Bestemmingsplan Mentinkweg 2a - Toelichting met bijlagen
Tekst van het document
-
Binnen de elementen van deze hoofdgradiënt van het hoge Veluwemassief naar de kust komen kleine hoogteverschillen voor: op en rond de essen, smalle zandige ruggen in het veen, wisselende hoogten van (restanten van) strandwallen aan de kust.
Karakteristieke open veenweidegronden met een groot aantal zuid-noord stromende sloten en laaglandbeken; van hieruit zicht op de bossen van Flevoland en het Veluwemassief -
-
-
Het gebied is ontstaan in een kletsnat gebied, met kleiafzettingen door de zee, en met veen dat gevormd was in de kuststrook van de Zuiderzee, mede onder invloed van het water dat als kwel en via beken van het Veluwemassief kwam. Nog steeds is er sprake van kwel- en beekwater vanaf de Veluwe. Door ontginning in de Middeleeuwen is een onregelmatig ontwateringspatroon ontstaan met beekjes die in de nabijheid van de Zuiderzee vroeger onder invloed stonden van de zee (kreken). Sommige van de beken kennen meandering, zoals de Nodbeek. Het gebied overstroomde voor de afsluiting van de Zuiderzee ieder jaar. Strandwallen, die door de zee zelf waren opgeworpen, boden plaatselijk weerstand tegen overstroming. Alleen aan de noordkant, bij Elburg, beschermden dijken het land – deze dijken liggen nog om het bij Elburg horende land. De open veengebieden zijn vrijwel geheel in gebruik als grasland. In de strook aan de Hierdense beek, van landgoed Hulshorst via landgoed De Essenburg stroomafwaarts, komt een andere schaal van openheid en afwisseling voor, die toevoegingen van opgaande beplanting in een halfopen landschap verdraagt voor de ontwikkeling van de Hierdense Poort.
Kleinschalige flank van het Veluwemassief met dorpen en buurtschappen, houtsingels en grasland
-
Lintbebouwing parallel aan de hoogtelijnen -
Linten van oude hoeven komen voor op de zandrug langs Bijsselsche Beek en Molenbeek, en ten zuidwesten van Doornspijk. Een deel van de hoeven staat op kunstmatig opgehoogde plaatsen: ‘pollen’. Oude bebouwing in linten komt ook haaks op de hoogtelijn voor, maar dan in korte linten en uitsluitend aan de hoge kant.
Enkele landgoederen in de strokenverkaveling vormen mooie ensembles -
De landgoederen maken gebruik van Veluws beekwater: Klarenbeek bij Doornspijk en Hierdense beek bij Hierden en Hulshorst.
Relatief gaaf ontwaterings-, ontsluitings- en verkavelingspatroon: regelmatig in het veenlandschap, onregelmatig in het kleilandschap; het vroegmiddeleeuws ontginningslandschap bij Doornspijk en Wessingen springt eruit -
Het gehele gebied is in zijn structuur nog overwegend (laat)middeleeuws. Het iets hoger gelegen gebied van Doornspijk-Wessingen is nog ouder. De percelen zijn overwegend strookvormig, de richting verspringt van plaats tot plaats in een kleinschalig patroon. Sloten fungeren als perceelgrenzen, behalve op de hogere gronden, waar houtwallen en prikkeldraad de grenzen zijn.
Rust, ruimte, donkerte in het veengebied
Randmeerkust Harderwijk-Elburg Het groene woonlint
i.
Kenmerken -
-
Deel van gradiënt van stuwwal naar Randmeer: bos - essen - strokenverkaveling – blokverkaveling op strandwallen; van besloten boslandschap via kleinschaligheid naar grootschalig open; de overgang is eerst steil, daarna geleidelijk Zuid-noord stromende sloten, dekzandruggen oost-west, microreliëf Drie landgoederen in de strokenverkaveling vormen mooie ensembles Kleine kernen en lintbebouwing langs de N308 (Zuiderzeestraatweg), stedelijke gebieden van Harderwijk - Nunspeet – Elburg Vroegmiddeleeuws ontginningslandschap bij Aperloo Relicten van bos en mozaïekverkaveling in het cultuurland
j. Renkumse en Heelsumse beekdal Kenmerken -
Breed open beekdal met een afwisseling van vochtige graslanden, en landbouw
-
Aan de kop van de beek loofbos, overgaand in een breed beekdal Contrast open beekdal en gesloten randen
k. Twello Stad of
platteland? Kenmerken -
Grofmaziger dan de Oost-Veluwse gradiënt (deelgebieden 47, 48) Amorfe structuur met elementen van rivierenlandschap, dekzandruggen, ruilverkaveling en landgoederen Waardevolle open essen Vrij uitzicht vanaf de dijk over het binnendijkse landschap en over de rivier met uiterwaarden
l. Veluwemassief De groene long van Nederland -
-
De betekenis van de Veluwe voor de verstedelijkende Nederlandse samenleving wordt steeds groter: het omringende stedelijk gebied groeit, de Randstad is eigenlijk al nabij, de stedelijke druk uit het westen is aan de Veluwe al voelbaar bij Nijkerk, Barneveld en Wageningen. Maar ook is, meer vanuit eigen dynamiek, de stedelijke druk groot en groeiend aan de zuidkant (Arnhem), de oostkant (Apeldoorn) en de noordkant (Zwolle). Als groene contramal en producent van schone lucht is het Veluwemassief steeds belangrijker. De Veluwe is veruit het grootste aaneengesloten groene gebied van Nederland waar voor mens en dier een zekere ‘eindeloosheid’ is te ervaren. Dat is een unieke kwaliteit. De identiteit van de groene long van het Veluwemassief wordt niet alleen bepaald door het ‘groen’ in de zin van natuur, maar ook door de unieke aardkundige kwaliteiten (reliëf en bodem) en de rijke cultuurhistorische kwaliteiten.
Stuwwal met grootschalige afwisseling van open heide, gesloten bos, uitgestrekt open stuifzand en vennen, agrarische enclaves. Deze afwisseling is in het westelijk deel sprekender dan in het oostelijk. -
Het westelijk deel kent meer open enclaves van heide, zand en landbouwgebied dan het oostelijk deel; dat laatste is een grootschalig besloten bosgebied. Behalve de interne afwisseling met de verschillen tussen oost en west is er sprake van een sterk contrast tussen de besloten randen van de Veluwe met de lager gelegen, en veelal intensiever bebouwde, omgeving.
Rijk aan aardkundige kwaliteiten (vooral het reliëf) -
Het Veluwemassief is een ‘ijstijdrelict’. In de voorlaatste ijstijd is het reliëf in zijn hoofdvorm ontstaan door opstuwing van grotendeels zandige rivierafzettingen door het ijs. Daarna hebben smeltwater, bodemafschuiving, verstuiving en andere erosieverschijnselen het huidige reliëf doen ontstaan. De zandverstuivingen zijn het resultaat van menselijke invloed (overbegrazing, houtoogst, strooisel- en plaggenwinning). Het geheel van aardkundige kwaliteiten op deze schaal is internationaal zeer zeldzaam.
-
Afwezigheid van oppervlaktewater met uitzondering van de vennen en enkele beken -
-
Door de zandige ondergrond beperkt oppervlaktewater zich tot de enkele plaatsen waar een ondoorlaatbare ondergrond is: de vennen maar ook het dal van de Hierdense beek die als Staverdensche beek diep in het Veluwemassief begint. In noord-zuidrichting loopt een waterscheiding onder het Veluwemassief. Het grondwater in het westelijk deel komt pas buiten het massief aan de oppervlakte in het Randmeergebied en de Gelderse Vallei; het grondwater in het oostelijk en zuidelijk deel wordt, deels nog op het massief, aangesneden door tal van sprengenbeken (zie nr. 25); hier komen ook veenachtige gebieden voor met zeer hoge waterstanden en kwel.
Weinig bebouwing -
-
Bebouwing op het massief zelf beperkt zich tot enkele oude landbouwenclaves, bebouwing samenhangend met de ‘watereconomie’ van de beken, 19e- en 20e-eeuwse landgoedbebouwing, 19e- en 20e-eeuwse bebouwing voor medische, zorg- en militaire instellingen. Tot deze bebouwing behoren grote bijzonderheden, zoals het jachtslot St. Hubertus op de Hoge Veluwe, Radio Kootwijk, het militaire complex op de Kop van Deelen en voormalige sanatoria. Veel van de meer recente bebouwing is bedoeld voor recreatie, vooral huisjesterreinen met bijbehorende voorzieningen. Aan de zuidrand ligt relatief veel bebouwing binnen de begrenzing met onder meer de kernen van Doorwerth en Heveadorp, landgoederen en militaire en instellingsbebouwing.
Karakteristieke en cultuurhistorisch waardevolle open essen op de flanken -
Dit betreft met name enkele complexen van oude bouwlanden ten noorden van Ede: de Doesburger Enk, Lunterense Eng, de Wekeromse Eng, en daarnaast de oude bouwlanden bij Harskamp en in de landgoedgordel tussen Velp en Dieren. Vele complexen van open oude bouwlanden liggen juist buiten de begrenzing van het Veluwemassief. De bouwlanden ten noorden van ’t Hof te Dieren (deels oud open bouwland, deels voormalig bos) verdragen toevoeging van opgaande elementen in het kader van ecologische verbinding.
Een ‘antropogene’ leegte van nu met een schatkamer van cultuurwaarden van toen: landgoederen, grafheuvels, boerderijen et cetera -
-
De Veluwe is in de IJzertijd een kerngebied van bewoning geweest met omringende natte, onbewoonde gebieden. In de Middeleeuwen is dat omgedraaid. Van de prehistorische bewoning resteren grafheuvels en celtic fields. De ijzerwinning uit de tijd dat de Veluwe het eerste ‘industriegebied’ van de lage landen was heeft geleid tot ontbossing en relicten zoals houtskoolbrandplaatsen met rode zanden. ’Een deel van de kleine landbouwenclaves zijn zeer oude nederzettingen die teruggaan tot de Vroege Middeleeuwen of eerder; tot die stokoude nederzettingen behoren Vierhouten, Drie, Garderen/Houtdorp, Koudhoorn, Boesschoten, Hoog Soeren, De Ginkel en Gortel. Uit de tijd dat de Veluwe een zeer extensief gebruikt doorgangsgebied was, dateren de hessenwegen die overwegend in oost-westrichting het massief doorkruisen.
-
Tot de landgoederen behoren enkele zeer oude langs de Hierdensche beek: Staverden en Leuvenum. Andere landgoederen zijn als boslandgoederen gesticht nadat de heide functieloos was geworden en daarom bebost kon worden; in de meeste gevallen is een klein deel van het landgoed bijzonder verfraaid waar het landhuis staat. Een uitzonderlijk geval is de Hoge Veluwe dat door het echtpaar Kröller-Müller als een symbiose tussen natuur en kunst is bedoeld.
Rijke variatie aan (cultuurhistorisch bepaalde) soorten bos: van zeer oude loofboscomplexen tot rechtlijnig verkaveld productiebos en recent ontwikkeld ‘oerbos’ met begrazers -
-
Zeer oude loofboscomplexen komen voor bij sommige van de oudere nederzettingen. Ze komen vooral voor op de Noord- en Oost-Veluwe en plaatselijk in de zuidrand. Voorbeelden zijn: Speulderbos, Sprielderbos, Putterbosch, Vierhouterbos, Gortelsche Bosch, Hoog Soerense bos, Vreebosch en Meerveldsche bosch. Verspreid komen hakhoutbossen voor met een hoge ouderdom. Deels oude, deels jongere landgoederen en buitenplaatsen aan de zuidrand. Landgoedbossen uit de 19e en 20e eeuw naar de inzichten van de particuliere eigenaren met veelal over kleine oppervlakten parkachtige structuren met bebouwing. Staats- en gemeentelijke bebossingen in rechtlijnige patronen. Rust, ruimte, donkerte
m. Wiggen Oost-Veluwe
Beleefbaar deel van de gradiënt van Veluwe naar IJssel -
Gradiënt bestaat uit gesloten droog bos op hooggelegen terrein, dan halfopen landschap met veengebieden, essen en vochtige graslanden langs beken, dan meer open gebied met vochtige graslanden in het laaggelegen gebied
Fraai kleinschalig mozaïeklandschap: afwisseling van weide en akkerland, uitlopers van bossen van de Veluwe, bosschages -
Kleinschalige percelering met over het algemeen geen duidelijke richtingen, maar die zich voegt naar de structuur van reliëf, met name de west-oostgerichte zandige ruggen in combinatie met de beken.
Diversiteit aan bebouwingsvormen: dorpen langs de straatweg, buurtschappen, linten en verspreid Microreliëf: oost-westgerichte smeltwaterruggen met ertussen beekjes, steilrandjes en bolliggende landbouwgronden -
Het betreft hier smeltwatervlakten die in de ijstijd zijn gevormd, en die later door beken zijn ingesneden en zijn geaccentueerd door via de wind aangevoerd zand (dekzand). Op het dekzand zijn plaatselijk essen (oude bouwlanden) ontstaan. Het microreliëf bevindt zich met name langs de beken en/of op de randen van de essen.
De flank wordt doorsneden door talrijke west-oost stromende sprengen en beken
-
-
-
Sprengenkoppen zijn bronnen die zijn ontstaan door de flank van de Veluwe tot op grondwaterniveau in te graven. De sprengenkoppen voeden sprengenbeken die dienden voor waterkracht (molens), wasserij, sierwater op landgoederen en voeding van het Apeldoorns Kanaal. Veel van de natuurlijke beken hebben een kunstmatige verlenging de Veluwe op gekregen, en zijn voor de genoemde doelen vergraven, opgeleid e.d. Bijzondere sprengenstelsels zijn dat voor koninklijk Paleis ’t Loo, dat voor Kasteel Cannenburch, dat voor voeding van het Apeldoorns Kanaal (Vrijenberger Spreng, Veldhuizer Spreng).
Openheid van gave essen en veen- en broekontginningen -
Karakteristieke open essen bij Wissel, Emst en Tongeren. Karakteristieke open ontginningen, waarbij het onderscheid tussen veen, broek en vochtige heide gradueel was; gemeenschappelijk kenmerk was en is dat er sprake is van openheid en kwel. (Overigens zijn de grootste van deze ontginningen opgenomen in het Waardevol landschap Veluwe, zoals het Wisselsche Veen)
Rijk cultuurhistorisch erfgoed, zoals de sprengen, watermolens, waardevolle open essen, landgoederen -
-
Sprengen en beken vormen een door het water bijeengehouden systeem van relicten: natuurlijke beken, sprengkoppen, sprengbeken, kaden voor opgeleiding van water, watermolens met verschillende functies (malen koren, maken papier, houtzagen, koperslaan) en watermolenplaatsen, voormalige wasserijen, water voor kastelen en landgoederen. Tot de landgoederen behoort het op de grens gelegen Cannenburch.
n. Zuidelijke IJsselvallei Overgang van stuwwal met besloten boslandschap via halfopen dekzandlandschap naar open rivierenlandschap IJssel -
Onder aan de hellingen van de stuwwal komt in het dekzandlandschap een brede zone met veel kwel voor, daarna volgt een gordel van hogere en minder natte oeverwallen tot aan de IJsseldijk.
Kleinschalig mozaïeklandschap met grote afwisseling van relatief open tot besloten landschap en hiermee samenhangend een grote afwisseling van talrijke landgoederen, grondgebonden landbouw (met name weidebouw), bos, en beken die van de flank afstromen -
De kleinschaligheid hangt samen met het patroon van vele kleinere beken die op relatief geringe afstand van elkaar van het Veluwemassief richting IJssel stromen. De schaal wordt
-
-
tevens bepaald door bossen die verspreid in het dekzandlandschap voorkomen, op de landgoederen het grootste maar ook daar doorschoten met landbouwgrond, vooral grasland. Beken zijn in veel gevallen lang geleden al vergraven voor waterkracht (molens), afwatering en landgoeddoeleinden (grachten, vijvers). Vergraven zowel wat betreft de richting als de hoogte (opgeleide beken met kaden). Behalve de hoeveelheid van het water, was en is ook de goede kwaliteit een belangrijke karakteristiek, die ten grondslag lag aan papierindustrie en wasserijen. Al met al bezitten de beken een rijke cultuurgeschiedenis. Alle landgoederen liggen aan de beken; aan de landgoederen eigen is de karakteristieke verweving van natuur en cultuur: monumentale gebouwen, water, agrarisch grondgebruik, bos, lanen e.d.
Blokverkaveling maar ook grote afwisseling in perseelsvormen -
Op de oeverwal niet ver van de IJssel komen veel onregelmatig gevormde percelen voor. Langs de beken en andere watergangen in de kwelgebieden is de percelering kleinschalig en op veel plaatsen nog strookvormig.
Bebouwingspatroon in de vorm van dorpen langs de rand van het Veluwemassief en op de oeverwal; verspreid vele buurtschappen -
Dorpen en gehuchten liggen van oudsher op de hogere plaatsen aan de beken. Nijverheid en industrie op basis van waterkracht, met name papierindustrie, bevorderden de groei. Gehuchten op de oeverwal zijn over het algemeen klein gebleven en visueel sterk verweven met het omringende landschap.
Vrij uitzicht vanaf de dijk over het binnendijkse landschap en rivier met uiterwaarden Het Apeldoorns kanaal vormt een markant en cultuurhistorisch element in het landschap Het Apeldoorns kanaal is een ensemble bestaande uit het water, de sluizen en bruggen, bijbehorende woningen en de weg, veelal als laan. Ook beken en sprengenbeken die uitmonden in het kanaal of er onderdoor lopen, kunnen tot dit ensemble worden gerekend; het kanaal wordt gevoed met water uit sprengen.
8. Kernkwaliteiten van Nationaal Landschap Winterswijk Voor de beschrijving is geput uit bestaande informatie: de Streekplanuitwerking Waardevolle Landschappen (2005).
Kernkwaliteiten Nationaal Landschap Winterswijk Kleinschalig, organisch gegroeid halfopen landschap met afwisseling van bosjes, houtwallen, landbouwgrond, lanen, beken, boerderijen; oostelijke helft kleinschaliger dan westelijke helft -
-
-
-
De kleinschaligheid is deels te herleiden tot de kleinschalige geologie en geomorfologie van het Oost-Nederlands Plateau, die sterk afwijkt van het aanliggende dekzandlandschap: met heel karakteristieke structuren van kleine ingesneden beken op korte afstand van elkaar. In de westelijke helft komt tussen de plateaurand Aalten-Groenlo en Winterswijk een komvormige laagte voor waar een afwijkend landschap is ontstaan op voormalig broek en veen. Dit jongere landschap is eveneens kleinschalig maar kent niet de afwisseling met beken, oude bouwlanden en hoeven. Dezelfde soort jongere landschappen komt voor aan de noordkant (o.a. Meddosche Veld en Masterveld). De kleinschaligheid en verweving hangt ook samen met het voorkomen van vele kleine landgoederen met een grote afwisseling van natuur, landbouwgrond, bos en kleine beplantingselementen. Grondgebonden landbouw op economische basis draagt bij aan een landschap dat door eigenaren, gebruikers, bewoners en toeristen als ‘levend’ wordt ervaren.
Rijk aan microreliëf (steilranden, essen en eenmansessen), een duidelijke terrasrand (westzijde) -
De terrasrand ligt tussen Aalten en Groenlo. Boven op de rand komen grote open escomplexen voor: tussen Aalten en Barlo en bij Vragender, en verspreid talloze kleinere essen; het patroon is grillig met veel gebogen wegen en esranden. Op de terrasrand komen ook jongere ontginningen met rechthoekige patronen voor, zoals Schaarsheide en Vragenderveld, met heel andere patroonkenmerken. De hoge ligging nodigde in het
-
verleden militaire activiteit uit waaraan de Besselinkschans bij Lievelde en de vestingstad Groenlo met zijn circumvallatie uit de Tachtigjarige Oorlog nog herinnert. Essen, eenmansessen met steilranden komen overal in het gebied voor behalve in de jongere ontginningen.
Meanderende beken in smalle dalen als doorgaande structuren, met natuurlijke begroeiing (elzen en essen) in halfopen landschap; -
De structuur van beken en beekjes die samenstromen in de Groenlosche Slinge en de Bovenslinge wordt bepaald door de ondergrond en menselijke activiteit. Langs de beken zijn veel kleine tot middelgrote (loof)bossen gelegen. Op hogere plaatsen langs de beken is het natuurlijke reliëf opgehoogd met esdekken.
Fraaie, open essen (opvallend groot op de plateaurand van Aalten tot Groenlo) en bijzondere broekgebieden -
-
-
Voor de essen zie ook boven bij ‘rijk aan microreliëf’. Binnen de begrenzing van de open escomplexen komen gebiedjes voor die geen oude open bouwlanden zijn, maar bijvoorbeeld overgangen naar beekdalen, kleine beekdalen, bosjes. Deze gebiedjes zijn toleranter voor toevoegingen als opgaande beplanting. Bijzondere broek- en veengebieden zijn het Korenburgerveen en omgeving en het Wooldsche Veen, die getuigen van kleinschalige turfwinning. Historisch nederzettingspatroon, vervlochten in het landschap: oude boerderijplaatsen (zoals scholtenhoeven), vele gehuchten en grotere nederzettingen De enige grote nederzetting in het gebied zelf is Winterswijk, dat als een spin in een web van wegen zit. Aan de westrand van het gebied en het plateau liggen Groenlo, Lichtenvoorde en Aalten. De vele gehuchten liggen verspreid in het land, de meeste bestaan uit oude en jongere gebouwen, van oorsprong veelal hoeven, in een karakteristieke losse structuur gegroepeerd bij of rond essen en esjes en in veel gevallen aan een beek. De escomplexen die op de kaart zijn weergegeven, liggen alle bij zulke gehuchten: onder meer Vragender, Barlo, Meddo, Huppel, Kotten, Miste en Corle.
De verspreid gelegen oude boerderijen hebben veelal een bijbehorende eenmanses.
Bijlage 1: Begrippenlijst Aardkunde, aardkundige kwaliteit Aardkunde betreft de ondergrond (geologie), de bodem (bodemkunde) en de vorm van het aardoppervlak (geomorfologie). In de context van Waardevolle landschappen met name de vorm van het aardoppervlakte betreffend (reliëf). Aardwerk Opgeworpen grond, bijvoorbeeld voor schansen of veewallen. In de context van Waardevolle landschappen bedoeld als archeologische of historisch-geografische aardwerken.
Bandijk Rivierdijk die in gebruik is voor kering van het water. Blokverkaveling Verkaveling / percelering met minof meer vierkante perceeln (niet langgerekt). Celtic Field Akker uit de ijzertijd, gekenmerkt door omgrenzing door walletjes; ook wel ‘raatakker’. Dekzandrug Rug in het landschap die is ontstaan door neerslag van opgestoven zand, veelal in het Pleistoceen. Ouder dan rivierduinen. Grote delen van Achterhoek en Gelderse Vallei bestaan uit dekzand in verschillende vormen. Donk Opduiking van stuifzand (rivierduin) in rivierklei. In veel gevallen al vroeg gebruikt als bewoningsplaats. Eendenkooi Stuk land en water ingericht om wilde eenden te vangen, met bochtige, nauw uitlopende sloten (pijpen) omgeven door een haag of omheining. Verschijningsvorm tegenwoordig: bosjes in open (rivieren)landschap. Eenmans es Es (oud bouwland) die in gebruik was bij één boerderij. Ensemble In de context van deze uitwerking: geheel van verschillende landschapselementen die onderling samenhang vertonen; bijvoorbeeld uiterwaarden, dijken, wielen en rivieren.
Escomplex (Groter) oud bouwland dat in gebruik was bij verschillende boerenbedrijven; ook wel: verschillende van die oude bouwlanden in elkaars nabijheid. Es Oude bouwland, dat overigens in sommige streken van Gelderland ‘eng’, ‘ing’ of ook wel ‘veld’ werd genoemd. Gradiënt (Geleidelijke) overgang. Bijvoorbeeld van een stuwwal naar een aanliggend rivierdal. Grienden, griendcultuur
Met wilgenhakhout begroeide grond in het rivierengebied, veelal buitendijks. Inundatiekanaal, inundatievlakte Kanaal ter aanvoer van water dat een gebied (inundatievlakte) kon overstromen, met name voor defensieve doeleinden (waterlinie). In Gelderland: in en bij Nieuwe Hollandse Waterlinie (westelijk Rivierenland), bij Grebbelinie (Binnenveld) en bij IJssellinie (langs IJssel en tussen Arnhem en Nijmegen). Kreek Onder zee-invloed ontstane watergang. In de context van deze uitwerking in de veen- en kleilandschappen aan de voormalige Zuiderzeekust. Kom, komgrond Gebied / grond gevormd door bezinking van fijn rivierslib in lager gelegen ‘kommen’ buiten de uiterwaarden, meer landinwaarts dan de oeverwallen waarop grover materiaal neersloeg. Kronkelwaard Uiterwaard of voormalig aan de rivier gelegen gebied, met een bochtig patroon van richels en geulen, ontstaan door meandering. Mooiste voorbeelden in Gelderland langs de IJssel. Microreliëf Kleinschalige landschappelijke verschillen in hoog en laag, bijvoorbeeld aan een esrand. Laaglandbeek Beek die door gering verval van nature een meanderend karakter heeft, in Gelderland altijd sterk door mensenhand beïnvloed. Oeverwal Zandige wal of complex van wallen, afgezet dicht bij de rivier door het overstromende rivierwater.
Pleistoceen Periode van de ijstijden, toen een groot deel van Gelderland zijn natuurlijk-landschappelijke hoofdvorm verkreeg, met uitzondering van de landschappen die door Zuiderzee en rivieren later hun hoofdvorm verkregen. Rabatten Percelen in natte gebieden die bestaan uit aarden stroken die zijn opgehoogd met bodemmateriaal uit tussenliggende ‘sloten’, met als doel op de stroken (hak)hout te kunnen telen. Komt vooral in het Rivierengebied voor maar ook elders zoals de Achterhoek. Rivierduin Duin dat ontstaan is door het verstuiven van zand uit een rivierbedding.
Slaperdijk Dijk waarvan de waterkerende functie is verdwenen. Spreng, sprengenbeek Ingraving in een hoogte tot aan een watervoerende laag, kunstmatige bron die zo ontstaat. Voedt sprengenbeken. In Gelderland in veel gevallen van deels natuurlijke oorsprong; komt voor in de randen van de stuwwallen van Veluwe, Rijk van Nijmegen en Montferland. Strandwal Parallel aan de (voormalige) kust gelegen wal, opgebouwd door de zee. In Gelderland plaatselijk langs de voormalige Zuiderzee. Strang Afgesneden rivierarm met open water. Strokenverkaveling Verkaveling / percelering in (langgerekte) strookvorm, in tegenstelling tot de meer vierkante blokverkaveling. Stuwwal Door het oprukkende landijs (gletsjers uit het noorden) gevormde wallen van zand, grind en klei. In Gelderland: Veluwemassief, stuwwal van Nijmegen-Groesbeek en Montferland. T-boerderij Boerderij die bestaat uit woonhuis en bedrijfsruimte onder één dak, met het woonhuis dwars op de (voormalige) bedrijfsruimte. Komt in Gelderland veel in het gebied van de grote rivieren voor.
IJzertijd Periode die vooraf ging aan de Romeinse Tijd.
Bijlage: kernkwaliteiten Gelders natuurnetwerk en Groene ontwikkelingszone Toelichting In deze bijlage worden de kernkwaliteiten, de actuele waarden en de ontwikkelingsdoelen, van het Gelders natuurnetwerk en de Groene ontwikkelingszone beschreven. Het doel is om te beoordelen in hoeverre een geplande ingreep de kernkwaliteiten aantast. Daarnaast heeft dit ook dit als doel richting te geven aan mitigerende en compenserende maatregelen. Voor de Groene ontwikkelingszone heeft dit tevens als doel richting te geven aan de versterking van de ontwikkelingsdoelen, zodat per saldo sprake is van een versterking van de Groene ontwikkelingszone. Het is essentieel dat de aanwezige kernkwaliteiten op de plaats van de geplande ingreep voldoende in beeld worden gebracht. De kernkwaliteiten worden beschreven op het niveau van 185 deelgebieden. Naast deze gebiedsspecifieke kernkwaliteiten zijn er algemene kernkwaliteiten die voor alle deelgebieden gelden. Dit zijn de milieucondities die de voorwaarde vormen voor het voortbestaan van de natuur: • ecologische samenhang; • stilte; • donkerte; • openheid; en • rust. In een aantal deelgebieden komen ecologische verbindingszones voor. Elke verbindingszone heeft een doeltoekenning en een uitwerking in een inrichtingsmodel.
Na de beschrijving van de deelgebieden volgt een beschrijving van de zes verschillende inrichtingsmodellen verbindingszones met een kaart waar deze verbindingszones voorkomen in Gelderland.
DEELGEBIEDEN KERNKWALITEIT
Grens deelgebied 136
Gelders natuurnetwerk Groene ontwikkelingszone
169
134
137
155 167
137 136
139
70 138
137 97
136 137 90 96
133 135
98
104
161
93
82
102
89
83
160
166 79
87
88
165 141
92 71
78
164
111
110
81
170 120
117
72
116
119
76
115
122
143 144
142 55
153
153 47
56
46
44
54
45
156
145
157
52 62 148 148 178
148
148
156 63
146 49
156
179
60
60 64
61
50 150
146 146 57
59 51 183 182
NL.IMRO.9925.PVOmgverordeningGC-gc05
3 20
154 18
35 37
10
43 36
39
184
27
38
149
41
26
9
13
66 145
30
29
176
58
53
17
24
154
21
176
65
131 175
31
6
8
175
176
181 180
48
121
130
113
67
172
40
1 2
25
132
129
5
32
172 22
114
4
172
171
74
69
118
0
33
68 173
84
75
112
73
151
7
7 23 174
140
123
147
152 158 7
125
127
85
108
86
101
126 128
159
105
80
94
77
109 163
124
106 106
162 95
91 100
107
103 99
168
14 177
12 19
11 28 15
16 34
42
ALGEMEEN KERNKWALITEITEN
ONTWIKKELINGSDOELEN
Nr. 1 Gebiedsnaam Land van Bolksbeek en Berkel kernkwaliteiten deelgebied natuur en landschap • Broekgebied, leefgebied voor amfibieën: boomkikker, kamsalamander en vissen, zoals de kleine en grote modderkruiper • onderdeel van Nationaal Landschap Graafschap • leefgebied steenuil • landschappelijk zijn vooral de essen van Gelselaar en Geesteren bijzonder • Heksenlaak bijzonder beekje in kwelrijk, venig beekdal op de flank van de Lochemse Berg • vochtige bossen op landgoederen in het Berkeldal aardkundige waarden • Lochemerberg en Borculo waardevol open gebied of verkaveling
•
rond Nettelhorst
parel natte landnatuur
• •
Heksenlaak Ja, o.a. Wanninkhof, Roeterinkbroek
natuur en landschap GNN (omvorming, natuurontwikkeling)
•
Ontwikkelen kwelgevoede natuur en ecologische structuren voor amfibieën: voortplantingswateren en kleinschalig gevarieerd landschap
natuur en landschap Groene Ontwikkelingszone
•
ecologische verbindingen met evz-model
• •
Ontwikkelen kwelgevoede natuur en ecologische structuren voor amfibieën: voortplantingswateren en kleinschalig gevarieerd landschap: poelen, singels, ruigtes en struwelen, (broek)bosjes Ampsense Veld - Lochemerberg: das, kamsalamander Berkel; verbindt Duitsland met het Berkeldal en het IJsseldal: das, kamsalamander, ijsvogelvlinder, winde Horstgoot, verbindt de Graafschap met de natuurgebieden bij Neede en Zuid-Twente: kamsalamander
•
ALGEMEEN KERNKWALITEITEN
ONTWIKKELINGSDOELEN
Nr. Gebiedsnaam natuur en landschap
aardkundige waarden waardevol open gebied of verkaveling parel natte landnatuur natuur en landschap GNN (omvorming, natuurontwikkeling)
3 Ruurlose Broek - Groenlose Slinge • Overwegend grootschalig ontginningslandschap met overgangen naar het kampenlandschp op dekzand; de Groenlose Slinge die hier vanaf het Oost-Nederlands Plateau komt, vandaar vroeger uitliep in het moeras en nu als gegraven beek door het Ruurlose Broek loopt • De evz Groenlose Slinge verbindt dit gebied met de Graafschap en de Berkel en naar het oosten met de Winterswijkse beken; modellen: kamsalamander en winde • spoordijk Winterswijk - Zutphen van belang als leefgebied en migratiezone voor reptielen, m.n. zandhagedis • Parel Nijkampsheide: natte heide en blauwgraslandreservaatje met klokjesgentiaan en orchideeën; leefgebied boomkikker • Groenlo vestingsstad met zichtbare en gerestaureerde resten van de Circumvallatielinie uit 1627 Beleg van Grol: o.a. Lievelder Schans • Leostichting als ontginningslandgoed in het Ruurlose Broek • cultuurhistorische en landschappelijke waarden van de beken, oude ontginningen en kavelpatronen, hakhout, houtwallen, singels en boerderijen • abiotiek: aardkundige waarden, kwel, bodem, grondwaterreservoir • • • • •
• •
•
•
+: Terras en terrasrand Aalten - Eibergen + + ja, stapsteen Groenlose Slinge, verspreide natte elementen ontwikkeling blauwgraslanden, vochtige heide en vennen met bijbehorende flora en fauna in de verbinding Korenburgerveen - Stelkampsveld ontwikkeling droge en vochtige bossen met bijbehorende flora en fauna ontwikkeling ecologische verbinding Groenlose Slinge met beken, beekoevers, poelen, natte graslanden en moerasjes, bosjes en singels ontwikkeling ecologische verbinding Baakse Beek Veengoot met beken, beekoevers, poelen, natte graslanden en moerasjes, beschutte, zonnige plekjes (spoordijk), opgaande landschapselementen, etc. ontwikkeling uitwisseling met de omgeving en vermindering
• • • • natuur en landschap Groene Ontwikkelingszone
•
•
• • • • • ecologische verbindingen met evz-model
• •
barrièrewerking N18, N315 en N319 ontwikkeling bosranden en overgangen naar cultuurgronden, heide en schrale graslanden ontwikkeling biotopen voor vogels van bossen en cultuurgronden ontwikkeling biotopen voor reptielen en amfibieën (m.n. boomkikker), poelen ontwikkeling cultuurhistorische patronen (bijv. ontginningen, houtwallen) en beheersvormen ontwikkeling ecologische verbinding Groenlose Slinge met beken, beekoevers, poelen, natte graslanden en moerasjes, bosjes en singels ontwikkeling ecologische verbinding Baakse Beek Veengoot met beken, beekoevers, poelen, natte graslanden en moerasjes, beschutte, zonnige plekjes (spoordijk), opgaande landschapselementen, etc. ontwikkeling uitwisseling met de omgeving en vermindering barrièrewerking N18, N315 en N319 ontwikkeling bosranden en overgangen naar cultuurgronden, heide en schrale graslanden ontwikkeling biotopen voor vogels van bossen en cultuurgronden ontwikkeling biotopen voor reptielen en amfibieën (m.n. boomkikker), poelen ontwikkeling cultuurhistorische patronen (bijv. ontginningen, houtwallen) en beheersvormen Groenlose Slinge (Duitsland - Winterswijk - IJssel): kamsalamander, winde Baakse Beek - Veengoot (Duitsland - Winterswijk - IJssel): kamsalamander, hagedis, vuurvlinder, winde
ALGEMEEN KERNKWALITEITEN
Nr. Gebiedsnaam natuur en landschap
aardkundige waarden waardevol open gebied of verkaveling parel ONTWIKKELINGSDOELEN
17 Beekvliet - Barchemse Veengoot • gevarieerd heide- en broekontginnings- en kampenlandschap met restanten natte heide en broekbossen en andere bossen • onderdeel van Nationaal Landschap Graafschap • Hagenbeek: herstelde natte schraallanden me veel bijzondere soorten, o.a. orchideeën • leefgebied steenuil • het oorspronkelijk natte middengebied van de Achterhoek • ecologische verbinding Beekvliet - Zwarte Veen, • zeer waardevolle basenrijke kwel in de laagtes in en rond Stelkampsveld; daardoor ook buiten het N2000-gebied zeer bijzondere flora en vegetaties • +, Zwarte Veen en omgeving (dekzandruggen) en Borculo (dekzandruggen) • • Stelkampsveld
natte landnatuur
•
ja, Hagenbeek
natuur en landschap GNN (omvorming, natuurontwikkeling)
•
Het N2000-gebied Stelkampsveld zal uitgebreid worden met omliggende gebieden om tot een robuust reservaat te komen: Mennegoor, Stikkergoor, Achterste Goor, Entelsveld, Hietland, Broekbos Borculoseweg. Gradiënten van zwakgebufferde vennen, kalkmoerassen, blauwgraslanden, heischrale graslanden en soortenrijke heiden zijn hier aanwezig en kunnen mogelijk verder worden ontwikkeld. ontwikkeling vochtige bossen, schraallanden en poelen, met name op goor- en beekeerdgronden ontwikkeling meer natuurlijke bossen ontwikkeling bosranden ontwikkeling evz Beekvliet - Zwarte Veen, met name voor soorten van schraallanden ontwikkeling vochtige bossen, schraallanden en poelen, met name op goor- en beekeerdgronden ontwikkeling meer natuurlijke bossen ontwikkeling bosranden beperken barrièrewerking N312, N315 en N319 Beekvliet - Zwarte Veen: verbinding Berkel/Groenlose Slinge en Baakse Beek: kamsalamander, vuurvlinder de samenhang tussen de verschillende schraallandreservaten versterken: model kamsalamander en vuurvlinder
•
natuur en landschap Groene Ontwikkelingszone
• • • •
ecologische verbindingen met evz-model
• • • • •
ALGEMEEN KERNKWALITEITEN
Nr. Gebiedsnaam natuur en landschap
aardkundige waarden
waardevol open gebied of verkaveling
ONTWIKKELINGSDOELEN
parel natte landnatuur natuur en landschap GNN (omvorming, natuurontwikkeling)
natuur en landschap Groene Ontwikkelingszone
26 Eibergen - Borculo • gevarieerd heideontginnings-, kampen en rivierweidenlandschap met restanten natte heide en broekbossen en andere bossen • Berkel: vispasseerbare rivier met stapstenen • ecologische verbinding Berkel, tussen Graafschap en Duitsland voor dieren van bos en kleinschalig landschap, hier vooral ten zuiden van de Berkel via Olden Eibergen en het Haarlose Veld • ecologische verbinding Hupselsche Beek - Leerinkbeek • leefgebied steenuil • Berkeldal, • Mallemse Es • Terras Oost-Nederlands Plateau • paraboolduin bij Rekken (De Breken) • Mallemse Es • • • • • • • •
• • ecologische verbindingen met evz-model
• •
ja, verspreide kleine terreinen aan de rand van het Oost-Nederlands Plateau ook heide (Pannekuilen) ontwikkeling meer natuurlijke bossen ontwikkeling bosranden ontwikkeling ecologische verbinding Berkel via Olden Eibergen ontwikkeling ecologische verbinding Hupselsche Beek Leerinkbeek ontwikkeling kleinschalige landschappen met gebiedseigen lijnvormige elementen en poelen, vochtige bosjes volgens het LOP Ontwikkelen schrale graslanden en ruigteranden Beperken barrièrewerking N18, N315 en N823 Berkel: Duitsland - IJssel: das, kamsalamander, ijsvogelvlinder, winde Hupselse Beek - Leerinkbeek: verbinding Zwillbroek - Borculo kamsalamander
ALGEMEEN KERNKWALITEITEN
Nr. Gebiedsnaam natuur en landschap
aardkundige waarden waardevol open gebied of verkaveling parel natte landnatuur
27 Baakse Beek en Lievelde • Overwegend kleinschalig kampenlandschap op dekzand in het oosten en grootschalig ontginningslandschap in het westen, met de Baakse Beek ontspringend in beekjes op het OostNederlands Plateau, vandaar snelstromend afdalend naar het vroegere moeras • oostelijk deel (Oost-Nederlands Plateau) onderdeel van Nationaal Landschap Winterswijk • De evz Baakse Beek - Veengoot vormt de verbinding tussen Winterswijk en de Graafschap; modellen: kamsalamander, hagedis, vuurvlinder en winde • spoordijk Winterswijk - Zutphen van belang als leefgebied en migratiezone voor reptielen, m.n. zandhagedis • Parel Lievelderveld: natte heide met karakteristieke en bijzondere soorten • Parel Koolmansdijk: blauwgrasland, door natuurontwikkeling sterk uitgebreid en spectaculair hersteld • leefgebied steenuil en boomkikker • kleinschalig en onregelmatig essen- en kampenlandschap op de rand van het Oost-Nederlands Plateau met duidelijk herkenbaar hoogteverschil; Lievelde en Vragender als esdorpen, snelstromende beken • kleinschalig kampenlandschap met intensieve groen-blauwe en recreatieve dooradering: klompenpaden Zieuwent • zichtbare en gerestaureerde resten van de Circumvallatielinie uit 1627 Beleg van Grol: o.a.
Lievelder Schans • cultuurhistorische en landschappelijke waarden van de beken, oude ontginningen en kavelpatronen, hakhout, houtwallen, singels en boerderijen • abiotiek: aardkundige waarden, kwel, bodem, grondwaterreservoir • +: Terras en terrasrand Aalten - Eibergen • • •
+ + ja