Eindrapportage versie 20210513

Rapportage CONCEPT

Evaluatie RKC Versie: 31 mei 2021

Juni 2021

1

Inhoudsopgave Samenvatting........................................................................................................................................... 3 Aanleiding ........................................................................................................................................ 3 Hoofdbevindingen en conclusies .................................................................................................... 3 Belangrijke keuze na dit onderzoek: ............................................................................................... 5 1.

Inleiding ........................................................................................................................................... 6

2.

Probleemstelling en onderzoekaanpak ........................................................................................... 7

3.

4.

2.1.

Probleemstelling .................................................................................................................. 7

2.2.

Onderzoeksaanpak .............................................................................................................. 7

Nadenken over de Rekenkamer tussen 2017-2020 ........................................................................ 9 3.1

Inleiding ............................................................................................................................... 9

3.2

Belangrijkste resultaten online vragenlijst en gesprekken ................................................. 9

3.3

Kwaliteit, bruikbaarheid en impact van rekenkameronderzoeken ................................... 12

3.4

Samenvatting (zelf)evaluatie van de RKC .......................................................................... 20

3.5

Nieuwe wet- en regelgeving voor lokale rekenkamers ..................................................... 21

Wensen voor de toekomstige Rekenkamer .................................................................................. 23 4.1.

Inleiding ............................................................................................................................. 23

4.2.

Dromen over de toekomst ................................................................................................ 23

5.

Conclusies en advies ...................................................................................................................... 27

6.

Bijlagenboek .................................................................................................................................. 29 Bijlage 1 Overzicht vragenlijst ....................................................................................................... 30 Bijlage 2 Overzicht resultaten online vragenlijst ........................................................................... 32 Bijlage 3 Resultaten (zelf)evaluatie RKC (openbaar) .................................................................... 41 Bijlage 4 Samenvattend overzicht wetsvoorstel decentrale rekenkamers .................................. 46 Bijlage 5 Globaal overzicht van kostenplaatje Eigenwijkse Rekenkamer ..................................... 48 Vergoeding externe leden rekenkamer......................................................................................... 48

2

Samenvatting Aanleiding De RKC Wijk bij Duurstede (2017-2020) (vanaf nu RKC) is geëvalueerd. De redenen hiervoor zijn: • • •

dat de leden uit de RKC aangegeven hebben niet voor een tweede periode te willen gaan, op handen zijnde nieuwe wetgeving voor lokale rekenkamers verschillende grote ontwikkelingen die op gemeenten afkomen.

In dit onderzoek is teruggekeken op de periode 2017-2020 met als doel leren voor de toekomst (ad1). Ook is uitgezocht welke wensen er zijn voor de nieuwe Rekenkamer (ad2).

Hoofdbevindingen en conclusies Rekenkamerfunctie of Rekenkamer De nieuwe wetgeving voor rekenkamers is nog niet door de Eerste Kamer vastgesteld. De verwachting is dat door de nieuwe wet de Rekenkamerfunctie uit de Gemeentewet gehaald wordt. Waaraan een Rekenkamer dan moet voldoen is dan opgenomen in de Gemeentewet artikel 81. Gemeenteraadsleden kunnen door de nieuwe wet geen onderdeel meer uitmaken van de rekenkamer. Ook moet de rekenkamer onafhankelijk zijn. De nieuwe wet geeft een uitbreiding van de onderzoeksbevoegdheden van de rekenkamer. Een gemeente kiest zelf of zij de Rekenkamer lokaal vormt geeft of in samenwerking met andere gemeenten. Dit laatste is volgens het ministerie een optie als een lokale rekenkamer financieel te belastend is voor een gemeente.

Lokale of regionale rekenkamer Veel betrokkenen willen het liefst een lokale ‘Eigenwijkse’ Rekenkamer met een mix van leden die in de eigen gemeente wonen (wel in de minderheid) en leden die buiten de gemeente wonen. De rekenkamer moet daarbij een afspiegeling vormen van de Wijkse samenleving. Onafhankelijkheid en een apolitiek zijn, zijn belangrijke voorwaarden. Als een eigen lokale rekenkamer niet mogelijk is dan hebben gesprekspartners het liefst een rekenkamer waarin samengewerkt wordt met meer kleine gemeenten. Aansluiten bij een rekenkamer van een grote gemeente wordt als de minst goede optie gezien (calimero-effect).

Professionalisering en kwaliteitsverbetering Bijna alle betrokkenen vinden dat er geïnvesteerd moet worden in professionalisering en kwaliteitsverbetering van de Rekenkamer. Deze verbetering moet gerealiseerd worden door te investeren in de opleiding en ondersteuning van de rekenkamer. Bij het aannemen van leden voor de rekenkamer moeten eisen gesteld worden aan de kennis en ervaring van de kandidaten. Uit het onderzoek blijkt dat de ambtelijke ondersteuning daarnaast een belangrijk vraagstuk is. Veel betrokkenen geven aan dat een eigen secretaris of onderzoeker de kwaliteit van de uitgevoerde onderzoeken bevordert en de doorontwikkeling ten goede komt. De griffier moet hierbij vooral een strategische positie krijgen. Een rekenkamer die zelf ook onderzoek uitvoert wordt als minder positief ervaren.

3

Taken en rol van de rekenkamer Betrokkenen zien een vrij ‘klassieke rol’ voor de rekenkamer. De rekenkamer richt zich hierbij vooral op onafhankelijk onderzoek achteraf en aanbevelingen over hoe het beter kan. Ex-ante onderzoek wordt als ingewikkeld en lastig uit te voeren gezien, omdat de rekenkamer dan teveel op de stoel van het college zit. Ook is gebleken dat de rekenkamer dan te politiek wordt. Een gesprekspartner zei hierover: ‘Laten we eerst de basis maar eens neerzetten met onderzoek achteraf, voordat we aan vernieuwende onderdelen beginnen’. Wel moet de rekenkamer alle ruimte krijgen om haar werk goed uit te voeren. De ‘luis in de pels’ functie is belangrijk en alle belangrijke informatie moet beschikbaar komen.

Meer taken naar de gemeente vanuit het Rijk Gemeenten krijgen steeds meer taken die eerst het Rijk uitvoerde.. Belangrijke ontwikkelingen met grote financiële en maatschappelijke gevolgen waarvoor gemeenteraden (vaak in samenwerking met anderen) kaders stellen en de praktijk controleren. Een goede rekenkamer die regelmatig onafhankelijk onderzoekt en controleert wordt hierdoor in de toekomst steeds belangrijker. De verantwoordelijkheid wordt immers steeds groter. Vraag is daarbij of de rekenkamer ook vanuit de gemeenschappelijke opgave kan werken en die centraal kan stellen.

Geldzaken De rekenkamer heeft de afgelopen jaren een klein onderzoeksbudget gehad. Veel kleiner dan de 1 euro voor iedere inwoner die het ministerie van Binnenlandse Zaken adviseert. Met deze hoeveelheid middelen kunnen eerder genoemde wensen niet vervuld worden. Bijvoorbeeld: voor dit bedrag is het alleen mogelijk om één klein vrij standaard onderzoek in een jaar te laten uitvoeren. Dan gaat het niet over de kosten van de leden van de rekenkamer en ambtelijke ondersteuning1.

Gevolgen van de Corona-crisis en de rol van de gemeente als regiegemeente Hoewel de (financiële) gevolgen van de Corona-crisis op dit moment nog lang niet te overzien zijn is het al wel duidelijk dat de gemeente te maken krijgt met flinke financiële tekorten. Voor 2021 is nu al 1,5 miljoen euro minder te besteden. Deze constatering doet echter niets af aan het feit dat de gemeente verplicht is om een goed werkende rekenkamer te hebben, maar vormt mogelijkerwijs wel een extra belemmering.

1

Zie bijlage 5 voor een indicatie van de kosten voor de inrichting van een eigen lokale rekenkamer

4

Belangrijke keuze na dit onderzoek: De vraag is of het inrichten van een goed uitgeruste eigen lokale rekenkamer thans wel tot de (financiële) mogelijkheden behoort'. Een lokale rekenkamer (met misschien ook eigen inwoners) is een mooie wens, maar hoe verhoudt zich deze wens tot de uitspraak dat de gemeente Wijk bij Duurstede vooral een regiegemeente is? Als ook het uitgangspunt is dat de gemeente samenwerkt met anderen waar dat kan.

5

1. Inleiding De RKC (vanaf nu RKC) is een onafhankelijke commissie die de gemeenteraad helpt bij zijn controlerende taak. De RKC onderzoekt of het gemeentelijke beleid goed is uitgevoerd en of het beleid het gewenste gevolg heeft gehad. Ook kijkt zij daarbij of er geen geld verspild is. De RKC kijkt ook vooruit en onderzoekt of bedachte beleid van de gemeente doelmatig, doeltreffend en rechtmatig is. De RKC tussen 2017-2020 De RKC bestaat uit drie externe leden. Twee van de drie leden van de RKC zijn ook inwoner van de gemeente Wijk bij Duurstede. Deze keuze is door de gemeenteraad gemaakt om de inwonerbetrokkenheid bij het raadswerk en het werk van de gemeente groter te maken. De leden zijn benoemd voor een periode van drie jaar, met daarbij de mogelijkheid een één keer herbenoemd te worden voor 3 jaar. De eerste periode na de benoeming is vooral gebruikt voor het maken van een onderzoeksprotocol, gesprekken met de raadsfracties, vooronderzoeken en een tussentijdse wijziging in de samenstelling van de RKC. In 2018 benoemde de gemeenteraad uit zijn midden een begeleidingscommissie. Deze commissie vormde het contactorgaan voor de RKC en gaat over het overleg met de rekenkamer over alle onderwerpen die gaan een goede uitvoering van de taken van de rekenkamer. De RKC bracht in de periode 2017-2020 drie rapporten uit: • • •

1000+ Woningen Inhuur externen De Bosscher-waarden.

Waarom een evaluatie? De griffie heeft samen met de begeleidingscommissie uit de gemeenteraad het op zich genomen om de RKC te evalueren. Er zijn drie redenen voor deze evaluatie. 1. Aflopen 1e zittingstermijn leden RKC De leden zijn benoemd voor een periode van drie jaar. Deze periode is afgelopen. De leden van de RKC hebben de gemeenteraad in mei 2020 laten weten geen gebruik te willen maken van de mogelijkheid tot herbenoeming. Het is een goed moment om de RKC te evalueren. 2. Op handen zijnde nieuwe wet- en regelgeving voor rekenkamers2 Het ministerie van BZK heeft plannen om de positie van rekenkamers te versterken en het aantal slapende rekenkamers3 te kleiner te maken. Als het voorstel aangenomen wordt, krijgt de rekenkamer een meer onafhankelijke positie en wordt de RKC als inrichtingsmogelijkheid verwijderd uit de wet. Raadsleden hebben vanaf dat moment alleen nog een adviserende rol in de rekenkamer. Mogelijk komen er ook wijzigingen in de activiteiten die de secretaris van de rekenkamer mag uitvoeren.

2

https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/wetsvoorstellen/detail?id=2019Z18991&dossier=35298 Een gemeente heeft een slapende rekenkamer op het moment dat er binnen de gemeente geen rekenkamer actief is. Of dat er een rekenkamer is die onvoldoende budget en capaciteit tot zijn beschikking heeft om haar taken uit te voeren. 3

6

3. Veranderende gemeentelijke situatie Tot slot staan gemeenten voor veel nieuwe ontwikkelingen en verandert de lokale situatie sterk. Gemeenten nemen steeds taken van het Rijk over. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het Sociaal Domein, de Omgevingswet en de Energietransitie. Voor het uitvoeren van deze taken en het halen van de ambities voor deze taken moet de gemeente samenwerken met andere partners en inwoners. Dit maakt het krachtenveld steeds ingewikkelder. De RKC maakt ook onderdeel uit van deze veranderende lokale situatie. De ontwikkelingen lijken ook invloed te hebben op de rol, taak en functie van de RKC.

2. Probleemstelling en onderzoekaanpak 2.1.

Probleemstelling

In deze evaluatie is het doel om terug te blikken op de RKC in de periode 2017-2020 en de wensen voor de nieuwe rekenkamer op te halen. Vanuit deze evaluatie wordt een voorstel voor de invulling daarvan door de raadsgriffie voorbereid voor de gemeenteraad.4 Er staan twee vragen centraal: 1. Terugkijken: Hoe beoordelen de verschillende partijen (raad, college, organisatie en rekenkamer) het werk van de RKC in de periode 2017-2020? 2. Vooruitkijken: Welke wensen zijn er bij raad, college en organisatie voor de nieuwe RKC?

2.2.

Onderzoeksaanpak

Het onderzoek voerden wij uit in drie fasen (te zien in het model):

Fase 2 •Ontwikkelen probleemstelling •Ontwikkelen onderzoeksaanpak

Verzamelen data •Ontwikkelen on-line vragenlijst •Selectie gesprekspartners en opzetten topic-lijst •Eigen evaluatie RKC

• Rapporteren over bevindingen • Schrijven conclusies • Schrijven advies

Fase 1

Fase 3

Opzet evaluatie

Schrijven eindproduct

Figuur 1 Aanpak evaluatie RKC

4

Hoewel op dit moment nog niet duidelijk is welke keuze er gemaakt wordt door de gemeenteraad zal het eindbesluit vanzelfsprekend voldoen aan de richtlijnen die de nieuwe wet voor rekenkamers hieraan stelt. Dit betekent dat er in elk geval dat raadsleden geen lid kunnen zijn van de Rekenkamer en dat niet meer gesproken wordt over een RKC maar over een Rekenkamer.

7

Fase 1: Ontwerpen plan evaluatie (maart tot en met mei 2020) In de eerste fase werkten wij de onderzoeksaanpak uit en stemden wij deze af met de begeleidingscommissie. In deze fase is o.a. gewerkt aan: • • • •

Het maken van een probleemstelling Het maken van een online-vragenlijst De keuze van een aantal betrokkenen voor een (groeps)gesprek. Het maken van een topic-lijst voor de verdiepende gesprekken

Een overzicht van de gesprekspartners, een topic-lijst voor de (groeps)gesprekken en een overzicht van de vragenlijst is te vinden in het bijlagenboek. De ontwerpfase duurde van maart tot en met mei 2020. Fase 2: Dataverzameling (juni - september 2020) In de tweede fase zijn een aantal activiteiten uitgevoerd. In de eerste helft van juni is een onlinevragenlijst verspreid onder de leden van de gemeenteraad, het college en een paar ambtenaren die tijdens de onderzoeken van de RKC betrokken zijn geweest. De reacties op deze vragenlijst gaven de onderzoekers een eerste beeld van de RKC in de periode 2017 tot 2030 en de belangrijkste punten waarop in de gesprekken doorgevraagd werd. Vervolgens zijn een aantal verdiepende gesprekken georganiseerd. Van elk gesprek is een kort verslag gemaakt dat aan de gesprekspartners ter goedkeuring voorgelegd is. De leden van de RKC zijn gevraagd voor een afsluitend groepsgesprek. Twee van de leden van de RKC hebben destijds aangegeven geen tijd te hebben voor het afsluitende gesprek op de voorgestelde momenten5. De RKC heeft in 2020 een zelf-evaluatie aangeboden aan de gemeenteraad. De zelf-evaluatie is door de RKC als vertrouwelijk aangemerkt. Door miscommunicatie bij de gemeente is de zelfevaluatie door de gemeente gepubliceerd en later op verzoek van de RKC ingetrokken. Bij de leden van de RKC zijn hiervoor excuses gemaakt in een gesprek6.

Na overleg tussen de begeleidingscommissie en de RKC, is er door de RKC een herziene versie geschreven van de zelf-evaluatie (mei 2021). Deze evaluatie is met toestemming van de RKC opgenomen in deze rapportage in de bijlage. Met de leden van de RKC is begin juni 2021 gesproken over de zelf-evaluatie en de aanvullingen in de rapportage 7. In het bijlagenboek is een overzicht opgenomen van de antwoorden op de vragenlijst vragen, de resultaten van de openbare (zelf)evaluatie van de RKC en de samenvatting van het Wetsvoorstel Lokale Rekenkamers. Fase 3: Schrijven van het eindproduct (juni en juli 2020) De resultaten van fase 1 en fase 2 hebben geleid tot dit eindproduct

5

Twee e-mails van 11 juni 2020 In een gesprek op 20 april 2021 7 E-mail wisseling en gesprekken in april/mei/juni 2021 6

8

3. Nadenken over de Rekenkamer tussen 2017-2020 3.1 Inleiding In dit hoofdstuk gaan wij in op de RKC in de periode 2017-2020. Een periode die door bijna iedereen, die wij gesproken hebben, heeft gekenmerkt wordt als een zoektocht. Een zoektocht naar invulling, meerwaarde en naar de positie van de rekenkamer. Een zoektocht die soms tot weerstand geleid heeft maar ook één die duidelijk maakt op welke punten het beter kan en moet. Daar gaat het in dit hoofdstuk over. We zeggen wat goed gegaan is, maar ook wat beter kan en welke ideeën gesprekspartners hierover hebben. Leren van het verleden, om het beter te doen in de toekomst.

3.2 Belangrijkste resultaten online vragenlijst en gesprekken Ideeën over de Rekenkamer in Wijk bij Duurstede De woordwolk maakt duidelijk waarom gesprekspartners het belangrijk vinden om een Rekenkamer in de gemeente Wijk bij Duurstede te hebben8.

Figuur 2 Belang van een Rekenkamer in onze gemeente (N=11)

Figuur 2 laat zien dat gesprekspartners een aantal belangrijke onderdelen van het werk van de Rekenkamer noemen. Vooral de woorden controle, onafhankelijk en onderzoek naar het functioneren van het lokaal bestuur en beleid zijn woorden door gesprekspartners als een belangrijke functie van de lokale Rekenkamer genoemd (vaker genoemd). Onafhankelijk wordt door gesprekspartners vertaald in begrippen als een blik van buiten, onderzoek naar publieke waarden, diepgaand en aanjagen. In gesprekken blijkt dat gesprekspartners vooral een meer klassieke rol voor de Rekenkamer zien. Hier wordt bedoeld: ‘terugkijken op processen die door de gemeente uitgevoerd zijn’. Een adviserende of meekijkende rol (ex-ante onderzoek) tijdens processen wordt als lastig ervaren omdat de neutraliteit en onafhankelijkheid een extra risico in dit soort onderzoeken vormen. De rekenkamer zit hiermee te veel op de stoel van het college is een veel gehoorde uitspraak die gesprekspartners deden. 8

Bron resultaten online enquête & verdiepende groepsgesprekken

9

Kernwaarden voor de Rekenkamer

Figuur 3 Kernwaarden voor de Rekenkamer (N=13)

De onderzoekers vroegen naar de 6 belangrijkste kernwaarden voor de Rekenkamer. In figuur 3 zijn de antwoorden te zien. Het meest duidelijk is wel dat de gesprekspartners allemaal vinden dat de Rekenkamer onafhankelijk moet zijn. Ook de waarden kritisch, objectief en zorgvuldig, adviserend en niet politiek georiënteerd worden erg belangrijk gevonden. Daarna worden de waarden transparant, onderzoekend en op afstand door de gesprekspartners als belangrijke kernwaarden genoemd. In gesprekken noemen gesprekspartners twee waarden die voor leden voor een rekenkamer belangrijk zijn. Dit zijn een apolitieke instelling en het hebben van een open en nieuwsgierige blik. Hiermee bedoelen gesprekspartners dat de rekenkamer nieuwsgierig is naar de feiten en niet toeschrijft naar een eigen idee of mening. Bij het schrijven van de onderzoeksagenda worden bestuurlijke (3) en politieke sensitiviteit (4) genoemd als belangrijke waarden. Vorm en samenstelling

Figuur 4 Inwoners, lid van de lokale rekenkamer (N=13)

10

In de gemeente Wijk bij Duurstede zijn raadsleden geen lid van de lokale Rekenkamer. Wel maken inwoners van de gemeente Wijk bij Duurstede deel uit van de onafhankelijke rekenkamer. Gesprekspartners oordelen in 53% van de gevallen positief over de deelname van inwoners bij de lokale rekenkamer maar toch is ook bijna 39% van de gesprekspartners kritisch over deelname van inwoners bij de lokale rekenkamer. Inwoners die in een rekenkamer zitten, hebben kennis van de lokale situatie. Dit wordt fijn gevonden, maar er is ook een risico van belangenverstrengeling of te korte lijnen op de lokale politiek of het bestuur9. Hiermee kan de rolzuiverheid of de integriteit in het geding komen. Ook geven gesprekspartners aan dat het alleen kiezen uit inwoners van de gemeente leidt tot een kleinere vijver van mensen waaruit gekozen kan worden. Je sluit hierdoor misschien kwaliteit uit van mensen die niet in de gemeente Wijk bij Duurstede wonen. Kwaliteit en professionaliteit worden door iedereen ook erg belangrijk gevonden. Een andere waarde die belangrijk gevonden wordt, zijn verschillende type personen en profielen in de rekenkamer. Bij een 100% lokale samenstelling met eigen inwoners moet de Rekenkamer een afspiegeling zijn van de samenstelling van inwoners uit de gemeente Wijk bij Duurstede.

Begeleidingscommissie uit de raad Een begeleidingscommissie uit de gemeenteraad voor de Rekenkamer wordt als een belangrijke toevoeging gezien. Raadsgriffier als secretaris van de Rekenkamer De raadsgriffier is secretaris van de Rekenkamer. Dit betekent dat de griffier de meer secretariële taken voor de Rekenkamer organiseert. De griffier voert geen onderzoek uit. Dat is aan de leden van de Rekenkamer zelf. Gesprekspartners reageren wisselend op deze rol van de raadsgriffier. Aan de ene kant werkt het prima omdat de leden van de Rekenkamer dan een directe contactpersoon hebben en er een goede kwaliteit van het proces is. Aan de andere kant is het goed als de leden van de Rekenkamer een eigen secretaris / onderzoeker hebben en de griffier een meer strategische positie heeft10. Een eigen onderzoeker of onderzoek laten uitvoeren door een (onderzoeks)bureau zorgt ook voor kwaliteit van onderzoek. Dit wordt vooral in gesprekken door gesprekspartners genoemd als belangrijk onderwerp. De leden van de rekenkamer hebben hierdoor een andere rol dan nu het geval was. De afgelopen drie jaar deden de leden van de Rekenkamer zelf onderzoek. In de periode daarvoor had de rekenkamer een eigen onderzoeker. Hierdoor werd de kwaliteit van het onderzoek beter bewaakt dan afgelopen jaren het geval was constateren diverse gesprekspartners.

9

Bron groepsgesprekken en open antwoorden enquête

10

Zie bijlage 5 voor een indicatie van de kosten voor de inrichting van een eigen lokale rekenkamer

11

Samenwerking en overleg met de RKC

Figuur 5 Samenwerking en afstemming met de RKC

Deze figuur laat zien dat er wisselend gedacht wordt over de samenwerking en afstemming met de RKC. De kans is groot dat de positie van de gesprekspartners ten opzichte van RKC hierin een rol speelt. Iemand die betrokken is uit de begeleidingscommissie heeft een ander contact dan bijvoorbeeld een wethouder of een gewoon gemeenteraadslid. Dit heeft invloed op de beleving van het contact. Raadsleden uit de begeleidingscommissie omschrijven het contact met de Rekenkamer als intensief, hectisch en soms vanuit een crisisachtige sfeer. Het zoeken naar openingen en oplossingen stond in het contact centraal. De onderzoekers vroegen ook naar verbeteringen in de afstemming en samenwerking met de Rekenkamer. Voor raadsleden uit de begeleidingscommissie geldt dat zij vinden dat contact minder vaak nodig moet zijn. Een essentiële voorwaarde hiervoor is een goed functionerend orgaan. Afstemming moet gaan over ‘het feeling’ hebben met onderwerpen en vinger aan de pols houden. Er moet voorkomen worden dat de RKC haar onafhankelijke taak niet meer uitvoeren. Uit groepsgesprekken blijkt dat de open houding van alle partijen door veel betrokkenen genoemd wordt als belangrijke voorwaarde voor een goede samenwerking tussen gemeenteraad, college, organisatie en de RKC en dat, dat niet altijd goed ging.

Een onafhankelijke en apolitieke instelling en van de leden van de RKC zijn hiervoor belangrijke voorwaarden. Dit bleek de afgelopen jaren regelmatig een vraagstuk. De rekenkamer moet daarbij toegang krijgen tot alle informatie die zij nodig heeft om haar taak goed uit te voeren. Dit bleek afgelopen jaren ook regelmatig een probleem blijkt uit de gesprekken. Vooral de rol en manier waarop de voormalige gemeentesecretaris naar de rekenkamer keek, lijkt hierbij een probleem11. Eraan toegevoegd moet worden dat de rekenkamer ook zelf de opdracht heeft om de aangeboden informatie naar waarde te schatten en te gebruiken.

3.3 Kwaliteit, bruikbaarheid en impact van rekenkameronderzoeken De RKC bracht in de periode 2017-2020 3 rapporten uit en stelde een aantal beleidsdocumenten op. De RKC voerde onderzoek uit naar: de inhuur van externen, 1000+ woningen en de Bosscherwaarden.

11

Bron diverse interviews

12

In deze paragraaf wordt de kwaliteit, bruikbaarheid en impact van de uitgevoerde onderzoeken beschreven en worden de resultaten kort geschetst. Bij de kwaliteit wordt gekeken naar de aanpak van het onderzoek. Bij impact gaat het om het effect dat de onderzoeken gehad hebben. En bij bruikbaarheid wat de rapporten iets betekend hebben voor de gemeente. Algemeen oordeel over de kwaliteit van rekenkameronderzoeken

Figuur 6 Kwaliteit van de rekenkameronderzoeken in algemene zin (n=12), 1 = Zeer goed en 5 = Zeer slecht)

Gesprekspartners denken wisselend over de kwaliteit van rekenkameronderzoeken. 50% vindt de kwaliteit van de onderzoeken goed tot zeer goed . Ongeveer 33% vindt de kwaliteit van de onderzoeken neutraal en doet hierover dus eigenlijk geen uitspraak. Bijna 20% vindt de kwaliteit van onderzoeken slecht tot zeer slecht. In groepsgesprekken zijn wij ingegaan op de kwaliteit van de uitgevoerde onderzoeken. Onze gesprekspartners geven aan dat de onderzoeken vaak geen neutraal startpunt hadden. Er bestond een ruim gedeeld gevoel dat de conclusies en resultaten eigenlijk er al waren en dat hier door de RKC naar toe geschreven is. Ook gaven deelnemers in groepsgesprekken aan dat de informatie die gepresenteerd is vaak niet objectief is. Maar een verzameling van resultaten, oordelen en meningen van de RKC die door elkaar lopen. Ook werden in onderzoeken niet altijd procedures voor een goede kwaliteit van onderzoeken en hoor- en wederhoorprocedures gevolgd. Voorbeelden hiervan zijn triangulatie van resultaten, maar ook het terugleggen en het laten goedkeuren van verslagen van gesprekken. Verschillende gesprekspartners noemen de probleemstelling van het onderzoek het belangrijkste probleem. Zij hebben het gevoel dat de functie van rekenkameronderzoeken teveel het afrekenen is geweest (dit geldt niet voor het onderzoek naar de inhuur van externen) en te weinig het willen leren.

Ook misten zij een open en opbouwende aanpak door de RKC. De onderzoekers merken op dat de leden van de RKC een heel klein onderzoeksbudget hadden en een kleine vergoeding kregen voor hun activiteiten. Dit heeft invloed op het aantal onderzoeken dat de RKC kan doen, maar ook op de kwaliteit van die onderzoeken. De RKC heeft niet zoveel geld als de Rekenkamers van grotere gemeenten in Nederland. Dit zorgt voor grenzen aan wat qua onderzoek mogelijk is.

13

Inhuur van externen Het onderzoek in vogelvlucht De RKC deed onderzoek naar de inhuur van externen in de gemeente Wijk bij Duurstede. Aanleiding voor het onderzoek waren vragen over de omvang externen bij de gemeenteraad en de kaders voor inhuur bij de gemeente. Ook waren landelijke vraagstukken over inhuur bij de overheid. In haar onderzoek stelde vast de RKC dat de gemiddelde inhuurpercentages t.o.v. de loonsom iets hoger waren dan vergelijkbare gemeenten. Ook maakte de RKC duidelijk dat het om ongeveer 35 inhuur opdrachten per jaar gaat voor verschillende beleidsterreinen. De RKC merkt op dat de kosten van de inhuur van externen door de gemeente ook bekeken moet worden in de grootte van de formatie van de gemeente, de bezetting van het ambtelijk apparaat. Deze is formatie iets lager dan het landelijke gemiddelde van gemeenten met een vergelijkbare omvang. Wanneer het ambtelijk apparaat (bruto) wordt uitgebreid tot het landelijk gemiddelde van 156 fte dan is de loonsom ongeveer €1,5 miljoen hoger, wat ongeveer gelijk is aan de huidige kosten inhuur van externen. De RKC adviseert onder andere om te onderzoeken of de kosten van de inhuur van externen teruggebracht kunnen worden. En of de structurele inhuur van externen voor een bepaald domein en/of dienst opgevangen kan worden door uitbreiding van bezetting van het ambtelijk apparaat12.

Beoordeling van de kwaliteit op een aantal vaste kenmerken: Criterium

Beoordeling

Reden van het onderzoek gevonden

Reden ligt in landelijke ontwikkelingen en vragen die zweven. Waar is niet open aangegeven. Onderzoeksvragen zijn feitelijk beschreven, wat is de aard en omvang? Er is helder aangegeven welke aanpak gebruikt is. Jammer dat geen interviews georganiseerd zijn om de gegevens meer kleur en invulling te geven. Overzicht is objectief met heldere verwijzing naar gebruikte bronnen Redelijk goed

Formulering van de onderzoeksvraag Methoden van onderzoek duidelijk en helder omschreven Objectief overzicht van informatie Scheiding van feiten, meningen en oordelen Helder hoe de RKC tot oordelen is gekomen

Zorgvuldige procedures van hoor- en wederhoor

12

Uitleg

±

Oordelen gevonden maar niet helder onderbouwd, kan beter. Aanbevelingen kunnen meer precies Hoor en wederhoor stukken aangetroffen zowel ambtelijk als bestuurlijk

Bron: persbericht RKC Wijk bij Duurstede onderzoekt inhuur externen (7 maart 2019)

14

Figuur 7 Beoordeling kwaliteit rekenkameronderzoek inhuur externen (N=12), 1 = Zeer goed en 5 = Zeer slecht

Het rapport naar de inhuur van externen lijkt vrij onbekend in de gemeente Wijk bij Duurstede. Uit de reacties op de online vragenlijst blijkt dat het rapport op zich bruikbaar is maar ook te oppervlakkig gevonden wordt. Was de inzet van de RKC wel nodig om tot deze inzichten te komen merkt één van de invullers van de online vragenlijst hier bijvoorbeeld over op?. 1000+ Woningen Het onderzoek in vogelvlucht De RKC onderzoekt verschillende onderwerpen. Een van die onderwerpen ging over de geplande 1000 extra woningen binnen de gemeente. In de Kadernota 2018 - 2021 staat de ambitie: ‘We willen 1000 nieuwe woningen realiseren…”. Deze ambitie leidde bij de RKC tot de volgende onderzoeksvragen: 1. Waarom wil Wijk bij Duurstede nieuwe woningen bouwen? En waarom 1000+? 2. Zijn er voldoende redenen voor het besluit voor 1000 nieuwe woningen? 3. Hoe staan de provincie en omliggende gemeenten tegenover de plannen? 4. Hoeveel tijd kost de bouw van de 1000+ woningen? De RKC waardeert de moeite van het college om onze stad leefbaar te houden maar de door de RKC onderzochte bronnen geven (te) weinig reden om ervan uit te gaan dat de ambitie van 1.000 of zelfs 2.000 extra woningen in Wijk bij Duurstede kan worden gerealiseerd. De RKC vindt het maken van een plan B verstandig. Het college van burgemeester en wethouders heeft gereageerd op de vraag of de extra woningen haalbaar zijn.

Volgens het college kan het maken van een plan B of andere keuzes een verkeerd signaal afgeven. ‘Dit begrijpen wij, maar delen wij niet,’ zegt dhr. Frits van der Leije namens de RKC. ‘Regeren is namelijk vooruit zien. Het geval Houten heeft laten zien dat sommige dingen toch wel eens anders kunnen lopen dan bedacht of verwacht. De gemeente Wijk bij Duurstede profileert zich al lange tijd met de slogan ‘Groot genoeg om klein te blijven’. Een plan B hoort er dan bij.’13

13

Bron: persbericht RKC onderzocht gemeentelijke ambitie 1000+ woningen (15 april 2019)

15

Beoordeling van de kwaliteit op een aantal vaste kenmerken: Criterium

Beoordeling

Reden van het onderzoek gevonden

-

Formulering van de onderzoeksvraag

±

Methoden van onderzoek duidelijk en helder omschreven

±

Objectief overzicht van informatie

-

Scheiding van informatie, meningen en oordelen

-

Helder hoe de RKC tot oordelen is gekomen

-

Zorgvuldige procedures van hoor- en wederhoor

Uitleg Er is geen duidelijke motivatie voor de keuze van dit onderzoeksonderwerp aangetroffen. Er is aangegeven dat een ambitie onderzocht wordt, maar niet waarom dit het geval is en op dit moment. Onderzoeksvraag 1, 3 en 4 zijn feitelijk beschreven. Onderzoeksvraag 2 is suggestief beschreven . Dit is te herkennen aan woorden als voldoende argumentatie. Dit gaat ervan uit dat de onderzoeker vindt dat dit niet het geval is. In een open onderzoekhouding kan dit een conclusie zijn, maar geen beginpunt. Er is aangegeven van welke bronnen gebruik gemaakt is. Er zijn geen interviews georganiseerd die meer duiding en kleur hadden kunnen geven. Er wordt duidelijk omschreven dat gebruik gemaakt wordt van citaten. Dit maakt het lastig om zonder dat je een mening hebt te lezen. Veel citaten hadden in bijlagen gekund en de lezer had in objectieve beschouwingen meegenomen kunnen worden in het feitenrelaas. Als je door de rapportage heel bladert zie je een verzameling van informatie die gekopieerd is uit verschillende lokale en externe stukken. Het is onduidelijk welk doel de stukken hebben en hoe de teksten met elkaar verbonden zijn. Er ontbreekt eigen onderzoek door de Rekenkamer n.a.v. de bestudeerde documenten.

Het voelt alsof de RKC op de stoel van de ambtenaren en/of het college is gaan zitten en geprobeerd heeft ingewikkelde zaken bij elkaar te brengen en hier zelf een oordeel over te vellen en extra toevoegingen op te doen. Dit past niet bij de rol van de RKC Dit is lastig vast te stellen. Er worden begrippen gebruikt als naar de mening van de RKC, maar er ontbreekt een logische verbinding tussen de resultaten, conclusies en aanbevelingen. Opvallend is de keuze van de RKC om zelf diepere zaken aan te kaarten. De formulering daarvan is niet neutraal. Stukken voor het ambtelijk hoor en wederhoor zijn niet gevonden, maar voor het bestuurlijk hoor en wederhoor wel.

Figuur 8 Kwaliteit van onderzoek 1000+ woningen (N=12), 1=zeer goed en 5 = zeer slecht

16

De onderzoekers vroegen in de online vragenlijst naar de kwaliteit van het rekenkameronderzoek naar de 1000+ woningen. De gesprekspartners reageren wisselend op de kwaliteit van dit onderzoek. Sommige gesprekspartners zijn heel positief over de kwaliteit, maar er zijn ook gesprekspartners die negatief over de kwaliteit zijn. Positieve onderdelen die genoemd zijn, is dat het onderzoek een inkijk geeft in de complexe wereld van bouwen en wonen. Dit laat ook de uitgebreide bloemlezing van teksten uit diverse documenten zien. Negatieve onderdelen die genoemd worden zijn de politieke oordelen die de RKC volgens sommige gesprekspartners aanneemt. Ook het proces van de behandeling van het rapport in de voorbespreking was volgens een reactie voor verbetering vatbaar. Wie heeft in de behandeling in de gemeenteraad welke rol en hoe kan een proces zo ingericht worden dat het recht doet aan de activiteiten van de RKC. Ook uit de groepsgespreken is gebleken dat gesprekspartners dit onderzoek te politiek vonden. Bosscher waarden Het onderzoek in vogelvlucht Al jaren zorgt het ‘plan Bosscherwaarden’ voor beroering onder de Wijkse bevolking. Dat laatste wordt ook weerspiegeld in de Wijkse politiek. Ook op verzoek van de fractievoorzitters heeft de RKC een ex ante onderzoek uitgevoerd. Een onderzoek waarin meer context wordt gegeven rondom het project en de mogelijke invloed (ook financieel).

Het onderzoek heeft in totaal zo’n anderhalf jaar in beslag genomen en is in september 2019 met de raad besproken. Zaken die de RKC in dit onderzoek heeft getoetst aan de gebruikelijke onderzoek criteria, te weten: • • •

Doeltreffendheid: levert het op voor de burgers oplevert wat bedoeld is (doeltreffendheid); Doelmatigheid: kan het met minder kosten of op minder aangrijpende wijze een vergelijkbaar resultaat worden bereikt; en Rechtmatigheid: voldoet alles wel aan de wet en andere regels.

Het rapport heeft geen eindconclusies, maar hoogstens observaties en aanbevelingen die zijn gebaseerd op de informatie die begin mei 2019 bij de RKC beschikbaar was. Zoals het college meer malen aan de raad heeft gemeld, zal de uiteindelijke besluitvorming binnen de gemeente gebeuren vanuit een aantal documenten: de MER, het inrichtingsplan, het uitvoeringsplan, het beheerplan, een plan voor de zwemplas, de anterieure overeenkomst en een onderzoek naar maatschappelijke steun voor dit plan. Omdat een aantal stappen in dit proces nog niet (geheel) is voltooid, is hier geen sprake van een onderzoek op basis van een voldragen beleidsvoornemen, maar heeft vooral het karakter van een tussentijdse rapportage op onderdelen van een beleidsvoornemen.

17

Figuur 9 Kwaliteit van onderzoek Bosscher Waarden (N=12), 1 = Zeer goed en 5 = zeer slecht

6 van de 12 gesprekspartners beoordelen het onderzoek naar de Bosscher Waarden als goed tot zeer goed. 4 gesprekspartners hebben geen mening. 2 gesprekspartners vinden het rapport slecht tot zeer slecht. Gesprekspartners vonden het jammer dat er sprake was van een ‘uitgekleed’ rapport en vinden het jammer dat de RKC zoveel werk in heeft gestoken. Gesprekspartners noemden het exante karakter van het onderzoek lastig maar geven ook aan dat er misschien een te precies ex-ante onderzoek is gedaan. Ex-ante onderzoek heeft wel een belangrijke extra waarde voor de kaderstellende rol van de gemeenteraad. Het helpt de gemeenteraad in de rol van ‘waakhond’.

Criterium

Beoordeling

Reden van het onderzoek aangetroffen

Formulering van de onderzoeksvraag

Uitleg

In de rapportage is duidelijk aangegeven waarom het onderzoek van belang is. Er is een grote maatschappelijke relevantie en het voornemen voor dit project leidt tot beroering in de samenleving. -

In de rapportage is geen echte onderzoeksvraag gevonden. Alleen dat de rekenkamer onderzocht heeft aan de principes van doeltreffendheid, doelmatigheid en rechtmatigheid. Vraag is voor welk deel dit kan in een ex-ante onderzoek. Er is namelijk geen beleid maar alleen een maatschappelijk idee De manier van onderzoek is helder omschreven.

Methoden van onderzoek duidelijk en helder omschreven

Objectief overzicht van informatie

NVT

Dit is met informatie in de rapportage niet vast te stellen.

Scheiding van feiten, meningen en oordelen

NVT

-

18

Helder hoe de RKC tot oordelen is gekomen

Zorgvuldige procedures van hoor- en wederhoor

+/-

-

Er zijn geen directe oordelen geschreven, het onderzoek is meer een beschrijving van een proces en inzichtverschaffend De rekenkamer is tijdens het onderzoek op een aantal juridische problemen gestuit.

19

3.4 Samenvatting (zelf)evaluatie van de RKC De RKC heeft de begeleidingscommissie en de raadsgriffier in april 2020 een zelf-evaluatie toegestuurd. Deze (zelf)-evaluatie is op verzoek van de leden van de RKC vertrouwelijk en eerder kortstondig onterecht gepubliceerd door de gemeente. In een overleg tussen de rekenkamer en de begeleidingscommissie is besloten om een aangepaste versie aan te bieden en te publiceren. Deze versie is besproken met de rekenkamer op 1 juni 2021. In bijlage 3 is de openbare zelf-evaluatie opgenomen. Verbeteringen die genoemd worden door de RKC In de (zelf)evaluatie gaat de RKC in op de ervaringen die zij opgedaan heeft. Zij noemt 8 verbeter- en aandachtspunten. Ook doet de RKC een aantal suggesties voor de toekomst. Deze zijn: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Onderwerpkeuze en priorisering Ex-ante onderzoek Samenwerking ambtelijke organisatie Het RKC werk dient ter ondersteuning van de Raad Zichtbaarheid RKC Budget Samenstelling en continuïteit De vraag is: Hoe nu verder?

In de evaluatie gaat de RKC vooral in op onderdelen die samen te vatten zijn onder de volgende noemers: 1. Voorwaarden voor een goede samenwerking 2. De invulling van de onafhankelijke rol 3. Het verschijnsel ‘onbekend maakt onbemind’ 4. Rand- en algemene voorwaarden (voor o.a. capaciteit, hoeveelheid geld en voorwaarden voor goed onderzoek). Uit de zelf-evaluatie blijkt dat de RKC onder niet altijd onder gemakkelijke omstandigheden haar werkzaamheden heeft moeten uitvoeren. Uit de zelf-evaluatie van de rekenkamer komen een groot aantal punten naar voren, die ook uit de gesprekken en de enquêteresultaten onder raadsleden, collegeleden en de ambtelijke organisatie naar voren komen. Het gaat bijvoorbeeld over de uitdagingen in de samenwerking in de organisatie , de toegankelijkheid tot informatie voor leden van de rekenkamer en de bekendheid van de gemeentelijke organisatie met het instrument rekenkamer. De RKC merkt aan het einde van haar rapportage in mooie bewoordingen op dat niet vergeten zou moeten worden dat iedereen voor het Team Wijk bij Duurstede speelt en dat is zeker waar.

20

3.5 Nieuwe wet- en regelgeving voor lokale rekenkamers Een ander belangrijk onderdeel voor de toekomst is de op handen zijnde nieuwe wet- en regelgeving voor rekenkamers. Deze heeft grote gevolgen voor de vrijheid die gemeenten nog hebben op het inrichten van de lokale rekenkamer. In deze paragrafen gaan de onderzoekers kort in op de belangrijkste wijzigingen die de wet voor gemeenten en rekenkamers tot gevolg heeft. Wijziging gemeentewet – rekenkamerfunctie niet meer laten bestaan en raadsleden niet meer in de rekenkamer Het wetsvoorstel ‘Wet versterking Lokale Rekenkamers’ verandert de Gemeentewet, de Provinciewet en de Comptabiliteitswet 2016 doordat het wetsvoorstel de decentrale rekenkamerfunctie afschaft en de bevoegdheden van decentrale rekenkamers versterkt. Lokale en provinciale rekenkamers onderzoeken of beleid en bestuur kostenefficiënt, effectief en volgens de regels gebeurt. Met dit wetsvoorstel wordt uitvoering gegeven aan het Actieplan lokale rekenkamers14 . Doel van het actieplan lokale rekenkamers is/was een kwaliteitsverbetering onder lokale rekenkamers realiseren. Reden voor de nieuwe wet15 De taken van gemeenten en daarmee ook de uitgaven zijn door de decentralisaties in het Sociaal Domein toegenomen. Onafhankelijke controle door een lokale rekenkamer is daarbij van groot belang.

Ook met de komst van de Omgevingswet worden de taken en middelen van gemeenten uitgebreid. Uit onderzoek is gebleken dat in veel gemeenten niet of nauwelijks invulling wordt gegeven aan rekenkameronderzoek. In het wetsvoorstel is opgenomen dat elke gemeente een onafhankelijke rekenkamer instelt, misschien samen met andere gemeenten. Het is voor gemeenten niet meer mogelijk om rekenkameronderzoek op een andere manier te organiseren. Dit betekent dat de Rekenkamerfunctie zoals deze nu in de gemeentewet is opgenomen, niet meer mogelijk is. Daarnaast worden ook de bevoegdheden van rekenkamers uitgebreid. Zo kunnen zij straks onderzoek doen naar de contracten met privaatrechtelijke rechtspersonen waarmee bijvoorbeeld zorg of maatschappelijke ondersteuning in het sociale domein wordt ingekocht. Ook de mogelijkheden om onderzoek te doen naar subsidies, garanties en leningen worden vergroot. Als laatste krijgen lokale rekenkamers, en ook de Algemene Rekenkamer, meer mogelijkheden om onderzoek te doen naar privaatrechtelijke rechtspersonen waarin verschillende overheidsorganen samenwerken. De mogelijkheid voor provincies om regels te stellen over de uitoefening van een rekenkamerfunctie wordt in de praktijk niet gebruikt. Alle provincies hebben een goed werkende onafhankelijke (gezamenlijke) rekenkamer.

Dat betekent dat de afschaffing van de rekenkamerfunctie geen praktische gevolgen heeft voor de situatie in de provincies. De uitbreiding van de bevoegdheden van de rekenkamer zal voor de provincies wel gevolgen hebben. De wet in het kort

14 15

https://www.nvrr.nl/nieuws/58289/Actieplan-lokale-rekenkamers https://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/35298_wet_versterking_decentrale

21

Op de belangrijkste punten stelt de nieuwe wet (in casu het wetvoorstel) volgende eisen aan de inrichting van een lokale rekenkamer16. De Rekenkamer wordt verplicht in elke gemeente (rekenkamerfunctie mag niet meer). De manier waarop de Rekenkamer vorm gegeven wordt ligt vast in de wet. Er mag een Verordening vastgesteld worden, maar dit hoeft niet meer. Dit betekent dat de leden genoemd worden voor een periode van 6 jaar (van het college of de directeur), dat raadsleden geen lid mogen zijn van de Rekenkamer en dat ambtenaren op voordracht van de rekenkamer door het college van burgemeester en wethouders beschikbaar worden gesteld. Deze ambtenaren doen geen andere gemeentetaken (voor de raadsgriffie geldt een uitzondering). De wet zorgt ervoor dat de onderzoeksmogelijkheden van de rekenkamer bij inkooprelaties uitgebreid worden en dat er een bredere opvatting van de 50% grens is bij deelnemingen en/of subsidies. Ook kan de Rekenkamer in de toekomst de Raad vertrouwelijk informeren. De wet regelt niks over de hoeveelheid geld dat Rekenkamers tot hun beschikking hebben.

16

https://www.nvrr.nl/nieuws/89111/Wat-betekent-de-wet-versterking-lokale-rekenkamers-

22

4. Wensen voor de toekomstige Rekenkamer 4.1.

Inleiding

In dit hoofdstuk gaan wij in op de wensen die er zijn voor de toekomstige Rekenkamer. Wij verzamelden de wensen in de online vragenlijst en in de groepsgesprekken en door eigen onderzoek.

4.2.

Dromen over de toekomst

Lokaal of Regionaal Wij stelden verschillende vragen over de vorm- en samenstelling van de toekomstige Rekenkamer. Hoewel de resultaten die de online vragenlijst oplevert zeker niet representatief zijn, merken wij dat de meeste mensen die wij spraken het liefst een eigen lokale rekenkamer hebben. Vooral het aansluiten bij een grotere rekenkamer waarbij de gemeente Wijk bij Duurstede het ‘kleine broertje’ wordt, wordt niet als positief gezien. Gesprekspartners zijn wel positiever over een rekenkamer waarin met meer kleine(ere) gemeenten samengewerkt wordt. Maar het meest positief zijn gesprekspartners over een lokale rekenkamer, waar ook eigen inwoners onderdeel van zijn. Wel moet er sprake zijn van een mix van leden van binnen en buiten de gemeente. De rekenkamer moet een afspiegeling zijn van de Wijkse samenleving. Er is een grote behoefte om de rekenkamer en de ambtelijke ondersteuning van de rekenkamer professioneler te maken17. Uit gesprekken blijkt dat de onafhankelijkheid en een apolitieke instelling van de leden van de rekenkamer als belangrijke basisvoorwaarden gezien worden. Sommige gesprekspartners hebben er vertrouwen in dat met eigen inwoners prima kan, anderen staan daar veel kritischer tegenover. Uit gesprekken blijkt de deelname van eigen inwoners gewaardeerd wordt en veel mensen dit voor de toekomst willen behouden.

Ook wordt aangegeven dat de praktische uitvoering wel beter moet. Regelmatig wordt aangegeven dat een belangrijk verschil met de vorige rekenkamer de ambtelijke ondersteuning was. In het verleden had de rekenkamer eigen onafhankelijke onderzoekscapaciteit. Het hebben van eigen capaciteit borgt de kwaliteit van onderzoeken en plaatst de leden van de rekenkamer in een andere positie dan nu het geval is. Rekenkamer passend bij ontwikkelingen waar gemeenten voor staan Wij stelden de vraag of de rol en taak van de Rekenkamer verandert als je kijkt naar de opgaven waar gemeenten voor staan. Het gaat dan om opgaven zoals de decentralisaties, de Omgevingswet en de Energietransitie maar ook de gevolgen die de Coronapandemie voor gemeenten heeft. Het ministerie van BZK is mede door de ontwikkelingen die hier boven geschetst zijn van plan om de positie van lokale rekenkamers te versterken en de vormvrijheid af te schaffen. Onafhankelijke rekenkamers (i.p.v. een rekenkamerfunctie) zijn duurder en het ministerie adviseert gemeenten om samenwerking op te zoeken, als het zelf-organiseren om bijvoorbeeld financieel-technische redenen niet lukt.

17

D.m.v. opleiding, begeleiding en voldoende budgetten

23

Onze gesprekspartners weten niet zo goed welke gevolgen deze ontwikkelingen hebben en antwoorden wisselend op onze vragen en stellingen. Wel geven zij aan dat het voor de gemeenteraad een ontwikkelrichting voor de rekenkamer zou kunnen zijn om de opgave (agenda van de rekenkamer) centraal te gaan stellen en van daaruit te kijken naar de beste inrichting. Als het zou kunnen bij ieder onderzoeksthema. Dit is een interessante denkrichting die verder onderzocht kan worden. Reikwijdte van de taak en opdracht van de Rekenkamer Wij stelden over de taak en opdracht van de Rekenkamer twee vragen. De eerste gaat over de vraag of de Rekenkamer de gemeenteraad ook moet adviseren. Sommige reacties waren uitgesproken positief over een adviserende rol van de Rekenkamer, anderen uitgesproken negatief. De reactie hangt af van de rolopvatting en de definitie die mensen over adviseren hebben. Als de rekenkamer adviseert vanuit dat wat zij onderzocht heeft past dat beter bij de taak van een rekenkamer, dan dat zij zelf advies geeft of oplossingsrichtingen beschrijft (zoals bij het 1000+ woningen onderzoek). Bij het adviseren zit de Rekenkamer al snel op de stoel van de gemeenteraad of het college18. Een tweede vraag die wij stelden over de taak en reikwijdte is of de rekenkamer in de toekomst nog ex-ante onderzoek moet doen. In de figuur zijn de reacties op deze vraag opgenomen:

Figuur 10 Ex-ante onderzoek door de Rekenkamer, Ja of Nee (N=13, 1= helemaal eens en 5 = helemaal oneens)

Uit de tabel blijkt dat hierover verschillend gedacht wordt. Wij stelden over het wel of geen ex-ante onderzoek uitvoeren ook een open vraag. Sommige reacties gaan uit van de zelfstandigheid en eigen beoordeling door de Rekenkamer en willen hierover geen duidelijke uitspraken doen. Andere reacties spreken een grote waardering voor het uitvoeren van ex-ante onderzoeken, maar noemen ook risico’s aan het uitvoeren van ex-ante onderzoeken (teveel op de stoel van de organisatie/college, teveel onderdeel van het politieke spel, later geen mogelijkheid om ex-post onderzoek te doen). Ook noemen gesprekspartners dat een ex-ante onderzoek nog meer van de

18

Bron: groepsgesprekken

24

rekenkamer qua aanpak en gedrag vraagt dan ex-post onderzoek. Ook de kwaliteit en ervaring van de leden van de Rekenkamer is hierin erg belangrijk. Rollen van de rekenkamer – een klein uitstapje Bij de NVRR wordt ook veel nagedacht over de rol en taak die een rekenkamer kan hebben. In een meer klassieke opvatting blikt de rekenkamer alleen terug op het beleid en bestuur van de gemeente en is de rol zuiver leren van het verleden om het in de toekomst beter te doen. In meer moderne opvatting zoekt de rekenkamer ook naar uitbreiding van haar taken (in experimenten). Of en hoe dit moet is vooral lokaal vormgegeven en het moet passen bij de cultuur die er in de gemeente(raad) is. In de figuur zijn de verschillende rollen die een rekenkamer kan aannemen in haar onderzoeken opgenomen.

Figuur 11 Rollen die een rekenkamer in haar onderzoeken kan aannemen (Bron Congres NVRR 2018, onderzoeksprotocol rekenkamer Zeist)

Ook over het doel van een lokale rekenkamer zijn veel keuzes mogelijk. In de figuur zijn hiervan een paar voorbeelden opgenomen19. De rekenkamer moet bij haar start een ambitie en doel neerzetten die past bij lokale doelen en de organisatiecultuur die er in de gemeente Wijk bij Duurstede is. De gemeenteraad moet bij het werven van de leden van de rekenkamer ideeën meegeven. Tegenstellingen 1

Onderzoek gericht op rechtmatigheid, de kwaliteit van begroting en verantwoording, de centrale Planning en Control cyclus.

2

Onderzoek bedoeld om systematisch alle onderdelen Onderzoek bedoeld om te ‘prikken’ naar voorbeelden van beleid en organisatie af te lopen en ‘dekkend’ te waar naar uw mening risico’s zitten in organisatie zijn en/of beleid met de bedoeling dat het college en raad een meer systematische beoordeling overnemen

19

Onderzoek gericht op doeltreffendheid en/of doelmatigheid van beleid, output en outcome, waar voor je geld.

https://wiki.nvrr.nl/artikel/13640/Ambitie-rekenkamer-missie-rekenkamer-positie-rekenkamer

25

3

Een rekenkamer die gericht is op terugkijken en afrekenen met de nadruk op onderzoek en beoordeling van eerder bestuurlijk handelen.

Een rekenkamer die op basis van onderzoek en rekening houdend met actualiteit toekomstgericht voorstellen doet voor verbetering van organisatie en beleid.

4

Een rekenkamer die gericht is op incidenten en reactief onderzoek doet na berichten in de pers of verzoeken van (delen van) de raad.

Een rekenkamer die zoekt naar structurele oorzaken en tendensen door systematisch onderzoek te doen en regelmatig meta-evaluaties te publiceren

5

Onderzoek dat vooral intern gericht is op de organisatie en het ambtelijk handelen (van binnen naar buiten denken).

Onderzoek dat vooral extern gericht is op effecten en beleidsdoelmatigheid en antwoord geeft op de vraag wat de burger opschiet met het openbaar bestuur (van buiten naar binnen denken).

26

5. Conclusies en advies Het doel van deze evaluatie was nadenken over de periode 2017-2020 en wensen verzamelen voor de Rekenkamer van de toekomst. Er kan gezegd worden, bewaren wat goed ging en gaat en vernieuwen wat beter moet. Maar de gevolgen van de Corona-crisis voor de financiële positie van gemeenten kunnen niet buiten beschouwing blijven. Nu al is bekend dat de gemeente Wijk bij Duurstede een begrotingstekort heeft voor het volgende jaar. De nieuwe rekenkamer moet ook passen bij de financiële ruimte die er is om een rekenkamer in te richten. Dit laatste doet niets af aan het feit dat, misschien juist nu, een goede rekenkamer van groot belang is om de gemeente met regelmaat de spiegel voor te houden en de ‘luis in de pels’ functie uit te oefenen. Deze conclusies schrijven wij in een de vorm van een opsomming omdat wij denken dat het goed is om hierover met de gemeenteraad, het college en de ambtelijke organisatie in gesprek te gaan. Professionalisering tegenover de vraag ‘wat mag dat kosten?’ Uit alles blijkt dat er een wens is voor een verdergaande professionalisering van de Rekenkamer. Professionalisering betekent hierbij (rekenkamer) ervaring, een onafhankelijke en apolitieke houding, opleiding en ontwikkeling van de Rekenkamer. Dit is een goede en belangrijke ontwikkeling, maar professionalisering kost ook geld en tijd en dat wringt in deze tijd.

Want hoeveel mag professionalisering van de Rekenkamer kosten?20 Er is een duidelijke wens om een lokale ‘Eigenwijkse’ rekenkamer21 te hebben, maar een goede inrichting daarvan leidt tot een flinke verhoging van de kosten van de rekenkamer. Het ministerie van BZK adviseert om een hoeveelheid geld van minimaal 1 euro voor iedere inwoner beschikbaar te stellen voor de uitoefening van de rekenkamerfunctie. De gewenste professionalisering kan met het beschikbaar stellen van deze hoeveelheid geld ook niet goed van de grond kan komen. Lokaal of regionaal tegenover de rol en invulling van de regiegemeente Ook blijkt dat er bij onze gesprekspartners de wens bestaat om een onafhankelijke lokale rekenkamer te hebben, die bestaat uit een mix van leden die in de gemeente wonen (wel in de minderheid) en die van buiten de gemeente komen. Een diverse samenstelling heeft daarbij de voorkeur. Als er dan toch gegaan moet worden voor een rekenkamer met meer gemeenten, dan is er een voorkeur voor een rekenkamer die bestaat uit meer kleine gemeenten. Aansluiten bij een grote rekenkamer wordt als minst goede optie gezien.

Een lokale rekenkamer waarin kwaliteit en kennis van eigen inwoners gebruikt wordt is een mooie wens, maar hoe verhoudt zich deze wens tot de uitspraak dat de gemeente Wijk bij Duurstede vooral een regiegemeente is en dat dit betekent dat we samenwerken met andere waar het kan en het alleen lokaal doen als het niet anders kan. Organisatiecultuur Tot slot blijkt dat de onderlinge verhoudingen in de periode dat de rekenkamer actief was voor verbetering vatbaar zijn. De onderzoekers merken een weerstand en angst voor het instrument rekenkamer. Hierin spelen twee onderdelen mee: de redelijke onbekendheid met de rekenkamer in de gemeente Wijk bij Duurstede maar ook de moeilijkheden die in de onderlinge samenwerking ontstonden. Als de keuze uiteindelijk valt op het inrichten en vormen van een lokale rekenkamer

20

Zie bijlage 5 voor een indicatie van de kosten voor de inrichting van een eigen lokale rekenkamer

21

Met als het kan ook eigen inwoners

27

moeten de onderlinge verhoudingen, organisatiecultuur en de bekendheid van de rekenkamer een punt van aandacht zijn.

28

6. Bijlagenboek

29

Bijlage 1 Overzicht vragenlijst Algemene Vragen 1. Wat is uw functie? (meerkeuze) 2. Hoe lang bent u al betrokken bij activiteiten van de gemeente Wijk bij Duurstede? Dit kan zowel over uw raadslidmaatschap gaan als over activiteiten die u op andere wijze voor de gemeente uitvoert (meerkeuze) 3. Elke gemeente in Nederland is verplicht om een Rekenkamer of Rekenkamerfunctie te hebben. De gemeente is vrij in het inrichten van de lokale rekenkamer. Rekenkamers controleren het bestuur en/of beleid van een gemeente. Waarom vindt u het belangrijk om in de gemeente Wijk bij Duurstede een rekenkamer(commissie) te hebben? (Open vraag) 4. Welke waarden zijn voor u ten aanzien van een rekenkamer voor u belangrijk? (Kies maximaal 6 waarden) (Meerkeuze) Samenstelling RKC 5. Twee leden van de RKC wonen in de gemeente Wijk bij Duurstede en zijn inwoner van de gemeente. Vindt u het een goed idee dat leden van de RKC in de eigen gemeente wonen? (Meerkeuze) 6. Kunt u uw antwoord op de vorige vraag toelichten? (Open vraag) 7. Is een begeleidingscommissie uit de gemeenteraad voor de uitvoering van de rol- en taak van de RKC een goede zaak? (Meerkeuze) 8. Op dit moment is de griffier secretaris van de RKC. Dit betekent dat de griffier de RKC ondersteunt bij de uitvoering van haar taken. De griffier verricht geen onderzoeksactiviteiten. Dit doet de RKC zelf.

Wat vindt u van het feit dat de griffier ook secretaris van de RKC is? (Open vraag) 9. Vindt u dat de RKC over voldoende financiële middelen beschikt om haar taak uit te voeren? (Meerkeuze) Samenwerking en afstemming met de RKC 10. Wat vindt u van de afstemming en samenwerking met de RKC in de periode 2017-2020 (Meerkeuze) 11. Wat ging er volgens u goed in de afstemming en samenwerking met de RKC? (Open vraag) 12. Wat is het belangrijkste verbeterpunt voor u in de afstemming en samenwerking met de RKC? (Open vraag) Kwaliteit onderzoeken 13. Wat vindt u in algemene zin van de kwaliteit van de uitgevoerde onderzoeken van de RKC? (Lineaire schaal) 14. Wat vindt u van de kwaliteit van het rekenkameronderzoek naar 1000+ woningen? (Lineaire schaal) 15. Wat vindt u van de kwaliteit van het rekenkameronderzoek naar de inhuur van externen? (Lineaire schaal) 16. Wat vindt u van de kwaliteit van het rekenkameronderzoek naar de Bosscher waarden? (Lineaire schaal) 17. Kunt u uw antwoorden over de kwaliteit van de uitgevoerde onderzoeken toelichten? (Open vraag)

30

18. Zijn de onderzoeksresultaten van de onderzoeken van de RKC bruikbaar voor u? Kunt u uw antwoord toelichten? (Open vraag) 19. Moet de RKC in de toekomst ook ex-ante onderzoeken blijven doen? Waarom wel of waarom niet? (Open vraag) 20. Wat vindt u van het gesprek in de gemeenteraad over de resultaten van de Rekenkameronderzoeken? (Meerkeuze) Wensen voor de nieuwe rekenkamer 21. Onze gemeente kan prima een eigen zelfstandige RKC hebben (Lineaire schaal) 22. De rol van de RKC zou moeten veranderen en beter moeten passen bij de opgaven waar we als gemeente voorstaan. (Lineaire schaal) 23. De RKC moet meer op afstand geplaatst worden dan nu het geval is (Lineaire schaal) 24. Een regionale rekenkamer, waarbij we met meer gemeenten in 1 RKC zitten vind ik een goede zaak (Lineaire schaal) 25. Het is een goede zaak, dat inwoners uit onze gemeente deel uitmaken van de RKC (Lineaire schaal) 26. De RKC moet zeker niet alleen onderzoek doen, maar zou de gemeenteraad ook moeten adviseren (Lineaire schaal) 27. De RKC zou ex-ante onderzoek moeten doen, zodat zij de gemeenteraad in nieuwe of net opgestarte processen kan helpen (Lineaire schaal) 28. Een RKC die volledig uit inwoners uit de gemeente Wijk bij Duurstede bestaat is een goed idee (Lineaire schaal) 29.

Zijn er dingen over de RKC die u aan ons wilt meegeven, waarvoor geen plaats is geweest in deze vragenlijst ? Zo ja geef dit hieronder aan (Open vraag) 30. Wilt u graag een verdiepend gesprek hebben met de onderzoekers naar aanleiding van deze vragenlijst ? Laat dan uw naam en e-mail adres achter en wij nemen contact met u op (Open vraag)

31

Bijlage 2 Overzicht resultaten online vragenlijst Bijlage 2a Basisgegevens De online vragenlijst is ingevuld door 13 respondenten. Dit is een te klein aantal om representatief te zijn, maar in combinatie met de groepsgesprekken en eigen evaluatie voldoende om deze evaluatie te schrijven. Zeker omdat over het vervolg en de inrichting van de nieuwe rekenkamer nog volop met de gemeenteraad, het college en organisatie van gedachten gewisseld zal worden.