CConstaterende datWinterswijk
Koppel je AI →
Document · PDF

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk

Algemene raadscommissie 13 januari 2022, gemeente WinterswijkBij agendapunt: Actualisatie bermbeheerplan16.035 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

2021 Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

R.J.H. Schröder Ecologisch Adviesbureau Schröder 15-12-2021

rapportnummer 2107

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021 Streefbeeldenkaart, kostenraming en ecologische werkprotocollen

Rapportnummer 2107

R.J.H. Schröder 15 december 2021

Opdrachtgever: Gemeente Winterswijk Postbus 101 7100 AC Winterswijk

Ecologisch Adviesbureau Schröder Droppersweg 1 7108 BL Winterswijk-Woold Tel: (0543)-564336 E-mail: ecoadvies@planet.nl Internet : www.ecologischadviesbureauschroder.nl

Colofon Tekst en samenstelling:

R.J.H. Schröder (Ecologisch Adviesbureau Schröder).

In opdracht van:

Gemeente Winterswijk.

Contactpersoon:

A. Poelmans.

Foto’s omslag en rapport: R.J.H. Schröder. Omslag:

Bloemrijke vegetatie met gewone margriet en echte koekoeksbloem.

Rechten:

De inhoud van dit rapport (in het geheel of in delen) mag, behoudens de gemeente Winterswijk, zonder schriftelijke toestemming van Ecologisch Adviesbureau Schröder, niet door fotokopie, druk of andere middelen worden gereproduceerd.

Bronvermelding:

Citaten uit dit rapport zijn toegestaan met volledige bronvermelding: Schröder, 2021. Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021.

Wijze van citeren:

Schröder, R.J.H., 2021. Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021. Rapport 2107 - Ecologisch Adviesbureau Schröder, Winterswijk-Woold.

Ecologisch Adviesbureau Schröder is aangesloten bij het Samenwerkingsverband Ecologie

Inhoud SAMENVATTING .............................................................................................................................................. 1 1. INLEIDING .................................................................................................................................................... 2 2. HUIDIGE BERMBEHEER EN STAKEHOLDERS.................................................................................................. 5 2.1 METHODE ........................................................................................................................................................ 5 2.2 RESULTATEN ..................................................................................................................................................... 5 2.2.1 Huidige beheer ....................................................................................................................................... 5 2.2.2. Wensen stakeholders ............................................................................................................................ 7 3. PROGRAMMA VAN EISEN ............................................................................................................................

8 3.1 METHODE ........................................................................................................................................................ 8 3.2 RESULTATEN ..................................................................................................................................................... 8 4. BIODIVERSITEIT ......................................................................................................................................... 10 5. STREEFBEELDEN ......................................................................................................................................... 12 6. ECOLOGISCHE PROTOCOLLEN .................................................................................................................... 16 7. KOSTENRAMING ........................................................................................................................................ 17 8. MONITORING BIODIVERSITEIT ................................................................................................................... 18 9. CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN .............................................................................................................

20 9.1 CONCLUSIES .................................................................................................................................................... 20 9.2 AANBEVELINGEN .............................................................................................................................................. 20 LITERATUUR .................................................................................................................................................. 22 BIJLAGEN ....................................................................................................................................................... 23

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Samenvatting De wegbermen en bermsloten in de gemeente Winterswijk vormen een belangrijk leefgebied voor tal van bijzondere soorten planten en dieren. Zij zijn van groot belang voor broedvogels, dagvlinders, krekels, nachtvlinders, paddenstoelen, planten, reptielen en sprinkhanen. Daarnaast vormen zij een fijnmazig netwerk van circa 660 kilometer berm tussen natuurgebieden en landgoederen (ecologische infrastructuur). Veel karakteristieke soorten zijn verdwenen en de verruiging met soorten als braam en brandnetel neemt toe. Ook zien we steeds minder insecten in de berm. Op dit moment wordt ongeveer een kwart van de bermen verschraald. Hoewel lokaal successen worden geboekt, zie we op veel plekken dat de biodiversiteit toch achteruit gaat. De gemeente heeft daarom gewerkt aan het opstellen aan een bermbeheerplan waarbij de achteruitgang wordt gestopt zodat de kwaliteit van de bermen en bermsloten weer kan toenemen. Onderhavig rapport is daar de uitwerking van. Ecologisch beheer staat daarin centraal. Het verbeteren van het huidige beheer, het vergroten van de biodiversiteit en het versterken van de functie als ecologische verbindingszone in alle bermvakken zijn de belangrijkste aandachtspunten. Een belangrijk onderdeel van de actualisatie van het bermbeheerplan is de inventarisatie van eisen en wensen van alle betrokkenen (stakeholders).

Hiervoor is een groep van externe stakeholders betrokken. In dit bermbeheerplan is een samenvatting van alle interviews met de stakeholders opgenomen. Hieruit blijkt dat er veel overeenkomstige belangen zijn. Op basis van bovengenoemde uitkomsten is een programma van eisen opgesteld ten aanzien van alle relevante onderdelen (o.a. ecologische eisen, landbouw, recreatie en verkeersveiligheid). Dit programma van eisen vormde het uitgangspunt voor dit bermbeheerplan. Vervolgens zijn per bermvak streefbeelden opgesteld voor de mogelijk aanwezige ecotopen wegberm, bermsloot, steilrand en talud. Om het voor alle betrokkenen overzichtelijk te houden zijn 2 streefbeelden opgesteld voor de bermen en bermsloten van de gemeente Winterswijk: 1. Bloemrijk grasland; 2. Overig (ruigte, struweel of hakhout). Alle streefbeelden zijn uitgewerkt in een Geografisch Informatie Systeem (GIS) zodat deze ook digitaal beschikbaar zijn. Tevens zijn voor alle in de bermen actuele werkzaamheden ecologische protocollen opgesteld. Voorbeelden daarvan zijn ‘Aanplant laanbomen’, ‘Onderhoud fietspaden’ en ‘Ecologisch beheer streefbeeld Bloemrijk grasland’. Als deze protocollen worden opgevolgd kan de achteruitgang van de biodiversiteit worden gestopt en omgebogen tot een positieve ontwikkeling voor het Winterswijkse buitengebied.

De huidige kosten voor de uitvoering van het bermbeheer bedragen jaarlijks € 340.000,-. De kosten voor de uitvoering van het herziene bermbeheerplan bedragen jaarlijks € 500.000,-. Voor deze extra investering van € 160.000,- kan het gehele bermbeheerplan worden uitgevoerd. Het is van groot belang om de ontwikkelingen van het nieuw uit te voeren bermbeheerplan op de biodiversiteit te volgen. Daarom is in onderhavig bermbeheerplan een monitoringplan opgesteld waarin een voorstel voor de monitoring van flora en fauna wordt beschreven. 1

Samenvatting | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

1. Inleiding Landschap en biodiversiteit Winterswijk heeft een buitengebied met veel bijzondere planten en dieren. De beleidsvisie Landschap en Biodiversiteit die in 2020 is vastgesteld is een belangrijke basis voor de manier waarop we ons buitengebied willen beheren. We streven naar een basiskwaliteit voor natuur en landschap. En de 644 kilometer bermen die in eigendom en beheer zijn van de gemeente Winterswijk vormen daarbij een belangrijk leefgebied voor tal van bijzondere soorten. Daarnaast vormen zij samen een fijnmazig netwerk in ons landschap en zijn als zodanig van belang als verbindingszone tussen natuurgebieden en landgoederen (ecologische infrastructuur). Daardoor worden de migratiemogelijkheden van planten en dieren verbeterd. De bermen hebben daarmee ook een functie in het natuurnetwerk. Omvorming van beheer De kwaliteit van de flora en fauna van de bermen en bermsloten staat onder druk. Veel karakteristieke soorten zijn verdwenen en de verruiging met soorten als braam en brandnetel neemt toe. Ook zien we steeds minder insecten in de berm. Op dit moment wordt ongeveer een kwart van de bermen ecologisch beheerd. Hier wordt al sinds 1998 een verschalingsbeheer uitgevoerd. Hoewel lokaal successen worden geboekt, zie we op veel plekken dat de biodiversiteit toch achteruit gaat.

De gemeente werkt daarom aan een bermbeheerplan waarbij de achteruitgang wordt gestopt zodat de kwaliteit van de bermen en bermsloten weer kan toenemen. Onderhavig rapport is daar de uitwerking van. Ecologisch beheer staat daarin centraal. Het verbeteren van het huidige beheer, het vergroten van de biodiversiteit en het versterken van de functie als ecologische verbindingszone in alle bermvakken zijn de belangrijkste aandachtspunten. Historie ecologisch bermbeheer In 1996 is het rapport ‘Plan van aanpak sloten en bermen WCL-Winterswijk’ verschenen. Daarin wordt aangegeven dat een integraal landschapsbeheer gerealiseerd dient te worden, waarbij wegbermen en watergangen betrokken zijn (Biologische Station Zwillbrock, 1996). Een inventarisatie van bermen en sloten in augustus-oktober 1994 vormt de basis voor dit plan van aanpak (Harfsterkamp, 1994). In totaal is in Winterswijk daarbij aan 180 kilometer wegberm het natuurdoeltype Droog grasland toegekend. Na het uitkomen van deze rapportage is de gemeente Winterswijk in 1998 begonnen met ecologisch bermbeheer in de buurtschappen Meddo, Ratum en Kotten. Dit deel omvatte een derde deel van het totaal aantal wegbermen met het natuurdoeltype Droog grasland. Het aantal verschraalde bermen is tussen 1998 en 2009 gegroeid naar twee derde deel van het totaal.

Sinds 2009 zijn ook in de buurtschap Woold de eerste bermen verschraald zodat vanaf 2009 100% van de daartoe bestemde bermen wordt verschraald. Het ecologisch bermbeheer vond in deze periode uitsluitend langs verharde wegen plaats. In 2011 is een evaluatie van het verschralingsbeheer uitgevoerd (Schröder, 2012). Hieruit bleek dat er maar liefst 52 indicatieve plantensoorten zijn aangetroffen langs de Winterswijkse wegen. Daarvan stonden er 17 op de Rode lijst van 2000 van kwetsbare en bedreigde vaatplanten (bedreigd: 1, kwetsbaar: 5 en gevoelig: 11). Verontrustend was echter dat 20 soorten slechts op een zeer beperkt aantal groeiplaatsen voorkwam. Er werd geconcludeerd dat er bij een verkeerd beheer van de wegbermen en bermsloten een reëel risico was dat deze groeiplaatsen binnen afzienbare tijd zouden kunnen verdwijnen. Daarnaast bleek dat de meeste groeiplaatsen niet in de wegberm, maar juist op de taluds van de bermsloten en greppels aanwezig waren.

2

1. Inleiding | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Uit het onderzoek bleek dat een aanzienlijke hoeveelheid groeiplaatsen van bedreigde en beschermde soorten buiten de wegtrajecten lagen waar tot 2011 een ecologisch bermbeheer plaatsvond. Daarop is na overleg met de gemeente Winterswijk besloten om de ligging van de tot en met 2011 verschraalde bermvakken te herverdelen dusdanig dat alleen nog de bermvakken waar het ecologisch zinvol is worden verschraald (Schröder, 2013). Sinds 2012 worden uitsluitend deze bermvakken verschraald (zie figuur 1). Om te kunnen beoordelen hoe de ontwikkeling van de karteersoorten in de Winterswijkse wegbermen verloopt, werd in 2012 aanbevolen om het onderzoek na een periode van 5 jaar te herhalen voor wat betreft de zeldzame soorten en de soorten van de Rode lijst. In 2017 heeft daarom een tweede evaluatie van het verschralingsbeheer plaatsgevonden (Schröder, 2018). Hieruit bleek dat in de periode 2011-2017 een deel van de kleine groeiplaatsen van bijzondere planten verdwenen is. Daarnaast zijn 4 soorten van de Rode lijst van bedreigde planten in diezelfde periode uitgestorven langs de Winterswijkse wegen. Ook bleek dat een klein deel van de groeiplaatsen in omvang is toegenomen. Daarnaast heeft de uitzaai van blauwe knoop op kleine plagplekken in wegbermen geleid tot hervestiging van deze soort op meerdere oude groeiplaatsen.

Conclusie Voor de gemeentelijke wegberm- en bermslootbeheerders is vooral de volgende overall conclusie van belang: ”Het heeft er alle schijn van dat het ecologisch bermbeheer de gemeentebrede achteruitgang van groeiplaatsen van bijzondere planten vooral vertraagd. Het op termijn uitsterven van veel soorten wordt er niet door voorkomen. Die kan alleen gestopt worden als in ieder geval in de ecologische bermvakken het klepelbeheer vanaf 2023 wordt gestopt en het uitmaaien van de sloten wordt geïntensiveerd”. Samengevat zijn er in hoofdzaak een drietal bedreigingen die debet zijn aan de steeds verdergaande achteruitgang van de natuurwaarde van de bermen, bermsloten en -greppels: 1. Verruiging door klepelbeheer in de bermen; 2. Verruiging door extensief beheer van bermsloten en -greppels; 3. Medegebruik van of beïnvloeding van bermen door aangrenzende grondgebruikers. Om de achteruitgang van de natuurwaarde in de Winterswijkse wegbermen te stoppen dienen daarom op hoofdlijnen de volgende aspecten in acht te worden genomen: 1. Stoppen met klepelbeheer; 2. Intensivering opschonen sloten en greppels; 3. Aanleg buffer tussen landbouwpercelen en berm; 4. Opstellen integraal bermbeheerplan. Ten behoeve van Ad 4. Heeft de gemeente Winterswijk Ecologisch Adviesbureau Schröder (EAS) opdracht gegeven om een integraal ecologisch bermbeheerplan op te stellen.

Als in dit rapport wordt gesproken van een berm, dan wordt daar - tenzij anders vermeld - de berm inclusief de eventueel aanwezige bermsloot of -greppel mee bedoeld. Doelstellingen De actualisatie van het bermbeheerplan heeft de volgende doelstellingen: 1. Optimalisatie van het bestaande ecologisch bermbeheer (174 km = 27% van de bermvakken); 2. Omvorming van alle bermvakken met een regulier bermbeheer (73%) naar een optimaal ecologisch bermbeheer; 3. Betrekken van alle bermsloten en -greppels bij het ecologisch beheer. 3

1. Inleiding | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt de inventarisatie van het huidige beheer en de eisen en wensen van alle betrokkenen besproken. Op basis daarvan komt in hoofdstuk 3 het programma van eisen aan bod. De biodiversiteit van de Winterswijkse wegbermen komt in hoofdstuk 4 aan de orde, gevolgd door hoofdstuk 5 waar de streefbeelden worden besproken. In hoofdstuk 6 worden de ecologische werkprotocollen beschreven. In hoofdstuk 7 wordt een kostenraming gegeven voor het tot nu toe uitgevoerde en in de toekomst uit te voeren beheer. De monitoring van de biodiversiteit wordt tot slot besproken in hoofdstuk 8.

4

1. Inleiding | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

2. Huidige bermbeheer en stakeholders 2.1 Methode In dit onderdeel wordt het huidige beheer van de wegbermen en bermsloten beschreven. Daarnaast wordt in een kaartbeeld de ligging van de huidige ecologische bermvakken weergegeven. Een belangrijk onderdeel van de actualisatie van het bermbeheerplan is de inventarisatie van eisen en wensen van alle betrokkenen (stakeholders). Hiervoor is een groep van externe stakeholders betrokken (zie bijlage 1). Het was aanvankelijk de bedoeling om ten behoeve van de externe stakeholders een openbare bijeenkomst te organiseren door OG. Door de coronacrisis zijn in de plaats daarvan door EAS interviews afgenomen bij alle stakeholders. Hierdoor ontstond een beeld van het huidige beheer en de wensen van de stakeholders. Daarnaast is een gezamenlijke Teams-vergadering gehouden om de knelpunten en kansen te destilleren. Tijdens die vergadering is de stakeholders gevraagd om deel te nemen aan een bermenwerkgroep. Hierin konden zij dan de belangen van hun achterban vertegenwoordigen.

2.2 Resultaten 2.2.1 Huidige beheer

Het huidige beheer ( 2020) is onder te verdelen in het beheer van de berm en van de bermsloten en -greppels. Beheer bermen De gemeente Winterswijk is eigenaar van 644 kilometer wegberm. Daarvan werd in 2020 174 kilometer verschraald (maaien en afvoeren maaisel). In figuur 1 is een overzicht opgenomen van de herverdeling van de ecologisch beheerde bermvakken (totaal 174 km). Op basis van veldindrukken is een onderscheid gemaakt in jaarlijks (119 km) en tweejaarlijks (55 km) te verschralen bermvakken. Deze zijn respectievelijk rood en blauw afgedrukt. Sinds 2012 zijn dat de ecologische bermvakken die worden verschraald. In grijs zijn de tot en met 2011 verschraalde wegbermen weergegeven.

5

2. Huidige bermbeheer en stakeholders | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Figuur 1. Herverdeling te verschralen bermvakken gemeente Winterswijk (bron: Schröder, 2013).

De overige 470 kilometer werd in 2020 geklepeld waarbij het maaisel in de berm bleef liggen. Hierbij dient te worden opgemerkt dat de 1e 60 centimeter van de bermen van ook de ecologische bermvakken (verschraling) jaarlijks zijn geklepeld. Dit is gedaan in verband met de verkeersveiligheid. In bochten werd vaak de volledige breedte geklepeld (ook in ecologische bermvakken) om voldoende zicht op de weg te verkrijgen. 6

2. Huidige bermbeheer en stakeholders | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Beheer bermsloten Naast wegbermen zijn ook veel bermsloten in eigendom bij de gemeente Winterswijk. Deze worden verschillend beheerd: 1. Sloten jaarlijks maaien 2. Sloten 2-jaarlijks maaien (even jaren) 3. Sloten 2-jaarlijks maaien (oneven jaren) 4. Sloten 5-jaarlijks maaien 5. Sloten niet gemaaid De sloten die het meest intensief worden gemaaid betreft sloten die belangrijk zijn voor de waterafvoer (Ad 1., 2. en 3.). Een belangrijk onderdeel van de actualisatie van het bermbeheerplan is de inventarisatie van eisen en wensen van alle betrokkenen (stakeholders) hebben. Hiertoe is informatie verzameld bij de volgende 2 groepen stakeholders: interne stakeholders (gemeente Winterswijk) en externe stakeholders (bijlage 1)

2.2.2. Wensen stakeholders

Alle bij het project betrokken stakeholders zijn geïnterviewd. Een samenvatting van alle interviews is opgenomen in bijlage 2. Hieruit blijkt dat er veel overeenkomstige belangen zijn.

7

2. Huidige bermbeheer en stakeholders | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

3. Programma van eisen 3.1 Methode Ten aanzien van de volgende onderdelen dient een programma van eisen te worden opgesteld: o Verkeersveiligheid o Wegenbouwtechniek o Algemene gebruik o Ecologische eisen o Invasieve exoten o Landbouw o Recreatie o Technische eisen ecologisch maaibeheer. Het programma van eisen is opgesteld aan de hand van de uitkomsten van de interviews van de stakeholders. De eisen zijn uitgewerkt in een matrix zodat de gemeenschappelijke belangen inzichtelijk worden gemaakt.

3.2 Resultaten In bijlage 3 is een matrix opgenomen met daarin de eisen per onderdeel. Van deze onderdelen zijn er 2 expliciet ten aanzien van de technische eisen (‘Technische eisen ecologisch maaibeheer’ en ‘Wegenbouwtechniek’). De 8 andere onderdelen hebben betrekking op algemene onderdelen en stakeholders. Indien er eisen zijn die voor minimaal 4 onderdelen of stakeholders van belang zijn, dan zijn die het meest relevant als basis voor het bermbeheerplan. Deze relevante eisen zijn opgenomen in tabel 1. Deze relevante eisen samen vormen het uitgangspunt voor dit bermbeheerplan.

8

3. Programma van eisen | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Algemeen Afspraken tussen alle stakeholders voor een gezamenlijk gedragen plan Afvoeren maaisel van waterschap (grenzend aan wegbermen) Alleen uitvoerders betrekken bij ecologisch bermbeheer met compassie t.a.v. en kennis van flora en fauna Begaanbaarheid wegen voor weggebruikers Bermsloten verondiepen Budget voor bestrijding eikenprocessierup (deels) overhevelen naar budget voor ecologisch bermbeheer Combinatie van ecologisch bermbeheer, droogtebestrijding en lokale krinklooplandbouw toepassen Ecologisch bermbeheer budgettair verankeren in gemeentelijke begroting Eenvoudige werkwijze zodat ecologisch beheer van bermen en bermsloten goed is uit te voeren Er dient een bermbeheerplan aan het ecologisch beheer ten grondslag te liggen Gezamenlijk ecologisch beheer van gemeentelijke bermen en onderhoudspaden van het waterschap Goede informatieverstrekking aan en communicatie tussen boeren, burgers en buitenlui i.v.m.

draagvlak voor ecologisch bermbeheer Handhaving berm en bermsloot als buffer tussen weg en aanliggend grondgebruik Maaikorfen van bermsloten grenzend aan bloemrijke graslanden van terrein beherende instanties Maak een connectie tussen het ecologisch beheer van bermen met het economische voordeel dat de recreatieve sector daarvan heeft Monitoring ecologisch beheer van bermen en bermsloten op basis van afgesproken beheer Niet meer maaikorfen van de slootbodem (als de omstandigheden dit toelaten) Uniformiteit in ecologisch bermbeheer over een langere periode om meer draagvlak onder boeren te krijgen Verwijderen afval uit bermen en bermsloten Voorkomen verruiging van bosbermen door klepelbeheer Voorkomen verspreiding Japanse duizendknoop door klepelbeheer Water vasthouden tijdens droogteperiode

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

● ●

(●)

● ●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

● ●

● ●

● ●

●

● ●

● ●

●

● ●

● ●

● ●

● ●

● ●

●

●

●

●

●

●

●

● (●)

● ●

●

●

● ●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

● ●

●

●

●

●

●

●

●

●

● ●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

●

● ●

●

●

●

●

●

● ●

●

●

● ●

●

●

●

●

●

(●)

●

●

●

●

●

●

●

●

● ● ● ●

● ● ●

● ● ●

● ● ● ●

●

●

●

● ●

● ●

Tabel 1. Relevante eisen ten aanzien van de betrokken stakeholders.

9

●

● ●

● ●

●

● ●

●

●

●

●

● ●

●

● ●

Waterschap

Verkeersveiligheid

●

● ●

● ●

● ●

Recreatie

(●)

Landgoederen

● ●

Invasieve exoten

●

Ecologische eisen

●

Landbouw

Ecologie Bermen dienen niet door aangrenzende grondeigenaren te worden meegemaaid Bermen en bermsloten dienen niet bij de belendende agrarisch percelen te worden aangetrokken De bermen en bermsloten met streefbeeld 'bloemrijk grasland' maaien > 1 oktober (zaadzetting en fauna in rust) Het maaisel dat bij bermsloten met het streefbeeld 'bloemrijk grasland' vrijkomt met het maaikorfen dient te worden afgevoerd Monitoring ecologisch beheer van bermen en bermsloten op basis van de ecologie Structuurvariatie wegbermen en bermsloten (30-5-regel) Verminderen vermesting en verzuring van waardevolle vegetaties door stikstofdepositie Verschraling wegbermen Wisselen in maaihoogte, maar niet lager dan 8-10 cm

Buurtschappenvisie

eisen Verkeersveiligheid Afwatering weg Bomen verder van de weg af planten of mss niet aanplanten i.v.m. de functionaliteit en veiligheid van de bermen Goed uitzicht kruispunten en afslagen Handhaving van minimaal een deel van de bermvegetatie om snelheid weggebruikers te remmen Tijdens de maaironde van juni uitsluitend daar maaien waar het voor verkeersveiligheid noodzakelijk is (kruisingen en 1e 60 cm) Voorkomen kapotrijden van de bermen door zwaar verkeer

Algemene gebruik

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

3. Programma van eisen | Ecologisch Adviesbureau Schröder

●

●

● ●

● ● ● ●

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

4. Biodiversiteit Ten aanzien van de biodiversiteit in de Winterswijkse wegbermen zijn inmiddels meerdere karteringen uitgevoerd. Het enige onderzoek dat in de periode 1995-1998 vlakdekkend heeft plaatsgevonden, betreft de Natuur-, Bos- en landschapskartering (NBL) van het WCL-gebied Winterswijk (Biologische Station Zwillbrock e.V., 2000a en 2000b). Toen is in het WCL-gebied Winterswijk de verspreiding van de volgende soortgroepen onderzocht: ● Flora (indicatief); ● Amfibieën en reptielen (alle soorten); ● Dagvlinders (alle soorten); ● Broedvogels (alle soorten). In de periode 1989-2000 heeft de Stichting BergLinde heel Oost-Gelderland onderzocht op flora (Te Linde en Van den Berg, 2003). Daarbij zijn ook de wegbermen van de gemeente Winterswijk onderzocht. In 2011 zijn in het kader van het ecologisch bermbeheer van de gemeente Winterswijk alle indicatieve planten gekarteerd in 135,5 kilometer ecologische bermvakken waar in dat jaar verschralingsbeheer werd uitgevoerd. Het betrof een kartering van deze soorten in zowel de wegbermen als ook de bermsloten (Schröder, 2012). In 2017 is een herhaling uitgevoerd van de kartering van 2011 (Schröder, 2018). Toen echter in de in 2012 vastgestelde ecologische bermvakken (174 km). In dat jaar vond immers op basis van de verspreiding van indicatieve planten in 2011 een herverdeling van ecologische bermvakken plaats.

Er werd uitsluitend nog verschraald in de bermvakken waar dit zinvol werd geacht. Dat waren bermen en bermsloten met indicatieve planten en/of bermen die onderdeel zijn van belangrijke ecologische verbindingszones (o.a. de evz ‘Zwillbrocker Venn-Korenburgerveen’ en ‘Meddo-Ratum’). Tabel 2 geeft een overzicht van de in de periode 2011-2017 aanwezige indicatieve planten in de Winterswijkse wegbermen. Omdat in 2017 uitsluitend zeldzame indicatieve soorten zijn gekarteerd, zijn de algemenere indicatieve soorten (bijv. muizenoor en struikhei) niet in deze tabel opgenomen. Zie daarvoor Schröder (2012). Alleen de in 2011 en/of 2017 aangetroffen zeldzame indicatieve planten zijn opgenomen in tabel 2. In de periode 1995-1998 kwamen nog een aantal in Winterswijk zeldzame indicatieve planten voor die in de periode 20112017 niet meer zijn teruggevonden. Deze zijn in de periode 1995-2010 uitgestorven langs de Winterswijkse wegen. Het betreft bevertjes, geel walstro, gewone vleugeltjesbloem, liggende vleugeltjesbloem en stijve ogentroost. Deze soorten komen in Winterswijk anno 2021 uitsluitend nog voor in natuurgebieden. Alleen geel walstro komt (uitsluitend) buiten natuurgebieden voor; zij het zeer zeldzaam (Vredenseweg). Naast hogere planten komen in de Winterswijkse wegbermen en bermsloten ook tal van indicatieve diersoorten voor van andere soortgroepen.

Voorbeelden daarvan zijn reptielen (hazelworm, levendbarende hagedis en zandhagedis), sprinkhanen (o.a. gouden sprinkhaan en zompsprinkhaan), dagvlinders (m.n. bont dikkopje, bruin blauwtje, geelsprietdikkopje, hooibeestje, icarusblauwtje, kleine vuurvlinder en oranjetipje), dagactieve nachtvlinders (metaalvlinder en sint-jansvlinder) en broedvogels (o.a. boompieper, geelgors, grasmus en roodborsttapuit). Paddenstoelenspecialist Nico Dam gaf tijdens het interview aan dat de Steengroeveweg momenteel zeer belangrijk is voor paddenstoelen. Het betreft het gedeelte van deze weg parallel aan de oehoegroeve. Het uit deze groeve opgepompte kalkhoudende water zorgt voor een buffer tegen verzuring van de bodem. 10

4. Biodiversiteit | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Hierdoor staan er hier in combinatie met het jaarlijks opschonen van deze afwateringsloot veel bijzondere paddenstoelen. Een aantal komen naast deze Steengroeveweg slechts op 2 andere plekken in Nederland voor! Uit deze uitgebreide soortenlijst blijkt het regionale en zelfs het nationale belang van de Winterswijkse wegbermen en bermsloten voor karakteristieke en zeldzame soorten.

Nederlandse naam Adderwortel Blauwe knoop Borstelgras Bosaardbei Dubbelloof Echte guldenroede Fraai hertshooi Gevlekte orchis Grasklokje Grondster Grote tijm Hondsviooltje Japanse duizendknoop Jeneverbes Kleine bevernel Korenbloem Kruipbrem Muurhavikskruid Rapunzelklokje* Reuzenberenklauw Ruig klokje Schaafstro Slofhak Smalle beukvaren Stekelbrem Sterzegge Tandjesgras Vroege haver Wilde gagel Wilde marjolein Zandzegge Zilverhaver

Wetenschappelijke naam Persicaria bistorta Succisa pratensis Nardus stricta Fragaria vesca Blechnum spicant Solidago virgaurea Hypericum pulchrum Dactylorhiza maculata Campanula rotundifolia Illecebrum verticillatum Thymus pulegioides Viola canina Fallopia japonica Juniperus communis Pimpinella saxifraga Centaurea cyanus Genista pilosa Hieracium murorum Campanula rapunculus Heracleum mantegazzianum Campanula trachelium Equisetum hyemale Anthoxanthum aristatum Phegopteris connectilis Genista anglica Carex echinata Danthonia decumbens Aira praecox Myrica gale Origanum vulgare Carex arenaria Aira caryophyllea

1995-1998 ● ● ● ● ● ●

● ●

periode 2011 ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ●

● ● ● ●

● ● ● ● ●

● ● ● ● ● ● ●

● ● ● ● ●

2017 ● ● ● ● ● ● ●

Rode lijst 2000 2012 gevoelig gevoelig gevoelig gevoelig gevoelig gevoelig gevoelig gevoelig kwetsbaar kwetsbaar bedreigd bedreigd kwetsbaar gevoelig

● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ●

gevoelig kwetsbaar kwetsbaar gevoelig gevoelig

● ● ●

● ● ● ●

●

●

●

invasieve exoot

● ● ● ● ● ● ● ● ●

gevoelig

gevoelig kwetsbaar gevoelig gevoelig kwetsbaar kwetsbaar kwetsbaar kwetsbaar kwetsbaar kwetsbaar

● ● ● ● ● ● ●

gevoelig ● ●

zeldzaam ●

gevoelig

kwetsbaar gevoelig gevoelig

gevoelig

gevoelig

● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ●

Tabel 2. In de Winterswijkse bermen en bermsloten vastgestelde soorten van de Rode lijst, zeldzame soorten en invasieve exoten in de periode 1995-2017.

11

4. Biodiversiteit | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

5. Streefbeelden Om het voor alle betrokkenen overzichtelijk te houden zijn 2 streefbeelden opgesteld voor de bermen en bermsloten van de gemeente Winterswijk: 3. Bloemrijk grasland; 4. Overig. Ad. 1. Bloemrijk grasland Omschrijving: bloemrijke graslandvegetaties op matig voedselrijke tot voedselarme grond (zie figuur 2); Locatie: in bermen en op taluds van bermsloten; Minimale benodigde breedte van de berm of bermsloot: geen minimale breedte vereist; Beheer: maaien en afvoeren van het maaisel (verschraling).

Figuur 2. Voorbeeld van het streefbeeld ‘Bloemrijk grasland’; berm van de Hellekampsweg met margriet.

Ad 2. Overig Omschrijving: ruigte, struweel en hakhout (zie figuur 3); Locatie: achterste helft van de bermen (> 60 cm) en in de bermsloten; Minimale benodigde breedte van de berm of bermsloot (bovenkant insteek): Ruigte: 0,5 m Struweel: 1,0 m Hakhout: 1,5 m Beheer: ruigte eens per 3-5 jaar maaien en afvoeren van vrijkomende materiaal; struwelen eens per 5-10 jaar afzetten en afvoeren van het struweel; hakhoutsingels eens per 10-15 jaar afzetten waarbij het (tak-)hout wordt afgevoerd. 12

5. Streefbeelden | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

In sommige bermen of bermsloten wordt expliciet uitsluitend het streefbeeld ‘Ruigte’ nagestreefd. Voor alle beheerronden geldt dat er 15% van de vegetatie blijft staan voor de benodigde structuurvariatie. In de praktijk wordt hiertoe de ’30-5-regel’ toegepast: 30 meter beheren, 5 meter sparen, 30 meter beheren, 5 meter sparen, etc. Dit geldt zowel voor het beheer van bloemrijk grasland, ruigte, struweel als hakhout.

Figuur 3. Voorbeelden van het streefbeeld ‘Overig’; boerenwormkruidruigte naast haverakker (boven), braamstruweel (midden) en een net afgezette hakhoutwal (onder).

13

5. Streefbeelden | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Aan ieder bermvak in de gemeente Winterswijk is een streefbeeld toegekend. Deze zijn in GIS verwerkt tot de streefbeeldenkaart. In deze kaart zijn de streefbeelden gekoppeld aan de situatie ter plaatse. In Winterswijk komen de volgende situaties voor: 1. Langs de weg bevindt zich uitsluitend een berm; 2. Langs de weg bevindt zich een berm en een bermsloot; 3. Langs de weg bevindt zich een berm en een steilrand (van een es) of een (kunstmatig) talud. Een berm, bermsloot, steilrand en talud worden ook wel ecotopen genoemd. Dus als er in deze rapportage over een ecotoop wordt gesproken, betreft het een van deze vier landschapselementen. Hierdoor is de volgende combinatie van streefbeelden mogelijk: 1. berm: ‘Bloemrijk grasland’; 2. berm: ‘Bloemrijk grasland’ en bermsloot: ‘Bloemrijk grasland’; 3. berm: ‘Bloemrijk grasland’ en steilrand of talud: ‘Bloemrijk grasland’; 4. berm: ‘Ruigte’; 5. berm: ‘Bloemrijk grasland’ en bermsloot: ‘Overig’; 6. berm: ‘Bloemrijk grasland’ en steilrand of talud: ‘Overig’. Het voordeel van deze methodiek is dat je direct kan zien welke situatie zich voordoet. En met het beheer zoals beschreven bij de protocollen in hoofdstuk 6 is meteen duidelijk wat er dient te gebeuren. Dus als een beheerder bijvoorbeeld alle ecotopen met het streefbeeld ‘Bloemrijk grasland’ wil verschralen, selecteert hij of zij op de monitor in de trekker de combinaties 1., 2.

en 3. zoals hierboven beschreven. De bestuurder kan vervolgens met behulp van het protocol ‘Bloemrijk grasland’ direct het bijpassende beheer op de goede locatie uitvoeren. In figuur 4 is een uitsnede van de streefbeeldenkaart opgenomen ter illustratie van bovengenoemde.

Figuur 4. Uitsnede streefbeeldenkaart omgeving Kotten (© ondergrond: PDOK).

14

5. Streefbeelden | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Op basis van het voorbeeld van figuur 4 zijn 3 digitale bestanden aan de gemeente Winterswijk geleverd: 1. Streefbeeld Winterswijk lufo.jpeg 2. Streefbeeld Winterswijk opentopo.jpeg 3. Streefbeeld Winterswijk top50.jpeg Deze 3 bestanden hebben respectievelijk een actuele luchtfoto, open source topografie en de top50raster-kaart als achtergrond van de streefbeelden. Daarnaast is de shapefile ‘streefbeeld.shp’ geleverd; een bestand met daarin alle streefbeelden die de basis vormen voor de streefbeeldkaarten van deze rapportage. De beslisboom voor waar je welk streefbeeld aan toekent hangt af van de volgende factoren (in volgorde van beslissing): 1) Als er een bermsloot aanwezig is en deze wordt momenteel jaarlijks of tweejaarlijks gemaaid volgens de Slotenkaart van de gemeente Winterswijk (Slagman, 2016), dan is aan die bermsloot altijd het streefbeeld ‘Bloemrijk grasland’ toegekend (= jaarlijks maaikorfen). Bij de sloten die momenteel 5-jaarlijks of niet worden gemaaikorfd is het streefbeeld nader bepaald. 2) Op de site ‘www.wrij.nl/thema/kennis-informatie/legger/’ is de legger van Waterschap Rijn en IJssel te zien. Voor alle bermsloten in de gemeente Winterswijk is nagegaan of de bermsloot eigendom is van het waterschap.

Als dat het geval was dan is uitsluitend aan de aangrenzende gemeenteberm en het eventueel aanwezige talud tussen deze berm en het onderhoudspad van het waterschap een streefbeeld toegekend. 3) Als er in een berm of bermsloot in de karteerjaren 2011 en/of 2017 één of meerdere indicatieve planten zijn aangetroffen, dan is aan zowel de berm als ook de eventueel aanwezige bermsloot het streefbeeld ‘Bloemrijk grasland’ toegekend. 4) Voor het overige is het uitgangspunt gehanteerd dat de W-, NW-, N- of NO-zijde van de weg - in open landschappen - het streefbeeld ‘Overig’ heeft gekregen. De andere (zonbeschenen) zijde heeft dan juist het streefbeeld ‘Bloemrijk grasland’ gekregen. 5) Indien er aan de zuidzijde een opgaand landschapselement aanwezig is (bos, houtwal, laan e.d.), dan is juist aan de noordzijde het streefbeeld ‘Bloemrijk grasland’ toegekend. 6) Op kruisingen en T-splitsingen is in verband met de verkeersveiligheid het streefbeeld ‘bloemrijk grasland’ toegekend over en lengte van 30 meter. In bijlage 4 zijn de streefbeeldenkaarten opgenomen. Hierbij is onderscheid gemaakt in cumulatieve kaarten en kaarten met streefbeelden per ecotoop. In de cumulatieve kaarten is de ligging van een van beide streefbeelden opgenomen ongeacht het ecotoop waar zij gewenst is. Op de andere kaarten is een van beide streefbeelden per ecotoop opgenomen.

15

5. Streefbeelden | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

6. Ecologische protocollen Ten aanzien van de volgende onderdelen zijn protocollen opgesteld: 1. Aanleg kabels en leidingen; 2. Aanplant laanbomen; 3. Aanleg nieuwe wegen; 4. Ecologisch beheer streefbeeld ‘Bloemrijke grasland’; 5. Ecologisch beheer streefbeeld ‘Overig’; 6. Invasieve exoten; 7. Kap laanbomen; 8. Onderhoud fietspaden; 9. Plaatsing grasbeton; 10. Reconstructie bestaande wegen; 11. Schaven wegbermen. In deze protocollen is uitgewerkt hoe er ten behoeve van een optimaal ecologisch beheer van de bermen en bermsloten dient te worden gehandeld onder diverse omstandigheden. Zij zijn opgenomen in bijlage 5. Na 2 jaar wordt de uitvoering van de protocollen geëvalueerd.

16

6. Ecologische protocollen | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

7. Kostenraming In dit hoofdstuk is weergegeven wat de huidige (i.c. 2020) en toekomstige kosten (>2023) zijn van de uitvoering van het gehele gemeentelijke bermbeheerplan. Voor wat betreft het huidige beheer hebben de kosten grofweg betrekking op het klepelen van ¾ deel van de wegbermen, en het ecologische beheer (verschraling) van ¼ deel van de Winterswijkse wegbermen. Daarnaast bestaan de huidige kosten uit het maaikorfen van bermsloten. Voor wat betreft het toekomstige beheer hebben de kosten voor een groot deel betrekking op het verschralingsbeheer (streefbeeld ‘Bloemrijk grasland). In een aanzienlijk deel (‘achterste helft’ van de berm) is het echter gewenst om ook ruigte, struweel en/of hakhout te behouden of te ontwikkelen. Daarnaast is voor de overige situaties (bermsloot, talud en steilrand) steeds bepaald welk streefbeeld daar wenselijk is (zie hoofdstuk 5). De kosten van het afzetten van struwelen en bomen zijn in het verleden uitgevoerd op ad hoc-basis en konden daarom niet worden meegenomen in onderstaand kostenoverzicht. Op basis van de streefbeelden zullen ook in de toekomst houtige beplantingen moeten worden beheerd in het kader van verkeersveiligheid, biodiversiteit, recreatie en landbouw. In de streefbeeldenkaart is naast het streefbeeld ‘Bloemrijk grasland’ gekozen voor één ander streefbeeld: ‘Overig’.

Dat betreft de bermvakken waar ruigte, struweel en/of hakhout is gewenst. Omdat die 3 afzonderlijke ecotopen niet gespecificeerd zijn, is daar geen kostenraming voor op te stellen. De verwachting is echter dat deze niet veel zullen afwijken van de huidige kosten. In tabel 3 zijn de huidige en toekomstige jaarlijkse kosten opgenomen. De kosten zijn inclusief het verwerken van het vrijkomende maaisel tot compost. ● Huidige kosten (2020) o Berm o Bermsloot o Monitoring flora o Toezicht o Totaal

€ 167.000,€ 144.000,€ 4.000,€ 25.000,€ 340.000,-

● Toekomstige kosten (>2023) o Berm € 212.000,o Bermsloot € 181.000,o Steilrand/talud € 2.000,o Houtige beplantingen € 10.000,o Monitoring flora en fauna € 25.000,o Toezicht € 70.000,o Totaal € 500.000,Tabel 3. Huidige en toekomstige kosten van het beheer van bermen, bermsloten, steilranden en taluds in de gemeente Winterswijk.

Uit tabel 3 blijkt dat de totale jaarlijkse kosten van de uitvoering van het nieuwe bermbeheerplan (vanaf 2023) € 160.000,- meer kost dan het huidige beheer (2020). Daarnaast zijn er in de periode vanaf 2023 eenmalige kosten voor bodemonderzoek (p.m. € 10.000,-).

17

7. Kostenraming | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

8. Monitoring biodiversiteit Algemeen Het is belangrijk om de effecten van het ecologische beheer ook in de toekomst te kunnen blijven volgen. Dan kan het beheer eventueel worden bijgesteld om de doelen te behalen. Daartoe zijn hieronder groepen opgenomen waarvan het zinvol is om te monitoren. Flora De monitoring van de flora is een herhaling van de onderzoeken van 2011 en 2017. Nu zullen echter aanmerkelijk meer kilometers berm en bermsloot moeten worden onderzocht. De onderzochte bermen en bermsloten in 2011 en 2017 betrof immers uitsluitend de bermvakken waar ecologisch beheer werd uitgevoerd. Vanaf 2023 worden ook de fietspaden bij de monitoring betrokken. Om ook een vergelijking met de landelijke ontwikkelingen mogelijk te maken, wordt voorgesteld om jaarlijks steekproefsgewijs ook de nectarindex conform de methodiek van de Vlinderstichting te monitoren in een aantal wegbermen en bermsloten. Hieronder is het monitoringvoorstel opgenomen. 1-jaarlijkse steekproefsgewijze kartering: a. Nectarindex 5-jaarlijkse beperkte kartering: b. Beschermde soorten c. Soorten Rode lijst d. Overige in Winterswijk zeldzame soorten 10-jaarlijkse uitgebreide kartering: a. Soorten van de 5-jaarlijkse kartering b. Overige indicatieve soorten Paddenstoelen Winterswijk is zowel regionaal als ook landelijk voor paddenstoelen van groot belang.

Daarom wordt voorgesteld om in samenwerking met de Mycologische Vereniging (N. Dam) een monitoringvoorstel te maken. Hierbij stellen wij voor om steekproefsgewijs de paddenstoelen van de Rode lijst van nader te bepalen Winterswijkse wegbermen te monitoren. Hierbij dienen sowieso wegen te worden betrokken, waarvan de bermen en bermsloten momenteel al van belang zijn voor paddenstoelen (i.i.g. Greuneweg en Steengroeveweg). Daarnaast is het van belang om de ontwikkeling van bermen en bermsloten met een grote potentie voor paddenstoelen te kunnen volgen. Daarom wordt voorgesteld om daar ook een nader te bepalen aantal van op te nemen in het monitoringvoorstel. Het betreft bermen en bermsloten in combinatie met de volgende omstandigheden: 1. 2. 3. 4.

Aanwezigheid waterhoudende bermsloten Ligging bermen en bermsloten op kalk of kalkhoudende leem Historische verspreiding RL-soorten Aanwezigheid oude laanbomen (i.v.m. mycorrhiza paddenstoelen)

Fauna 18

8. Monitoring biodiversiteit | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Vlakdekkend zijn bermen en bermsloten uitsluitend in de WCL-periode 1995-1998 onderzocht. Om de ontwikkelingen van de fauna te kunnen volgen, wordt voorgesteld om de volgende soortgroepen te monitoren: a. Bosmieren; b. Dagvlinders; c. Reptielen. Ad a. Rode bosmieren Voor de rode bosmieren (Formica polyctena en F. rufa) wordt voorgesteld om deze 5-jaarlijks te monitoren. Hierbij worden de nestkoepels in kaart gebracht langs alle Winterswijkse wegen. Ad b. Dagvlinders Voor de dagvlinders wordt voorgesteld om deze 5-jaarlijks te monitoren. Dit kan door steekproefsgewijs karakteristieke graslandvlinders (o.a. zwartsprietdikkopje, icarusblauwtje en hooibeestje) te monitoren in de volgende landschapstypen: a. Heide- en veenontginningsgebieden b. Oude hoevenlandschap c. Broek- en goorontginningslandschap Eventueel kan de monitoring in combinatie met vrijwilligers uitgevoerd worden (transect-tellingen) Ad c. Reptielen Voor de reptielen wordt voorgesteld om deze 5-jaarlijks te monitoren: a. Hazelworm (steekproefsgewijs met reptielplaatjes) b. Levendbarende hagedis (bekende leefgebieden) c. Zandhagedis (bekende leefgebieden)

19

8. Monitoring biodiversiteit | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

9. Conclusies en aanbevelingen 9.1 Conclusies De wegbermen en bermsloten in de gemeente Winterswijk vormen een belangrijk leefgebied voor tal van bijzondere soorten planten en dieren. Ook vormen zij een fijnmazig netwerk tussen natuurgebieden en landgoederen (ecologische infrastructuur). Maar de biodiversiteit staat onder grote druk. Schröder (2018) concludeerde namelijk dat het er alle schijn van heeft dat het ecologisch bermbeheer de gemeentebrede achteruitgang van groeiplaatsen van bijzondere planten vooral vertraagd. Het op termijn uitsterven van veel soorten wordt er niet door voorkomen. Samengevat zijn er in hoofdzaak een drietal bedreigingen die debet zijn aan de steeds verdergaande achteruitgang van de natuurwaarde van de bermen, bermsloten en -greppels: 1. Verruiging door klepelbeheer in de bermen; 2. Verruiging door extensief beheer van bermsloten en -greppels; 3. Medegebruik van of beïnvloeding van bermen door aangrenzende grondgebruikers. Om de achteruitgang van de natuurwaarde in de Winterswijkse wegbermen te stoppen dienen daarom op hoofdlijnen de volgende aspecten in acht te worden genomen: 1. Stoppen met klepelbeheer; 2. Intensivering opschonen sloten en greppels; 3. Aanleg buffer tussen landbouwpercelen en berm; 4. Opstellen integraal bermbeheerplan.

Uit de interviews met de stakeholders blijkt dat er veel gezamenlijke belangen bestaan als het gaat om de functies van de wegbermen en bermsloten. Wat ook bleek is dat de inwoners van Winterswijk slecht op de hoogte zijn van de functies en het beheer van de bermen. Uit de interviews blijkt dan ook dat voorlichting een belangrijk item moet zijn om draagvlak te krijgen onder de bevolking. In het onderhavige bermbeheerplan zijn de wensen uitgewerkt in een programma van eisen. Dat vormde de basis voor het feitelijke bermbeheerplan: een kaart met daarop op maat gesneden streefbeelden. En met de opgestelde ecologische protocollen kunnen die praktisch en optimaal worden beheerd. Bovendien kan met behulp van het bijgevoegde monitoringvoorstel de ontwikkeling van flora en fauna worden gevolgd. Op basis van die resultaten kan het bermbeheerplan eventueel worden bijgesteld zodat het plan steeds geoptimaliseerd kan worden.

9.2 Aanbevelingen Voorlichting Om in de gemeente Winterswijk meer draagvlak te krijgen voor ecologisch bermbeheer wordt actief ingezet op communicatie over het bermbeheer. In de zomer van 2021 is daar mee begonnen. Er wordt gebruik gemaakt van de website en de lokale krant. Een optie is ook om de bewoners van het buitengebied met behulp van een folder te informeren. Ook kunnen voor specifieke locaties de aanwonenden rechtstreeks benaderd worden. De belangrijkste boodschap daarbij is om gezamenlijk te streven naar het vergroten van de biodiversiteit. Het uitdragen van het bermbeheerplan door de stakeholders is daar een belangrijk onderdeel van. 20

9. Conclusies en aanbevelingen | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Ook kunnen bij deze voorlichting de bewoners van het buitengebied van de gemeente Winterswijk gewezen worden op de schadelijke effecten van het ‘gazonbeheer’ van de wegbermen nabij hun woning. Vaak worden de bermen onderhouden uit goede wil. Door aan te geven hoe belangrijk het is dat de bermen met rust gelaten worden en hoe zij zelf mee kunnen werken aan het verbeteren van de biodiversiteit willen we het particulier beheer tegengaan. Zwerfvuil Voor het zo goedkoop mogelijk verwerken van het berm- en slootmaaisel is het van groot belang dat er geen zwerfvuil tussen zit. Naast het voorzetten van opruimacties door lokale verenigingen, zou er ook een boete moeten komen op het weggooien van afval zoals. een blikje, flesje, koek-, ijs- of chipsverpakking. Hierbij is handhaving natuurlijk een voorwaarde. Via een gemeentelijke verordening kan dat geld dan weer gebruikt worden voor het ecologische berm- en slootbeheer. Eigendomsgrens Momenteel is het vaak onduidelijk waar de eigendomsgrens ligt van de gemeente Winterswijk en de aangrenzende eigenaar. Om daar duidelijkheid in te scheppen wordt voorgesteld om de eigendomsgrens in het veld duidelijk zichtbaar te maken. Dit hoeft uitsluitend te gebeuren waar de gemeentelijke bermen en bermsloten grenzend aan een akker- of graslandperceel. Dat kan door middel van het plaatsen van een vaste afrastering of een rij (eikenhouten) palen.

Ook kunnen op hoeken van percelen en op enkele plaatsen (bijv. om de 50 m) tussen deze hoekpunten zware (eikenhouten) hoekpalen worden geplaatst. Dan dient er echter wel te worden gehandhaafd of de eigenaar/gebruiker tussen deze hoekpalen de gemeentelijke grond niet in gebruik neemt. Indien de berm breed genoeg is kan ook worden gekozen voor de aanleg van een ondiepe bermgreppel als markering. De grond die vrijkomt bij de aanleg van de greppel dient te worden afgevoerd omdat deze te voedselrijk is voor de ontwikkeling van bloemrijke vegetaties. Dit alles dient vergezeld te gaan van ecologische begeleiding zodat groeiplaatsen van indicatieve planten en leefgebieden van indicatieve dieren behouden kunnen blijven. Werkzaamheden kunnen grotendeels worden uitgevoerd conform de werkwijze van de gemeente Berkelland. Bodemmonsters Het vermoeden bestaat dat veel wegbermen en bermtaluds verdroogd, vermest en verzuurd zijn. Daarom wordt voorgesteld om bodemmonsters te nemen in bermen met veel blauwe knoop en in de bermen waar blauwe knoop is verdwenen. Deze monsters dienen op voor heischrale graslanden belangrijke parameters te worden onderzocht (o.a. buffercapaciteit, pH-waarde, fosfaat- en nitraatgehalte).

De eventuele conclusies van een dergelijk bodemonderzoek kunnen dan worden gebruikt bij het verbeteren van de botanische kwaliteit van de Winterswijkse wegbermen met blauwe knoop als indicatorsoort. . Vervolgens kunnen 50 proefvlakken worden gekozen in bermen met voormalige groeiplaatsen van blauwe knoop. Hier kun je dan met de opgedane kennis de inrichting en het beheer bijstellen.

21

9. Conclusies en aanbevelingen | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Literatuur Biologische Station Zwillbrock e.V., 1996. Plan van aanpak sloten en bermen WCL-Winterswijk. Eigen uitgave Biologische Station Zwillbrock, Vreden. Biologische Station Zwillbrock e.V., 2000a. Eindrapportage natuur-, bos- en landschapswaarden WCLWinterswijk. Eigen uitgave Biologische Station Zwillbrock, Vreden. Biologische Station Zwillbrock e.V., 2000b. Atlas van de Flora van het WCL-gebied Winterswijk - Bijlage behorend bij de Eindrapportage Natuur-, Bos- en Landschapswaarden WCL-Winterswijk. Centraal Bureau voor de Statistiek, 2005. Interprovinciale inventarisatie-eenheden (IPI's) voor floristisch, vegetatiekundig en hydrobiologisch onderzoek. Voorburg/Heerlen. Gemeente Winterswijk, 2021. Samen sterk voor landschap en biodiversiteit - beleidsvisie voor landschap en biodiversiteit in Winterswijk. Winterswijk. Harfsterkamp B., 1994. Verslag van vegetatiekartering van alle Winterswijkse wegbermen, inclusief adviesmaaischema. Linde, B. te en L.-J. van den Berg, 2003. Atlas van de Flora van Oost-Gelderland. Stichting de Maandag, Ruurlo. Meijden, R. van der, B. Odé, C.L.G. Groen, J.-P.M. Witte en D. Bal, 2000. Bedreigde en kwetsbare vaatplanten in Nederland; Basisrapport met voorstel voor de Rode lijst. Gorteria 26, p. 85-208. Schröder, R.J.H., 2012. Evaluatie ecologisch bermbeheer gemeente Winterswijk 2011.

Rapport 1105 Ecologisch Adviesbureau Schröder, Winterswijk-Woold. Schröder, R.J.H., 2013. Uitwerking evaluatie ecologisch bermbeheer gemeente Winterswijk 2011. Rapport 1304 - Ecologisch Adviesbureau Schröder, Winterswijk-Woold. Schröder, R.J.H., 2018. Evaluatie ecologisch bermbeheer gemeente Winterswijk 2017. Rapport 1705 Ecologisch Adviesbureau Schröder, Winterswijk-Woold. Slagman, G.J.S., 2016. Slotenkaart gemeente Winterswijk - maaifrequentie en over te dragen watergangen. Proviel adviseurs & ingenieurs openbare ruimte, Hengelo. Sparrius, L.B., Odé, B. & Beringen, R. 2013. Basisrapport voor de Rode Lijst Vaatplanten 2012. FLORONrapport 57. FLORON, Nijmegen.

22

Literatuur | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Bijlagen 1. 2. 3. 4. 5.

23

Stakeholders Samenvatting interviews stakeholders; Programma van eisen; Streefbeeldenkaarten Ecologische protocollen.

Bijlagen | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Bijlage 1. Stakeholders De volgende externe stakeholders zijn geïnterviewd: a. b. c. d. e. f. g. h. i. j. k. l.

L.J. van den Berg (flora-expert) Buurtschappenvisie* N. Dam (paddenstoelen-expert)* Gelders Landschap Gelderse Kastelen Landgoedeigenaren LTO (agrariërs)* Natuurmonumenten Particulier Agrarisch Natuurbeheer* Platform Natuur en Landschap Oost-Achterhoek ROVA* Waterschap Rijn en IJssel 100% Winterswijk (VVV)

De personen of organisaties die in de bermenwerkgroep zitten zijn gemarkeerd d.m.v. een *

Bijlagen | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Bijlage 2. Samenvatting interviews stakeholders Biodiversiteit Algemeen ● ● ● ● ● ● ●

Gemeente en het waterschap moeten goede voorbeeld geven Variatie van nat-vochtig-droog Bermen rijk aan paddenstoelen Groeiplaatsen van bijzondere planten Dicht ecologisch netwerk Draagvlak onder agrariërs is toegenomen Er is bij bewoners onvoldoende ecologische kennis en nut van ecologisch bermen

● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ●

Verruiging Opkomst invasieve exoten Door schaven verdwijnt vegetatie Oppervlakteverlies door aansluiting agrarische percelen Maaien door particulieren Fysieke erfafscheiding is verdwenen en daarmee waardevolle zone Vermesting en verzuring door stikstofdepositie Uitheemse planten door inzaaien van wegbermen met verkeerd materiaal Intensief maaikorven Verrijking door deponeren maaisel op onderhoudspad of berm Verdroging door steeds dieper maaikorven Afname mycorrhiza-paddenstoelen door rooien van oude laanbomen Bermen komen steeds hoger, hierdoor loopt het hemelwater van de wegen niet weg Gebruik van strooizout Verdwijnen vegetatie door dempen watergangen

● ● ● ● ● ● ● ● ● ●

Stoppen met klepelen Instellen basiskwaliteit natuur Versterken biodiversiteit door verschralen Goed beheer zorgt voor een natuurlijke grote variatie in biodiversiteit Behoud en aanplant van voor mycorrhiza-paddenstoelen belangrijke laanbomen Maaihoogte wisselen Plaatsen van een vaste afrastering zodat graslandzoom ontstaat Verbeteren kennis en draagvlak bij bewoners Maaien na 1 oktober i.v.m. zaadzetting planten en de fauna Bokashi (dient verder uitgewerkt te worden | een probleem is de aanwezigheid van zwerfvuil in de bermen en bermsloten, omdat agrariërs geen vermalen zwerfvuil tussen het Bokashi-product op hun land willen) Gezamenlijke aanpak en afstemming gemeente - waterschap Periodieke inventarisatie van bermvakken 1e maaironde alleen daar maaien waar voor verkeersveiligheid noodzakelijk

Bedreigingen

Kansen

● ● ● ●

Bijlagen | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Recreatie Algemeen ● ●

Kwaliteit van de infrastructuur is belangrijk Soorten- en kleurrijke berm wordt gewaardeerd

● ●

Door verruiging verdwijnen de bloeiende bermen Met een ruige berm of opgaande vegetatie is het moeilijk passeren

● ● ●

Belevingswaarde vergroten Verschalen biedt na verloop van tijd een lager, ijler en bloemrijkere berm Samenwerking met aangrenzende grondeigenaren geeft meer mogelijkheden

Bedreigingen

Kansen

Verkeersveiligheid Algemeen ●

Stakeholders erkennen dat de verkeersveiligheid voorop moet staan

● ●

Overhangen van vegetatie Bij het eventueel minder of geen zout strooien kunnen bewoners van het buitengebied hinder ondervinden van de gladheid in vorstperioden door opvriezend vocht, ijzel of sneeuwval. Ook al omdat de sneeuwschuivers eerst in het dorp beginnen De wegbermen hebben sterk te lijden van zwaar verkeer bij het uitwijken daarvan in de wegberm Op kruisingen van wegen met weinig beheer is het uitzicht voor weggebruikers slecht Lage vegetatie in de berm waardoor automobilisten onbewust harder gaan rijden

Bedreigingen

● ● ● Kansen ● ●

●

●

●

Verschalen biedt na verloop van tijd een lager, ijler en bloemrijkere berm zonder overhangende vegetatie Door het periodiek schaven van wegbermen van verharde wegen kan een deel van het zout (natriumchloride) weer worden afgevoerd uit de berm bij continuering van zout strooien. Ook is zo op termijn steeds de afwatering van de weg gegarandeerd. Ook kan door de berm ‘op te vijzelen’ (vanaf de buitenzijde naar de weg toe) op locaties waar spoorvorming is opgetreden of de berm te hoog is geworden, schaven achterwege gelaten worden. De gaten die door spoorvorming zijn ontstaan kunnen met deze methode met gebiedseigen grond worden opgevuld. Indien deze methodiek wordt toegepast wordt echter geen schadelijk natriumchloride afgevoerd. De plaatsing van grasbeton kan het ontstaan van gevaarlijke spoorvorming voorkomen. Door deze cf. het ‘Protocol plaatsing grasbeton’ te plaatsen kan schade aan de biodiversiteit worden voorkomen. Om de verloren gegane oppervlakte bermvegetatie te compenseren, zou de berm verbreed kunnen worden op trajecten die door plaatsing van grasbeton smaller zijn geworden. Nabij kruisingen over een lengte van 30 meter het streefbeeld ‘Bloemrijk grasland toekennen in berm en bermsloot zodat er jaarlijks gemaaid/verschraald wordt Door structuurbeheer (30-5-regel) blijft overal hoge(re) vegetatie staan in de bermen met het streefbeeld ‘Bloemrijk grasland’.

Daar waar het streefbeeld ‘Overig’ ecologisch wenselijk is, is sowieso hogere vegetatie aanwezig (ruigte, struweel of hakhout)

Bijlagen | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Agrarische percelen Algemeen ●

De meeste agrariërs zien in de berm het liefst een kort gemaaide vegetatie

● ●

Beschaduwing van percelen Overwaaien en inwaaien van zaden van probleemkruiden

●

Door de voedselrijke vegetatie van de gehele wegberm tijdens de 1e maaironde (in mei-juni van de 1e 60 centimeter naast de weg) mee te verschralen, ontstaat op die locaties een lagere minder productieve vegetatie. Verreweg de meeste wegbermen hebben het streefbeeld ‘Bloemrijk grasland’ toegekend gekregen. Dat betekent dat de wegbermen in de periode oktober-november voor 85% verschraald worden. Dit zorgt, samen met de 1e maaironde voor relatief lage vegetaties in de Winterswijkse wegbermen. Beschaduwing ontstaat uitsluitend bij toekenning van de ecotopen ‘struweel’ en ‘hakhout’ (onderdeel streefbeeld ‘Overig’). Omdat beide ecotopen een cyclisch beheer krijgen, worden zij eens per 5-10 jaar (struweel) of 10-15 jaar (hakhout) grotendeels tot op de stobbe afgezet (gezaagd) Door verschraling daalt het aandeel probleemkruiden Grote haarden van probleemonkruiden kunnen worden verwijderd

Bedreigingen

Kansen

●

● ●

Afwatering weg Algemeen ●

Afwatering van de weg is een belangrijke functie van de bermen en bermsloten.

● ●

Extensief maaien zorgt voor een slechtere afwatering Door aanzanding vanaf de weg komt de berm hoger te liggen, gevolg is een slechte afwatering

● ●

Verschralingbeheer zorgt voor vermindering biomassa en daarmee voor een betere afwatering Door lokaal te schaven kan hemelwater makkelijk afvloeien

●

Verdroging van bermen, bermsloten en landbouwpercelen

●

Periode 2018-2020 verdroging door vermindering neerslag en snelle afwatering

● ●

In droge periode zou er extensiever gemaaikorfd kunnen worden Aanpassen bermsloten

Bedreigingen

Kansen

Verdroging Algemeen

Bedreigingen

Kansen

Bijlagen | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Zwerfafval Bedreigingen ● ●

Problemen bij oogst van het gewas Problemen bij composteren van het bermmaaisel.

● ●

Jaarlijkse opruimactie organiseren Bewustwording vergroten

Kansen

Plaagbestrijding Algemeen ●

Biologische plaagbestrijding agrarische percelen, belang daarvan is in Winterswijk beperkt vanwege beperkte omvang akkerbouw

●

Ecologisch bermbeheer geeft significant meer biologische plaagbestrijders

Kansen

Bijlagen | Ecologisch Adviesbureau Schröder

Actualisatie bermbeheerplan gemeente Winterswijk 2021

Bijlage 3. Programma van eisen. er he ia be a

eisen Verkeersveiligheid Afwatering weg Bomen verder van de weg af planten of mss niet aanplanten i.v.m. de functionaliteit en veiligheid van de bermen Breedte van fietspaden op peil houden Goed uitzicht kruispunten en afslagen Handhaving van minimaal een deel van de bermvegetatie om snelheid weggebruikers te remmen Niet betreden van wegbermen en bermsloten Tijdens de maaironde van juni uitsluitend daar maaien waar het voor verkeersveiligheid noodzakelijk is (kruisingen en 1e 60 cm) Voorkomen kapotrijden van de bermen door zwaar verkeer Voorkomen over fietspaden en smalle zandpaden hangende planten Ecologie Behoud en aanplant voor mycorrhiza-paddenstoelen goede laanbomen (berk, beuk, eik, grove den, haagbeuk en linde) Bermen dienen niet door aangrenzende grondeigenaren te worden meegemaaid Bermen en bermsloten dienen niet bij de belendende agrarisch percelen te worden aangetrokken De bermen en bermsloten met streefbeeld 'bloemrijk grasland' maaien > 1 oktober (zaadzetting en fauna in rust) Bermen met Amerikaanse eiken met veel boleten (paddenstoelen) als laatste maaien Extensief grondgebruik naast bermen en bermsloten Het maaisel dat bij bermsloten met het streefbeeld 'bloemrijk grasland' vrijkomt met het maaikorfen dient te worden afgevoerd Kartering paddenstoelen in de bermen en bermsloten Monitoring ecologisch beheer van bermen en bermsloten op basis van de ecologie Niet

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Winterswijk&id=2d9c3abe-66ae-4585-85f9-e6e1eab84386