Getekend raadsbesluit Vaststelling Toekomstverkenning religieus erfgoed Wijk bij Duurstede (geamendeerde versie)

Raadsvergadering, 21 mei 2024

Voorstel aan de Raad

/

Wijk Bij Duurstede <

S

behandeld door: Wendy Norg toestelnummer: 06-34120343 zaaknummer :696682 e-mailadres _:W.Norg@wijkbijduurstede.nl

Onderwerp:

Vaststelling Toekomstverkenning religieus erfgoed Wijk bij Duurstede Onderdeel programmabegroting Sport, Cultuur en Erfgoed Portefeuillehouder: Jeroen Brouwer wethouder

Concept beslispunten 1. De ‘Toekomstverkenning religieus erfgoed Wijk bij Duurstede' vast te stellen als richtinggevend document; 2. De ‘Toekomstverkenning religieus erfgoed Wijk bij Duurstede! op te nemen als onderdeel in de nog vast te stellen actualisatie van de Omgevingsvisie. Samenvatting

De trend van ontkerkelijking is in vrijwel heel Nederland gaande. Door afname van het aantal leden zijn er steeds minder vrijwilligers die zich inzetten voor het behoud en beheer van het kerkgebouw. Ook is er steeds minder geld om de gebouwen, torens en interieurs te onderhouden. Bovendien voldoen de kerkgebouwen steeds minder aan onze hedendaagse eisen van duurzaamheid, comfort en gebruik. De voorspelling is dat er tot 2030 nog zo’n 1700 kerken hun religieuze functie zullen verliezen (bron: Colliers International, Verkoop van kerken in Nederland, februari 2021). Ondanks

het feit dat alle kerken in de gemeente Wijk bij Duurstede nog de zondagsdienst hebben, begint secularisatie ook in onze gemeente een rol te spelen. Om een beeld te krijgen van de

(toekomstige) uitdagingen waar onze religieuze gemeenschappen met hun gebouwen voor staan heeft de gemeente Wijk bij Duurstede een Toekomstverkenning opgesteld. De raad wordt verzocht de voorliggende ‘Toekomstverkenning religieus erfgoed Wijk bij Duurstede’ vast te stellen als richtinggevend document. Deze verkenning legt de basis voor een gezamenlijk actieplan, waarmee de kans op een duurzaam toekomstperspectief, voor de religieuze gebouwen binnen de gemeente Wijk bij Duurstede wordt vergroot.

Beoogd effect/doel Het doel van de Toekomstverkenning is het duurzaam behouden van de monumentale kerkgebouwen en het koesteren van het maatschappelijk gebruik, door het toekomstperspectief te

vergroten, in samenwerking met de kerkeigenaren. Zo kan de huidige generatie deze bijzondere gebouwen, die in belangrijke mate bijdragen aan de identiteit en leefomgeving van de verschillende kernen in de gemeente Wijk bij Duurstede, doorgeven aan de volgende generaties. Voortraject en achtergronden De gemeente Wijk bij Duurstede heeft een gevarieerd kerkenlandschap met gebouwen uit verschillende bouwstijlen en perioden. Alle kerken uit het onderzoek zijn rijks- of gemeentelijke monumenten. Op dit moment zijn alle kerken nog in religieus gebruik en is er geen enkele kerk in transitie of herbestemd. Dit in tegenstelling tot de landelijke ontkerkelijkingstrend. Naar verwachting zal waarschijnlijk ook een deel van de kerken in de gemeente Wijk bij Duurstede uiteindelijk hun religieuze functie verliezen. Uit de persoonlijke gesprekken met kerkbesturen blijkt dat de meeste kerkbesturen de wens hebben het gebouw te behouden, of om nevenactiviteiten

voor de bredere gemeenschap aan te bieden om deze gebouwen te behouden. Omdat grotendeels de inzet van vrijwilligers en bestuur hiervoor nodig is, en kosten voor instandhouding en verwarming steeds hoger worden, wordt dit steeds lastiger om op te brengen. Met het opstellen van de Toekomstverkenning brengt de gemeente Wijk bij Duurstede de (toekomstige) uitdagingen waar religieuze gemeenschappen met hun gebouwen voor staan, in beeld. Door samen met kerkbesturen op te trekken wordt de kans vergroot om op tijd mooie oplossingen te vinden. Het

religieuze erfgoed binnen de gemeente Wijk bij Duurstede krijgt hiermee een betekenisvol toekomstperspectief. Argumentatie

1.1 Voor het opstellen van een Toekomstverkenning is draagvlak Uit gesprekken met kerkeigenaren blijkt dat er behoefte is aan een Toekomstverkenning vanwege het teruglopend kerkbezoek, de kosten voor verduurzaming, de hoge energielasten en kosten voor

onderhoud. De toekomst van de kerken raakt ons allemaal en daarmee delen we een verantwoordelijkheid. Een Toekomstverkenning is daarom een goed middel om het gesprek op gang te brengen en afspraken te maken. 1.2 Met de Toekomstverkenning wordt bijgedragen aan het waarborgen van (het behoud van) het religieus erfgoed in de gemeente Wijk bij Duurstede

Het behoud van de monumentale kerkgebouwen is belangrijk, ook als het religieuze gebruik geheel of gedeeltelijk op den duur komt te vervallen. De Toekomstverkenning kan als richtinggevend document worden gebruikt voor de komende jaren, omdat er nog geen toekomstvisie is opgesteld voor de kerkgebouwen.

1.3 De toekomstverwachtingen van hetreligieus erfgoed zijn in beeld gebracht, dit biedt kans om proactief te handelen In de Toekomstverkenning zijn diverse conclusies en aanbevelingen opgenomen. Het gaat onder andere om: e

Het aanstellen van een contactambtenaar;

e

Het organiseren van kennisbijeenkomsten over bijvoorbeeld verduurzaming; Ondersteuning bij ‘matchingkansen’ (samenwerking) tussen kerken en overige acties; De mogelijkheden te onderzoeken om sociaal-maatschappelijke activiteiten in kerken te subsidiëren.

In een nog nader op te stellen stappenplan worden de aanbevelingen uit de Toekomstverkenning

uitgewerkt en voor besluitvorming aan het college voorgelegd. Het uitgangspuntis daarbij om

binnen de beschikbare middelen en capaciteit te blijven. 1.4 De Toekomstverkenning beoogt de dialoog te bevorderen tussen de gemeente en de kerken De kerkeigenaren worden intensiever betrokken bij relevant gemeentelijk beleid en de onderlinge dialoog wordt voortgezet over zaken die van wederzijds belang zijn. De gemeente beschouwt de eigenaren en gebruikers van de kerkgebouwen als gelijkwaardige gesprekspartners. 2.1 Religieus erfgoed speelt een centrale rol in het doorgeven van kernwaarden en kernkwaliteiten aan volgende generaties en verdient daarom een plek in de Omgevingsvisie Religieus erfgoed biedt als onderdeel van de fysieke leefomgeving kansen voor allerlei vraagstukken in de leefomgeving. Door de Toekomstverkenning op te nemen in de Omgevingsvisie worden de opgaven met betrekking tot religieus erfgoed in de gemeente direct gelinkt aan andere beleidsgebieden, zoals het sociaal domein (zorg en welzijn), ruimtelijke ordening (leefbaarheid), en economie (recreatie en toerisme) en de toekomstbestendigheid van het binnen de gemeente aanwezige erfgoed. De aansluiting biedt mogelijkheden om tijdig op te treden bij toekomstige problemen, maar maakt het ook mogelijk op proces te sturen bij gewenste toekomstige ontwikkelingen rondom een kerkgebouw.

Kanttekeningen 1.1 De toekomst en het behoud van kerkgebouwen ligt grotendeels bij de kerkeigenaren zelf De kerkgebouwen in de gemeente zijn niet in eigendom van de gemeente, met uitzondering van de toren van de Grote Kerk. Het onderhouden en behouden van kerkgebouwen is allereerst een

zaak van de eigenaren zelf. Daarnaast zijn de kerkgebouwen monumentaal beschermd. Op grond van de Erfgoedwet en de Omgevingswet zijn eigenaren verplicht om hun monument te onderhouden. Dit brengt soms hoge kosten met zich mee. De kerken zijn echter zelf ook aan zet. Hoe urgent het is om actie te ondernemen, vanuit een breder maatschappij-perspectief, hangt

samen met de cultuurhistorische en maatschappelijke waarde van het kerkgebouw. Hoe hoger deze waarden, hoe hoger het algemeen belang om het kerkgebouw te behouden en hoe hoger de urgentie om langdurige leegstand tegen te gaan. De Toekomstverkenning creëert momentum om

opnieuw na te denken over de invulling van maatschappelijk vastgoed en clustering of eventueel schuiven van functies. De gemeente neemt hierin een faciliterende rol aan en wil graag proactief hierover meedenken met de eigenaren.

1.2 Vanwege beperkte ambtelijke capaciteit kunnen niet alle aanbevelingen direct worden opgepakt

Uit de aanbevelingen komt naar voren dat het wenselijk is een centrale aanspreekpunt aan te wijzen. Er is op dit moment beperkte ambtelijke capaciteit aanwezig om de aanbevelingen uit de Toekomstverkenning direct op te pakken. In een nog nader op te stellen stappenplan worden de aanbevelingen uit de Toekomstverkenning uitgewerkt en voor besluitvorming aan het college voorgelegd. Het uitgangspunt is daarbij om binnen de beschikbare middelen en capaciteit te blijven. 2.1 Hetis niet verplicht om de Toekomstverkenning op te nemen in de Omgevingsvisie

Er is voor de gemeente geen verplichting tot het opstellen van een Toekomstverkenning. De Toekomstverkenning is vormvrij, er zijn geen richtlijnen vanuit het Ministerie van Onderwijs,

Cultuur en Wetenschap (OCW). Ook is er geen wettelijke verplichting om de Toekomstverkenning aan te laten sluiten op de kerninstrumenten van de Omgevingswet. Voor de overheid ligt er wel een wettelijke opgave om voor (religieus) erfgoed te zorgen en te faciliteren dat mensen kennis

kunnen blijven nemen van dit erfgoed. Deze zorgplicht vloeit voort uit de Erfgoedwet en de Omgevingswet en bestaat naast de instandhoudingsplicht die de eigenaar voor dit cultureel

erfgoed heeft. De Omgevingsvisie biedt juist die kans om religieus erfgoed te koesteren en te waarborgen. Hierdoor wordt hetreligieus erfgoed onderdeel van een meer integrale kijk op de fysieke leefomgeving en wordt het toekomstperspectief van religieus erfgoed binnen de gemeente

vergroot.

Vervolgprocedure Na vaststelling door de raad wordt het document gedeeld met de kerkeigenaren, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het Catharijneconvent en andere participanten. Ook volgt publicatie in het Gemeenteblad op overheid.nl en op de gemeentepagina in het Wijks Nieuws. De Toekomstverkenning wordt als onderdeel opgenomen in de actualisatie van de Omgevingsvisie. In een nog nader op te stellen stappenplan worden de aanbevelingen uit de Toekomstverkenning uitgewerkt en voor besluitvorming aan het college voorgelegd. Communicatieparagraaf In verschillende fasen van het Toekomstverkenningtraject zijn er communicatiemomenten geweest. De kerkeigenaren zijn allen persoonlijk benaderd en hebben een individueel gesprek gehad. Er is een bijeenkomst gehouden met betrokken beleidsadviseurs (Ruimtelijke Ordening, Wonen, Samenleving, Economische zaken, Recreatie en Toerisme, Evenementen en Drank- en Horeca, PMB, Omgevingsvisie, Duurzaamheid en energietransitie, Participatie). Er is een

bijeenkomst gehouden met organisaties uit de gemeente (o.a. sociaal-maatschappelijk, ondernemers, kunst en cultuur, erfgoedinstanties, toerisme & recreatie). In een gezamenlijke bijeenkomst met alle kerkbesturen zijn de resultaten van alle gesprekken en bijeenkomsten gedeeld. Ideeën en aanvullingen zijn na de bijeenkomst verwerkt in de eerste versie van de Toekomstverkenning. De concept versie is ook naar de kerkeigenaren verstuurd voor op- en aanmerkingen. Deze opmerkingen zijn verwerkt in de voorliggende versie. Financiën

Het Rijk heeft een decentralisatie-uitkering beschikbaar gesteld voor het opstellen van de Toekomstverkenning. De hoogte van de decentralisatie-uitkering wordt bepaald door het aantal kerkgebouwen binnen de gemeentegrenzen. Voor onze gemeente betekent dit dat er € 25.000 beschikbaar is gesteld voor het opstellen van een Toekomstverkenning. De Toekomstverkenning op zichzelf is budgetneutraal opgesteld. De aanbevelingen vanuit de Toekomstverkenning kunnen gevolgen hebben voor de in te zetten ambtelijke capaciteit en mogelijk voor kosten onderzoek. In de begroting is hier geen rekening mee gehouden. In het stappenplan zal nader moeten worden aangegeven of en in hoeverre de aanbevelingen financieel binnen het budget of programma’s kan plaatsvinden. Bijlagen

1. Toekomstverkenning religieus erfgoed Wijk bij Duurstede

Burgemeester en wethouders van Wijk bij Duurstede,

Nico van den Bergh Gemeentesecretaris

Iris Meerts Burgemeester

Raadsbesluit

De raad van de gemeente Wijk bij Duurstede;

gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders d.d. 23 april 2024, nr. 696682

gelet op Het besluit van burgemeester en wethouders van 23 april 2024 besluit: 1. De 'Toekomstverkenning religieus erfgoed Wijk bij Duurstede! vast te stellen als richtinggevend document; 2. De ‘Toekomstverkenning religieus erfgoed Wijk bij Duurstede’ op te nemen als onderdeel in de nog vast te stellen actualisatie van de Omgevingsvisie.

Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van

De raad voornoemd,

voorzitter, L.P. Meerts