend veldonderzoek (IVO, verkennende fase) blijkt de algemene bodemopbouw binnen het plangebied bestaat uit een zwak humeuze bouwvoor (Ap-horizont) met direct hieronder de C-horizont, bestaande uit dekzandafzettingen die ten dele verspoeld zijn, waardoor ook de plaatselijk aanwezige dunne laag sterk zandige leem is ontstaan. In variërende mate, maar vaak wel direct onder de huidige bouwvoor, komen roestvlekken voor. Slechts bij drie boringen is in zeer zwakke vorm een B-horizont aanwezig direct onder de huidige bouwvoor. Het aanwezige bodemprofiel binnen het plangebied betreft dan ook een beekeerd-/gooreerdgrond (daar waar sprake is van een zwak ontwikkelde B-horizont), kenmerkend voor gebieden met een fluctuerende en ook een relatief hoge grondwaterstand, waar geen podzolisatieproces heeft kunnen plaatsvinden. Een veldpodzolgrond (hydropodzolgrond) is duidelijk niet aanwezig binnen het plangebied. Of het plangebied tot een gebied van dekzandwelvingen dan wel tot een dekzandvlakte-/laagte wordt gerekend is onduidelijk, de aangetroffen bodemopbouw laat zien dat het gehele terrein in het verleden een minder gunstige zo niet een ongunstige (tijdelijke) bewoningslocatie vormde. Op basis
Rapport 19892.001 versie 1
Pagina 12 van 25
van de aangetroffen bodemopbouw kan dan ook geconcludeerd worden dat de archeologische verwachtingswaarde voor het gehele plangebied laag is/bijgesteld kan worden naar een lage verwachtingswaarde voor alle archeologische perioden, in tegenstelling tot de middelhoge verwachting voor een deel van het plangebied weergegeven op de archeologische waarden- en verwachtingskaart van de gemeente Winterswijk. Geadviseerd is om geen vervolgonderzoek te laten plaatsvinden. 4869610100
1000 meter ten noorden van het plangebied Wandersweg 10-12 te Winterswijk Gemeente Winterswijk Coördinaat: 247442/447676
Type onderzoek: bureau- en booronderzoek Uitvoerder: Synthegra BV Datum: 17-6-2020 Resultaat: De resultaten van het onderzoek worden niet vermeld in ARCHIS. Wel is aangegeven dat op grond van de resultaten van het onderzoek geen nader archeologisch onderzoek is geadviseerd.
Vondstmeldingen binnen het onderzoeksgebied 20 In ARCHIS staan alle bekende archeologische vondstmeldingen geregistreerd. Binnen het plangebied zijn geen vondstmeldingen geregistreerd. Binnen het onderzoeksgebied staan zeven vondstmelding geregistreerd (zie tabel IV en figuur 7). Twee vondstmeldingen zijn gekoppeld aan archeologische booronderzoek welke binnen het onderzoeksgebied is uitgevoerd en hierboven reeds samenvattend is beschreven. Verder gaat het om enkele maaiveldvondsten en vondsten dan wel archeologische sporen die gedaan zijn tijdens niet-archeologische graafwerkzaamheden, het laatste binnen (op grotere afstand van het plangebied gelegen) locaties van historische erven. Archeologische vondsten in de directe omgeving van het plangebied zijn niet bekend. Tabel IV. Zaaknummer (waarnemingsnummer) 2704699100 (3473)
2707647100 (3934)
2341348100 (431819)
Overzicht ARCHIS-vondsten
Situering t.o.v. plangebied
Aard van de melding
400 meter ten noordwesten van het plangebied Boerderij De Kip te Huppel Gemeente Winterswijk Coördinaat: 247400/446900
Paleolithicum - Bronstijd: - fragment van een vuursteen object
450 meter ten westen van het plangebied Boerderij De Kip te Huppel Gemeente Winterswijk Coördinaat: 247250/446800
Paleolithicum - Bronstijd: - fragmenten van vuursteen objecten
450 meter ten zuidwesten van het plangebied Huppelseweg 4 te Winterswijk Gemeente Winterswijk Coördinaat: 247374/446377
Bronstijd - Late-Middeleeuwen: - handgevormd aardewerk
Aangetroffen door een particulier aan het maaiveld
Aangetroffen door een particulier aan het maaiveld
Nieuwe tijd: - fragment van roodbakkend geglazuurd aardewerk - 4 bakstenen. Aangetroffen tijdens de uitvoering van een archeologisch booronderzoek (zie zaakindentificatie (OM-nummer) 2341348100 (48397))
2361063100 (435287)
450 meter ten zuidwesten van het plangebied Huppelseweg te Winterswijk Gemeente Winterswijk Coördinaat: 247375/446374
Paleolithicum: - fragment van een vuursteen object IJzertijd: - handgevormd aardewerk Nieuwe tijd: - 2 fragmenten van steengoed geglazuurd - fragment van een zandsteen/kwartsiet bouwmateriaal Aangetroffen tijdens de uitvoering van een archeologische begeleiding (zie zaakindentificatie (OM-nummer) 2361063100 (50960))
20
Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort
Rapport 19892.001 versie 1
Pagina 13 van 25
2079840100 (1252)
2704730100 (3478)
2726211100 (7075)
700 meter ten zuiden van het plangebied Erve Meerdink F5 te Huppel Gemeente Winterswijk Coördinaat: 248000/446000
Bronstijd - IJzertijd: - grondsporen
1000 meter ten zuiden van het plangebied Walien te Huppel Gemeente Winterswijk Coördinaat: 247550/445680
Late-Middeleeuwen: - grachten - stenen funderingen
1000 meter ten zuidwesten van het plangebied Meerdink te Huppel Gemeente Winterswijk Coördinaat: 247130/445880
Bronstijd - IJzertijd: - handgevormd aardewerk - crematieresten
Aangetroffen tijdens niet-archeologische graafwerkzaamheden
Aangetroffen tijdens niet-archeologische graafwerkzaamheden
Aangetroffen tijdens niet-archeologische graafwerkzaamheden
Wetenschappelijke publicaties, archieven en provinciaal archeologisch depot In het kader van dit bureauonderzoek zijn geen wetenschappelijke publicaties geraadpleegd, heeft geen archiefonderzoek plaatsgevonden en heeft geen navraag voor eventuele aanvullende informatie bij het provinciaal archeologisch depot plaatsgevonden, aangezien verwacht werd dat dit voor dit plangebied geen meerwaarde zou hebben. 2.7
Beschrijving van het historische gebruik
In het plangebied kunnen naast archeologische sporen ook historische relicten voorkomen die nog in het landschap zichtbaar zijn. Het gaat hierbij om historisch geografische relicten zoals nederzettingsvormen en wegen- en kavelpatronen. Veel van deze bewaard gebleven historische geografie geeft door de herverkavelingen in de tweede helft van de 20e eeuw een incompleet beeld van het historisch landschap. Historische kaarten van vóór de herverkaveling zijn een goede aanvulling op het huidige incomplete beeld. Voor de historische ontwikkeling is naast het historisch kaartmateriaal ook relevante achtergrondliteratuur geraadpleegd. Korte bewoningsgeschiedenis van het oostelijk dekzandlandschap21 Voor een uitgebreide bewoningsgeschiedenis, in relatie tot de landschappelijke ontwikkeling, wordt verwezen naar de rapportage behorende bij de archeologische verwachtingskaarten van de gemeente Winterswijk. Hieronder volgt een korte beschrijving van de regionale bewoningsgeschiedenis. Al vanaf de Oude Steentijd (Laat-Paleolithicum, zie bijlage 1) werd het oostelijk dekzandlandschap bewoond door rondtrekkende Jagers-Verzamelaars. Deze Jagers-Verzamelaars leefden in eenvoudige hutten/tenten die gemakkelijk op te bouwen en af te breken waren, waardoor hier slechts weinig resten van bewaard zijn gebleven.
De tijdelijke nederzettingslocaties lagen veelal op terreindelen met een sterke gradiënt, zoals dekzandruggen en kopjes te midden van lager gelegen gebieden, flanken van beekdalen en de randen van plateaus en stuwwallen. Deze gebieden boden door de sterke gradiënt een afwisselende vegetatie en daarmee een grote verscheidenheid aan voedselbronnen. Vanaf de Nieuwe Steentijd (Neolithicum) deden landbouwactiviteiten hun intrede. De locatiekeuze werd in toenemende mate bepaald door de geschiktheid van de bodem voor de akkerbouw. Hierbij speelden vooral het grondwaterregime, de natuurlijke vruchtbaarheid en bewerkbaarheid van de bodem een belangrijke rol. De leemrijke, middelhoog gelegen zandgronden waren het meest geschikt. Daarbij speelde tevens de nabijheid van waterbronnen en een gevarieerde vegetatie een rol. Nederzettingen ontstonden doorgaans op de overgang van de hoge zandgronden naar de lage beekdalen, gunstig gelegen tussen de weidegebieden in de beekdalen en de akkers op de hogere gronden. 21
Barends et al., 2006 / Berendsen, 2005
Rapport 19892.001 versie 1
Pagina 14 van 25
Vanaf de Bronstijd en vooral in de Middeleeuwen vond een (geleidelijke) omslag plaats in het agrarisch bedrijfssysteem, die ook landschappelijk gevolgen had. Door een intensiever bodemgebruik en het gelijktijdig in stand houden van de vruchtbaarheid van het steeds uitbreidende akkerareaal namen de heidevelden in omvang sterk toe. Door eeuwenlange bemesting werden vooral de hogere dekzandruggen geleidelijk opgehoogd. Deze staan voor de oostelijke zandgronden bekend als engen, enken, eenmans-essen of kampen. In het algemeen wordt de term "es" gebruikt. Doordat de hydrologische omstandigheden op korte afstand sterk wisselen, zijn nooit grote akkercomplexen tot ontwikkeling gekomen. Hier overheerste de individuele occupatie, waardoor kleine percelen ontstonden, met een afwisseling van grasland en akkerland. Vaak zijn de percelen omgeven door heggen of hakhout. De bewoning binnen het oostelijk dekzandlandschap was daardoor altijd sterk verspreid. Historisch kaartmateriaal De situatie van het plangebied is op verschillende historische kaarten als volgt: Tabel V.
22
Geraadpleegd historisch kaartmateriaal22
Bron
Periode
Kaartblad
Hottingerkaart
1773-1794
80
Kadastrale minuut
1828
Militaire topografische kaart (Bonneblad)
Schaal
Omschrijving plangebied
Bijzonderheden/directe omgeving
-
Woeste grond/nog niet ontgonnen gebied
Omgeving van vooral woeste grond/nog niet ontgonnen gebied, met ten noorden/noordwesten het uitgestrekte gebied van de Swilbroekerheide. Ten zuiden/zuidwesten oude kampgronden (boerenerven met enkele nabij gelegen akkerpercelen), aangeduid met de naam Hengsel, heden bekend onder het buurtschap Huppel
Winterswijk, Sectie B, Blad 08
1:2.500
Ontgonnen terrein, in gebruik als grasland.
Merendeels ontgonnen gebied, mix van percelen akkerland (hogere gelegen dekzandwelvingen/-ruggen) en grasland (dekzandlaagten/afvoerloze depressies) begrensd door houtwallen. Ook enkele percelen (hakhout)bos aanwezig. Ten zuidoosten de voorloper van de Huppelseweg aanwezig, als zandweg. Tevens het bestaande erf gelegen aan de Huppelseweg 11 aanwezig, bebouwd met een (bestaande) woonboerderij en een (kleine) schuur.
1898
496
1:50.000
Geen noemenswaardige veranderingen.
Geen noemenswaardige veranderingen. Wel is beekdal van de Huppelsche Beek te herkennen verder ten westen/zuidwesten.
Militaire topografische kaart (Bonneblad)
1936
41 E
1:50.000
Geen noemenswaardige veranderingen.
Enige herverkaveling van agrarische percelen en verdwijnen van houtwallen. Wat minder percelen (hakhout)bos, in agrarisch gebruik genomen. Bebouwing binnen het erf aan de Huppelseweg 11 uitgebreid met een (bestaande) schuur.
Topografische kaart
1966
41 E
1:25.000
Geen noemenswaardige veranderingen.
Herverkaveling van agrarische percelen en ontstaan van enkele nieuwe erven als uitbreiding van bebouwing binnen bestaande (boeren)erven.
Topografische kaart
1987
41 E
1:25.000
Huidige situatie.
Voortgaande herverkaveling van agrarische percelen, afname van percelen akkerland, in gebruik genomen als grasland. Voortgaande uitbreiding van bebouwing binnen bestaande boerenerven.
www.topotijdreis.nl / beeldbank.cultureelerfgoed.nl / Versfelt, 2003
Rapport 19892.001 versie 1
Pagina 15 van 25
Op de Hottingerkaart uit de tweede helft van de 18e eeuw is het onderzoeksgebied nog net gekarteerd/opgetekend. Het plangebied betrof waarschijnlijk nog woeste grond/nog niet ontgonnen gebied (zie figuur 9). Ook de omgeving betrof vooral woeste grond/nog niet ontgonnen gebied, met ten noorden/noordwesten het uitgestrekte gebied van de Swilbroekerheide. Ten zuiden/zuidwesten lagen al wel oude kampgronden (boerenerven met enkele nabij gelegen akkerpercelen), aangeduid met de naam Hengsel, heden bekend onder het buurtschap Huppel. Dit buurtschap is vanaf de Karolingische tijd ontstaan, als boerderijenzwerm gelegen in een typisch oud hoevenlandschap. Aan het begin van de 19e eeuw was het gebied merendeels ontgonnen en was er sprake van een mix percelen akkerland (hogere gelegen dekzandwelvingen/-ruggen) en grasland (dekzandlaagten/afvoerloze depressies) begrensd door houtwallen. Ook enkele percelen (hakhout)bos waren aanwezig. Het plangebied zelf was merendeels in gebruik als grasland. Ten zuidoosten de voorloper van de Huppelseweg eveneens aanwezig, als zandweg. Tevens was het erf gelegen aan de Huppelseweg 11 al ontstaan en bebouwd met een (bestaande) woonboerderij en een (kleine) schuur (zie figuur 10). Gedurende het verdere verloop van de 19e eeuw vonden weinig veranderingen plaats en het plangebied bleef in gebruik als grasland (zie figuur 11).
Tijdens de eerste helft van de 20 e eeuw vond enige herverkaveling van agrarische percelen plaats en verdwenen geleidelijk aan verschillende houtwallen, als natuurlijke perceelsscheidingen. Enkele percelen (hakhout)bos werden in agrarisch gebruik genomen. De bebouwing binnen het erf aan de Huppelseweg 11 werd uitgebreid met een (bestaande) schuur rond begin jaren ’30 van de 20e eeuw (zie figuur 12). Tijdens de tweede helft van de 20e eeuw was sprake van voortgaande herverkaveling van agrarische percelen en ontstaan er enkele nieuwe, naast de uitbreiding van bebouwing binnen bestaande (boeren)erven (zie figuren 13 en 14). Tot op heden heeft het plangebied zelf alleen een agrarisch gebruik gekend. Bouwhistorische gegevens Het bouwdossier van de gemeente Winterswijk (Erfgoedcentrum Achterhoek Liemers) is niet geraadpleegd, omdat het plangebied volgens het historisch kaartmateriaal vanaf de tweede helft van de 18e eeuw onbebouwd is geweest. Tweede Wereldoorlog Om vast te stellen of mogelijke archeologische waarden uit de Tweede Wereldoorlog in het plangebied aanwezig zijn, is een aantal publicaties geraadpleegd. 23 Het raadplegen van deze bronnen geeft geen redenen om aan te nemen dat er archeologische waarden uit de Tweede Wereldoorlog in het plangebied te verwachten zijn. 2.1
Aanvullende informatie
Archeologische Werkgemeenschap Nederland, afdeling 17 Voor aanvullende informatie is contact gezocht met de Archeologische plaatselijke Werkgemeenschap Nederland, afdeling 17, Zuid-Veluwe en Oost Gelderland (contactpersoon de heer B. Clabbers). Er zijn geen aanvullende vondsten of bijzonderheden bekend gelegen in of in de directe omgeving van het plangebied.
Amersfoort & Kamphuis, 1990/Jong, 1969 – 1994/Indicatieve kaart Militair Erfgoed/ https://library.wur.nl/WebQuery/geoportal/raf/VEO Bommenkaart/Ruimingskaart/Klep & Schoenmaker, 1995/Zwanenburg, 1990. 23
Rapport 19892.001 versie 1
Pagina 16 van 25
2.8
Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel
Op grond van de gegevens uit het bureauonderzoek is de volgende gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld: Tabel VI.
Gespecificeerde archeologische verwachting
Archeologische periode
Gespecificeerde verwachting
Te verwachten resten en/of sporen
Relatieve diepte t.o.v. het maaiveld
(Laat-)Paleolithicum Vroeg-Neolithicum (Jagers-Verzamelaars)
Middelhoog
Vuursteenstrooiïngen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen
Vondstaag direct aan en onder het maaiveld. Sporen onder de bouwvoor, in de top van de natuurlijke afzettingen.
Midden- en LaatNeolithicum (Landbouwers)
Laag tot middelhoog (zuidelijke strook plangebied)
Akkerlaag en/of nederzettingssporen, grafvelden, rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk, natuursteen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen, houtskool en gebruiksvoorwerpen
Vondstaag direct aan en onder het maaiveld. Sporen onder de bouwvoor, in de top van de natuurlijke afzettingen
Bronstijd - Romeinse tijd (Landbouwers)
Laag tot middelhoog (zuidelijke strook plangebied)
Akkerlaag en/of nederzettingssporen, grafvelden/-heuvels, rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk, natuursteen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen, metaalresten, houtskool, botresten en gebruiksvoorwerpen
Vondstaag direct aan en onder het maaiveld. Sporen onder de bouwvoor, in de top van de natuurlijke afzettingen.
Middeleeuwen
Laag tot middelhoog (zuidelijke strook plangebied)
Bewoningssporen van een (boeren)erf: kleine fragmenten aardewerk, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten, organische resten en gebruiksvoorwerpen
Vondstaag direct aan en onder het maaiveld. Sporen onder de bouwvoor, in de top van de natuurlijke afzettingen
Nieuwe tijd
Laag
Bewoningssporen van een (boeren)erf: kleine fragmenten aardewerk, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten, organische resten en gebruiksvoorwerpen
Vondstaag direct aan en onder het maaiveld. Sporen onder de bouwvoor, in de top van de natuurlijke afzettingen
Op basis van de verzamelde aardwetenschappelijke gegevens wordt verwacht dat het plangebied op de overgang van een dekzandvlakte/-laagte met beekeerdgronden naar een dekzandwelving met hydropodzolgronden ligt. Wellicht dat het meest zuidelijke deel van het plangebied een landschappelijke ligging had die voldoende was om te fungeren als (tijdelijke) nederzettingslocatie voor JagerVerzamelaars dan wel voor Landbouwers, echter de meeste voorkeur zal waarschijnlijk zijn uitgegaan naar de hoger gelegen dekzandruggen. Op basis van het geraadpleegde historisch kaartmateriaal heeft het plangebied buiten de oude kampgronden gelegen en behoort tot de jonge ontginningen. Deze jonge ontginningen houden vermoedelijk verband met de aanwezigheid van periodiek ondiepe grondwaterstanden en de aanwezige beekeerd- dan wel veldpodzolgronden die niet de meest gunstige bodemtypes voor landbouw vormen. In de directe omgeving van het plangebied zijn tot op heden geen vondstmeldingen bekend. Op grotere afstand, enkele honderden meter ten westen/noordwesten van het plangebied, zijn enkele vuursteenvondsten gedaan, nabij het huidige beekdal van de Beurzerbeek. Archeologisch onderzoek uitgevoerd circa 450 meter ten zuidwesten van het plangebied heeft handgevormd aardewerk opgeleverd, echter op een locatie binnen een hoger gelegen dekzandrug en waar sprake is van een conserverend esdek.
Deze landschappelijke ligging en bodemopbouw geldt niet/wordt niet verwacht binnen de begrenzing van onderhavig plangebied.
Rapport 19892.001 versie 1
Pagina 17 van 25
Gezien de lage tot middelhoge ligging binnen het landschap en de vermoedelijk middelmatige bodemcondities voor landbouw, geldt voor het plangebied een lage tot middelmatige/middelhoge archeologische verwachting voor nederzettingen van Landbouwers uit de perioden Laat-Neolithicum – Middeleeuwen (zie tabel VI). Voor resten van Jagers-Verzamelaars uit de perioden Laat-Paleolithicum – Midden-Neolithicum geldt, vanwege de landschappelijke ligging en dat op vrij korte afstand van watervoerende (lokale) beekdalen (Beurzerbeek en Huppelsche beek) aanwezig zijn, een middelhoge verwachting voor tijdelijke verblijfplaatsen. Voor de periode Nieuwe tijd geldt voor het gehele plangebied een lage trefkans op het voorkomen van restanten van historische erven, op basis van het geraadpleegde historisch kaartmateriaal. Een plaggendek wordt verder niet verwacht. Eventueel aanwezige archeologische resten worden direct aan of onder het maaiveld verwacht. De vondstenlaag wordt verwacht in de eerste 30 cm beneden het maaiveld. Een antropogeen opgebracht plaggendek wordt niet verwacht. Archeologische sporen (uitgezonderd diepe paalsporen en waterputten) worden binnen 50 cm beneden het maaiveld verwacht. De eventueel aanwezige archeologische resten bestaan hoofdzakelijk uit aardewerk- en/of vuursteenstrooiïngen.
Organische resten en bot zullen door de wisselende grondwaterstand, en daardoor de afwisseling van natte en relatief droge en daardoor zure bodemomstandigheden, slecht zijn geconserveerd. Bodemverstoring Dat een gebied een middelhoge of hoge archeologische verwachting heeft, betekent niet dat eventuele aanwezige archeologische resten behoudenswaardig zijn. De waarde van archeologische vindplaatsen wordt grotendeels bepaald door de mate waarin grondsporen dan wel vondsten in situ bewaard zijn gebleven. Het plangebied is voor zover bekend vanaf de tweede helft van de 18 e eeuw tot op heden onbebouwd geweest en heeft verder alleen een agrarisch gebruik gekend. Hier mag in eerste instantie verwacht worden dat de bodem door moderne ingrepen, afgezien van de bouwvoor, minimaal verstoord is. 2.9
Afweging gekozen onderzoeksmethode inventariserend veldonderzoek
Op basis van in dit bureauonderzoek opgestelde archeologische verwachting is binnen het plangebied vervolgonderzoek noodzakelijk om deze te toetsen. Met de verwachte ligging van het archeologisch niveau direct onder de bouwvoor en de beperkte oppervlakte van het plangebied, is in dit stadium de meest geschikte onderzoeksmethode een gecombineerd verkennend en karterend booronderzoek. Daarnaast zal voor de karterende fase van het booronderzoek, met in totaal tien boringen binnen een plangebied met een beperkte oppervlakte, sprake zijn van een verdicht boorgrid. Het opgeboorde materiaal dient in het veld bodemkundig te worden beschreven en de archeologisch relevante bodemlagen dienen te worden gezeefd, om daarmee te kunnen beoordelen of er archeologische indicatoren voorkomen. Door middel van het gecombineerd verkennend en karterend booronderzoek dient te worden vastgesteld of er binnen het plangebied verder archeologische resten in situ te verwachten zijn.
Rapport 19892.001 versie 1
Pagina 18 van 25
3
INVENTARISEREND VELDONDERZOEK
3.1
Doelstelling en onderzoeksvragen
Het inventariserend veldonderzoek, (IVO-overig, verkennende fase direct gecombineerd met de karterende fase) heeft tot doel de in het bureauonderzoek opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting aan te vullen en te toetsen. Het veldonderzoek heeft tot doel antwoorden te vinden op wat de bodemopbouw is binnen het plangebied, er archeologische vondsten en/of sporen en/of lagen aanwezig zijn, in welke mate de resultaten overeen stemmen met de verwachtingen en indien er binnen het plangebied een vindplaats aanwezig is en wat zijn dan de gevolgen voor de voorgenomen bodemingrepen voor de vindplaats. 3.2
Methoden
Het inventariserend veldonderzoek is uitgevoerd in de vorm van een gecombineerd verkennend en karterend booronderzoek, onder certificaat op grond van de BRL SIKB 4000 (KNA, versie 4.1, 24‑05‑2018) en de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1, 24‑05‑2018), specificatie VS03. Voor het inventariserend veldonderzoek is op 25 juli 2022 door ir. E.M. ten Broeke (Senior KNA Prospector) een Plan van aanpak (PvA) opgesteld. Het gehele plangebied was vrij toegankelijk. In het plangebied zijn gelijkmatig verspreid in totaal 10 boringen gezet (zie figuur 15). Er is geboord tot een diepte van maximaal 170 cm -mv met een Edelmanboor met een diameter van 15 cm. De boringen zijn lithologisch conform de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode beschreven.24 De boringen zijn met meetlinten en een meetwiel ingemeten (x- en y-waarden). Van alle boringen is de maaiveldhoogte afgeleid van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). In bijlage 5 worden overzichtsfoto’s van het plangebied en foto’s van de opgeboorde profielen weergegeven. Aan de hand van het opgeboorde materiaal is beoordeeld of er wel, niet of deels sprake is van een gaaf bodemprofiel. Tevens is gekeken naar de aanwezigheid van mogelijke vegetatie- en/of cultuurlagen, die zichtbaar zijn als bodemverkleuringen.
Daar waar sprake is van een (deels) intact profiel is de laag waar archeologische indicatoren meest waarschijnlijk kunnen worden verwacht gezeefd met behulp van een zeef met een maaswijdte van 4 mm. Het zeefresidu is met het blote oog geïnspecteerd op het voorkomen van archeologische indicatoren, zoals fragmenten vuursteen, aardewerk, houtskool, verbrande leem, bot etc.
24
Bosch, 2005
Rapport 19892.001 versie 1
Pagina 19 van 25
3.3
Resultaten
Geologie en bodem De resultaten van de boringen zijn opgenomen in de vorm van boorprofielen en worden in bijlage 6 weergegeven. De hoofdlijn van de opbouw van de bodem kan als volgt worden weergegeven: Tabel VII.
Diepte (cm -mv)
Algemene bodemopbouw plangebied
Samenstelling
Interpretatie
Vanaf maaiveld tot 40
Donkerbruingrijs tot bruingrijs gekleurd, zwak tot matig humeus, zwak siltig, zeer fijn zand
Ap-horizont, huidige bouwvoor
Tussen 40 en 60
Donkergrijsgeel gekleurd en sterk gevlekt, zwak humeus, zeer fijn zand
ACp-horizont, menglaag van humeus zand met “geel” zand van de C-horizont ten gevolge van diepploegen
Tussen 60 en 95
Variërend van oranjegeel, geelgrijs tot grijsgeel gekleurd, zwak tot matig siltig, zeer fijn zand, in zwak tot sterke mate roestvlekken
C-horizont, dekzandafzettingen, ten dele verspoeld
Vanaf gemiddeld 95
Lichtgrijsgeel tot lichtgrijs gekleurd, zwak tot matig siltig, zeer fijn tot matig fijn zand
C-horizont, dekzandafzettingen, ten dele verspoeld
De boringen laten duidelijk zien dat er reeds diepploegwerkzaamheden hebben plaatsgevonden binnen het agrarisch perceel. Onder een circa 40 cm dikke huidige bouwvoor van donkerbruingrijs tot bruingrijs gekleurd, zwak tot matig humeus, zwak siltig, zeer fijn zand (Ap-horizont) komt een menglaag voor van humeus zand met “geel” zand. Deze menglaag tussen 40 en 60 cm -mv is zichtbaar als donkergrijsgeel gekleurd en sterk gevlekt, zwak humeus, zeer fijn zand. Onder het verstoringsniveau is direct sprake van de C-horizont, bestaande uit variërend van oranjegeel, geelgrijs tot grijsgeel gekleurd, zwak tot matig siltig, zeer fijn zand. Vanaf gemiddeld 95 cm -mv bestaat de C-horizont uit lichtgrijsgeel tot lichtgrijs gekleurd, zwak tot matig siltig, zeer fijn tot matig fijn zand. Het oorspronkelijke moedermateriaal betreft dekzandafzettingen die ten dele verspoeld zijn. In variërende mate, maar wel direct onder het verstoringsniveau (circa 60 cm), komen roestvlekken voor. Tijdens de uitvoering van de veldwerkzaamheden lag het grondwaterniveau dieper dan 120 cm -mv. Dit is echter het gevolg van de heersende droge zomerperiode, waardoor er zeer lage grondwaterstanden zijn ontstaan. Alleen bij boring 4 zijn verploegde restanten van een zwak ontwikkelde Bhorizont waargenomen.