Onderlegger bij raadsbesluit 03.07.2023

‘Niets doen’ is geen optie meer! Toekomstperspectief 2026 Gemeente Wijdemeren

3 juli 2023 Onderlegger raadsbesluit d.d. 12 juli 2023

Inhoudsopgave 1.

Context .................................................................................................................... 2 1.1 1.2 1.3

2.

Eerdere conclusies bestuurskracht geactualiseerd ..................................................... 5 2.1 2.2

3.

Inleiding......................................................................................................................................... 5 Actualisatie bestuurskracht .......................................................................................................... 5

Doelen...................................................................................................................... 8 3.1 3.2

4.

Inleiding......................................................................................................................................... 8 Doelen .......................................................................................................................................... 8

Beoordeling bestuurlijke vormen .............................................................................. 9 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

5.

Inleiding......................................................................................................................................... 2 Situatieschets ................................................................................................................................ 2 Zorgvuldig doorlopen proces ........................................................................................................ 3

Inleiding......................................................................................................................................... 9 Zelfstandig: bestuurlijk en organisatorisch zelfstandig blijven ..................................................... 9 Vergaande regionale samenwerking .......................................................................................... 10 Ambtelijke fusie .......................................................................................................................... 12 Bestuurlijke fusie......................................................................................................................... 14

Slotconclusie .......................................................................................................... 16

BIJLAGE 1: KERNGEGEVENS ...................................................................................................... 17 BIJLAGE 2: SCORE OP BESTUURLIJKE VORMEN .......................................................................... 22

Pagina 1 van 25

1. Context 1.1 Inleiding De raad heeft het afgelopen half jaar een intensief en indringend proces doorlopen om de vraag te beantwoorden wat het Toekomstperspectief 2026 gemeente Wijdemeren zou kunnen zijn. Er zijn vooraf—en dat is bijzonder—door geen van de raadsleden onderwerpen of oplossingen tot taboe verklaard. Heilige huisjes waren er eveneens niet, wat laat zien dat de problematiek als urgent wordt gevoeld. Ondanks alle inzet van de leden van de gemeenteraad, het college van B&W en de organisatie is het de afgelopen jaren niet gelukt om op eigen kracht zichtbare veranderingen op gang te brengen, die moeten leiden tot een acceptabel niveau van dienstverlening, een stabiele financiële situatie en een robuuste organisatie. Wanneer de raad eind december 2022 een niet-sluitende begroting vaststelt, leidt dat er uiteindelijk toe dat de provincie de gemeente Wijdemeren ingaande 1 januari 2023 onder provinciaal toezicht plaatst. Daarmee werd de ernst van de situatie pijnlijk duidelijk. In deze onderlegger staat informatie over het proces dat de facties van de gemeenteraad hebben doorlopen om uiteindelijk tot het voorgenomen besluit te komen om als gemeente te fuseren met een andere gemeente in de regio.

1.2 Situatieschets In 2016 is door Deloitte een onderzoek1 uitgevoerd naar de bestuurskracht van gemeenten in de regio Gooi en Vechtstreek. De conclusie van dit onderzoek was dat de bestuurskracht van één van de vijf gemeenten onvoldoende was: gemeente Wijdemeren. Vervolgens is veel gedaan om de bestuurskracht te verbeteren. Zo is er bijvoorbeeld meer dan één miljoen euro besteed aan het verbeteren van de organisatie. In de jaren erna volgen er verschillende externe onderzoeken: Rijnconsult2, Necker van Naem3 en Berenschot (Porseleinhaven)4. Telkens weer met min of meer dezelfde conclusies: de gemeente Wijdemeren is financieel en organisatorisch kwetsbaar, de gemeente kan haar ambities niet waarmaken en forse verbeteringen zijn nodig op het gebied van bestuurlijk samenspel en organisatieontwikkeling. De bestuurskracht wil maar niet verbeteren. De dienstverlening van de gemeente aan inwoners, bedrijven en instellingen, is volgens de raad ook al lange tijd slecht. Zo worden brieven vaak niet tijdig beantwoord en worden termijnen voor vergunningen veelal niet gehaald. Verder is er veel achterstallig onderhoud aan wegen, waterwegen en gebouwen. Jaarlijks lukt het de gemeente maar niet om al het geplande onderhoudswerk uit te voeren, waardoor de staat van de infrastructuur en gebouwen steeds slechter wordt.

Consequentie is verder dat de toekomstige hoeveelheid onderhoudswerk alsmaar toeneemt. De lasten voor burgers en bedrijven zijn, in vergelijking met de regio en met andere gemeenten, hoog ondanks de slechte dienstverlening. De gemeente staat hoog in de COELO-benchmark naar de lokale lasten: OZB en Rioleringsheffing. In 2023 staat de gemeente in de benchmark op plaats 344. De gemeente behoort daarmee

1 “Het resultaat telt”- Bestuurskrachtonderzoek Regio Gooi en Vechtstreek, Deloitte, 29 augustus 2016 2

Organisatievisie analyse en scenario’s gemeente Wijdemeren, 2017, Rijnconsult “Onderzoek naar de organisatie van Wijdemeren”, Necker van Naem, 10 juni 2021 4 ‘’Land voor land’’ - Onderzoeksrapport Porseleinhaven, Berenschot, 27 september 2022 3

Pagina 2 van 25

qua lokale lasten voor inwoners en bedrijven tot de 10 duurste gemeenten van Nederland. Omliggende gemeenten staan veel lager in de benchmark. Zo staat de gemeente Hilversum op plaats 171 en de gemeenten Gooise Meren en Stichtse Vecht op respectievelijk plaats 278 en 261. De gemeente Amsterdam (Weesp) staat met plaats 151 het laagst in de regio. De gemeente staat sinds 1 januari 2023 onder preventief toezicht van de provincie Noord-Holland vanwege het indienen van een niet sluitende begroting 2023. Dit toezicht is recent door de provincie verscherpt -door middel van invoering van een uitgavenplafond van 70% van de budgetten die opgenomen zijn in de goedgekeurde begroting 2022, omdat de gemeente bij de provincie niet tijdig een financieel herstelplan heeft ingediend. Dit betekent concreet dat voor het aangaan van grotere uitgaven vooraf toestemming bij de provincie moet worden gevraagd. In bijlage 1 staan enkele relevante kerngegevens van de gemeente Wijdemeren.

1.3 Zorgvuldig doorlopen proces Voor de begeleiding van het proces om te komen tot het Toekomstperspectief 2026, heeft de raad begin 2023 een bestuurlijke begeleidingsgroep samengesteld. Deze bestaat uit de zeven fractievoorzitters, de griffier en de burgemeester. De bestuurlijke begeleidingsgroep heeft de opdracht geformuleerd voor een in te schakelen externe procesregisseur. Hiervoor is—na selectie—bureau KokxDeVoogd aangetrokken. Vraagstelling Als eerste is gestart om de vraagstelling van de bestuurlijke begeleidingsgroep samen met de procesregisseur nader te duiden. Dat heeft geleid tot een aangepaste vraagstelling. Vervolgens is de procesregisseur met de volgende vraag het proces met de raad gestart: 1. Begeleid het politiek-bestuurlijke proces over het toekomstperspectief met als uitgangspunt een goede dienstverlening tegen een betaalbare prijs voor zowel bewoners en bedrijven; 2. Zorg voor de benodigde informatie zodat de gemeenteraad een afgewogen en gefundeerd besluit kan nemen; Gezamenlijke en aparte bijeenkomsten met fracties Gekozen is voor een aanpak waarbij de fracties in de beslotenheid intensief met elkaar hebben gesproken. Dat heeft te maken met de grote gevoeligheid van het vraagstuk en de overtuiging dat een veilige omgeving nodig is om hier als fracties samen op een goede manier uit te komen.

Het was daarmee ook een traject van de fracties, niet van de raad, in formele zin. Een eerste bijeenkomst van de gezamenlijke fracties, samen met college van B&W en de gemeentesecretaris, ging met name over het te doorlopen proces. Deelnemers konden verwachtingen uitspreken en aangeven of er taboes of heilige huisjes waren. Die zijn door geen van de fracties benoemd. Vervolgens zijn door de procesregisseur aparte gesprekken met elk van de zeven fracties gevoerd. Het betrof indringende gesprekken met raads- en commissieleden. In een tweede bijeenkomst van de gezamenlijke fracties, heeft de procesregisseur de bevindingen van de gesprekken met de fracties en de analyse uit verschillende bronbestanden zoals onderzoeksrapporten, de begroting, de jaarrekening, de managementletter etc. teruggekoppeld. Op basis daarvan is een conclusie over

Pagina 3 van 25

de huidige bestuurskracht getrokken. Deze was voor de fracties op onderdelen zeer confronterend. Dat leidde ook tot een moment van verwarring in het proces en bezinning op de aanpak, die daarna is bijgesteld. In het proces om tot een Toekomstperspectief 2026 te komen, zijn daarna telkens drie sporen onderscheiden. 1. De fracties hebben aan de bestuurlijke vormgeving gewerkt; 2. het college van B&W heeft aan het financieel herstelplan gewerkt; 3. en de algemeen directeur samen met het MT aan het organisatieverbeterplan. De procesregisseur heeft de coördinatie tussen de sporen verzorgt zodat die voor de besprekingen met de fracties op elkaar afgestemd konden worden. In de drietal bijeenkomsten met de fracties die daarna volgden, zijn de doelen voor het Toekomstperspectief 2026 opgesteld en vastgesteld. Daaraan hebben alleen de leden van de raad en de commissieleden gewerkt. De procesregisseur heeft daarbij telkens gezocht naar de scherpte in de discussie. Dat leidde met regelmaat tot ongemak tussen de raadsleden, maar ook tot het juiste en indringende gesprek. In de afsluitende bijeenkomst van de fracties zijn de vastgestelde doelen op basis van een voorstel van de procesregisseur langs de vier bestuurlijke vormen afgewogen, gericht op de vraag of deze doelen in de respectieve vormen te realiseren zijn. Het betrof de volgende bestuurlijke vormen: 1.

Zelfstandig: bestuurlijk en organisatorisch zelfstandig blijven. 2. Vergaande regionale samenwerking: bestuurlijk zelfstandig blijven in combinatie met intensief regionaal samenwerken. 3. Ambtelijke fusie: bestuurlijk zelfstandig blijven, maar ambtelijk fuseren waarbij de integrale dienstverlening aan inwoners, bedrijven en instellingen door de organisatie van een andere gemeente wordt verleend. 4. Bestuurlijke fusie: bestuurlijke en organisatorische zelfstandigheid opgeven door te fuseren met een andere gemeente. Daarbij is vastgesteld dat het unieke karakter van de dorpen en het plassengebied nu en in de toekomst een belangrijk punt van afweging is. Vervolgens hebben de zeven fracties in eigen kring gesproken over hun voorkeursvariant op het onderdeel bestuurlijke vormgeving van het Toekomstperspectief 2026. Met overgrote meerderheid is daar voor de vorm van een bestuurlijke fusie gekozen. Bijeenkomst van fracties, college van B&W en organisatie De gekozen voorkeursvariant is vervolgens getoetst aan het financieel herstelplan en het organisatieverbeterplan. Deze zijn in dezelfde periode in het kader van het Toekomstperspectief 2026 door het college van B&W (financieel herstelplan) en het managementteam (organisatieverbeterplan) opgesteld.

Dit heeft geleid tot een bevestiging van de voorkeursvariant door de overgrote meerderheid van fracties over de bestuurlijke vorm: bestuurlijke fusie.

Pagina 4 van 25

2. Eerdere conclusies bestuurskracht geactualiseerd 2.1 Inleiding De bevindingen van het rapport van Deloitte (2016) over de bestuurskracht waren op hoofdlijnen5: “De bestuurskracht van de gemeente Wijdemeren is onvoldoende. Dit blijkt uit het zelfbeeld, omgevingsbeeld en professioneel beeld. De ambities zijn vanwege de beschikbare middelen beperkt en grote opgaven als het aanpakken van de Loosdrechtse Plassen komen niet tot stand. Tegelijkertijd zijn de woonlasten binnen de gemeente hoog. De organisatorische randvoorwaarden zijn te beperkt aanwezig. Dit wordt vanuit het zelfbeeld en het omgevingsbeeld onderschreven.” Verder staat er ten aanzien van de organisatie: “De ambtelijke organisatie is mede door bezuinigingen en de toename van het takenpakket kwetsbaar geworden en sommige taakgebieden zijn daardoor niet bezet. Het gevolg is dat de gemeente niet voldoende in staat is duurzaam te anticiperen op nieuwe ontwikkelingen en in de situatie zit dat vaak ad hoc moet worden gewerkt.”

2.2 Actualisatie bestuurskracht In het doorlopen proces is—door de procesregisseur—aan het begrip ‘bestuurskracht’ nader inhoud gegeven door onderscheid te maken tussen de stuurkracht van de gemeenteraad, de handelingskracht van het college van B&W, de uitvoeringskracht van de ambtelijke organisatie, de financiële draagkracht van de gemeente en de kracht van het samenspel tussen raad, college en organisatie. Dat laatste is zeer belangrijk voor de bestuurskracht in zijn geheel, zeker als de problematiek van een gemeente omvangrijk is, zoals bij Wijdemeren het geval is. Hieronder staan de conclusies van de procesregisseur. Deze zijn vooral gebaseerd op de bevindingen over de afgelopen acht jaren. Daarbij is ook geconstateerd dat de huidige raad en het college een wending ten goede hebben ingezet door de problematiek nu wel bij de kop te pakken. Geen stuurkracht, geen kompas De gemeenteraad heeft geen toekomstvisie voor de gemeente, maakt amper keuzes in heden en verleden. Constatering is dat de raad veelal niet vanuit het algemeen belang van de gemeente Wijdemeren redeneert, maar vaak vanuit het belang van een initiatiefnemer of dorpskern. Op allerlei terreinen ontbreken eenduidige kaders als kompas om te kunnen hanteren. In het onderzoek naar de bestuurskracht is door Deloitte geconstateerd dat de ambities van de raad beperkt zijn.

De volgende quote komt uit het toenmalige raadsakkoord: “Wij willen inzetten op het stimuleren en faciliteren van initiatieven van inwoners en ondernemers, waarbij overigens wel rekening wordt gehouden met de beperkte middelen. Ambities zijn vanwege beperkte middelen bescheiden gehouden.”6 Op het punt van de stuurkracht van de gemeenteraad is sinds 2016 geen vooruitgang geboekt.

5

“Het resultaat telt”- Bestuurskrachtonderzoek Regio Gooi en Vechtstreek, Deloitte, 29 augustus 2016, pag. 69

6 Idem, pag. 60

Pagina 5 van 25

Geen handelingskracht; onzichtbare kapitein die te weinig bestuurt en stuurt Het college van B&W heeft de afgelopen jaren de gemeente niet bestuurt, niet of nauwelijks gestuurd op de organisatie, de problemen niet (zichtbaar) aangepakt en geduld en vertrouwen bij de raad verloren. Het verlies van verschillende wethouders in minder dan een jaar na de verkiezingen, is hiervoor wat betreft de afgelopen periode mogelijk een verklarende factor. Verder is de constatering dat het huidige college vooral bezig is met het op orde brengen van de financiën en de interne organisatie en niet of nauwelijks toekomt aan de bestuurlijke opgaven die er voor de komende jaren liggen. Deze inzet heeft wel geleid tot een financieel verbeterplan. In het onderzoek naar de bestuurskracht van Deloitte staat dat “het college zich kenmerkt als een ‘doegemeente’. De belangrijkste lokale opgaven/ambities op de korte en middellange termijn zijn in eerste instantie vooral het uitvoeren van de wettelijke taken, waarbij het realiseren van het hoogst noodzakelijke centraal staat. Belang wordt gehecht aan o.a. verdergaande digitalisering, modernisering van de begrotingsbehandeling en uitvoering van vastgesteld gemeentelijk beleid.

De eigen ambities van de gemeente op de autonome taakgebieden zijn beperkt, hoewel de noodzaak van investeringen op het gebied van toerisme en recreatie, accommodaties, kernenbeleid of verkeer en vervoer wel degelijk worden gevoeld heeft daaraan ook bijgedragen.”7 Verder staat opgenomen dat “het college van burgemeester en wethouders volgens de omgeving goed bereikbaar is en laagdrempelig. Het contact met het college wordt over het algemeen als positief ervaren. Ook gaan de bestuurders naar bewoners toe, dat wordt gewaardeerd.”8 Op het punt van de handelingskracht van het college van B&W is sinds 2016 geen zichtbare vooruitgang geboekt. Het lijkt er eerder op dat de vele bestuurlijke wisselingen tot verdere achteruitgang hebben geleid. Het college van B&W lijkt verder minder zichtbaar te zijn geworden. Geen uitvoeringskracht, onvolledige bemensing De organisatie heeft door het hoge verloop gaten, onvoldoende (gebieds-)kennis en historisch geheugen en te weinig bestuurlijke sensitiviteit en kwaliteit voor het aanpakken van de grote opgaven. De organisatie is kwetsbaar door de vele vacatures, de slechte staat van de automatisering en de vele één-pitters-functies. Er is geen goede informatievoorziening en de voorstellen voor college en raad zijn kwalitatief niet op niveau.

In het onderzoek naar de bestuurskracht van Deloitte staat dat “het college vindt dat de organisatie van de gemeente kwetsbaar is en dat de kwetsbaarheid de laatste jaren toegenomen is. De verklaring voor de toegenomen kwetsbaarheid is met name de forse bezuinigingen die in de periode 2010-2014 noodzakelijk waren, in combinatie met de toename van het takenpakket van de gemeente. De krimp van de organisatie heeft de organisatie behoorlijk afgeslankt, wat ten koste is gegaan van de fitheid van de organisatie. De organisatie is kwetsbaar in termen van omvang en de aanwezigheid van specialistische kennis.”9 Op het punt van de uitvoeringskracht van de organisatie is sinds 2016 geen vooruitgang geboekt. De situatie is eerder slechter geworden, mede door het vergroten van de opgaven door de decentralisatie van het sociaal domein. Ondanks investeringen in de organisatie van meer dan een miljoen, lukt het niet om de uitvoeringskracht te verbeteren.

7 Het resultaat telt”- Bestuurskrachtonderzoek Regio Gooi en Vechtstreek, Deloitte, 29 augustus 2016, pag. 59 8

Idem, pag. 59

9 Idem, pag. 65

Pagina 6 van 25

Geen draagkracht, geen ankers Er is geen toekomstvisie of masterplan als houvast om te realiseren. Er is op dit moment geen uitvoeringsplan voor het college. Financiële buffers ontbreken. De ‘schatkist’ is leeg, een cultuur van ‘op de centjes passen’ ontbreekt. De gemeente staat (wederom) onder financieel toezicht van de provincie. Een serieus perspectief om de algemene reserve aan te vullen tot een aanvaardbaar niveau ontbreekt. Daarnaast is de lastendruk van inwoners en bedrijven al erg hoog (Wijdemeren hoort bij de duurste 10 gemeenten) en de lasten zullen de komende jaren sterk stijgen. In het onderzoek naar de bestuurskracht van Deloitte staat dat “de gemeente een aantal jaren onder financieel toezicht van de provincie heeft gestaan, maar heeft dat inmiddels achter zich gelaten. Er is in die periode fors bezuinigd, onder andere op de ambtelijke organisatie. Inmiddels is de begroting sluitend en is er weer ruimte om te investeren, maar de gemeente heeft te weinig vet op de botten in de vorm van reserves om grote investeringen te kunnen doen.”10 Op het punt van de financiële draagkracht is de situatie sinds 2016 achteruit gegaan. De algemene reserve is bijna uitgeput, de ingediende begroting 2023 is niet sluitend, de meerjarenbegroting is eveneens niet sluitend, het financieel toezicht is terug.

Er zijn grote investeringen nodig die leiden tot hogere kosten die grote ingrepen vragen op dienstverlening en ambtelijke organisatie of zeer forse verhoging van de gemeentelijke belastingen. Geen krachtig samenspel, ‘alle hens aan dek’ mentaliteit in driehoek raad, college en organisatie ontbreekt Alle drie de actoren (raad, college en organisatie) zijn handelingsverlegen. Er is onvoldoende rolbesef en rolvastheid bij de drie actoren. De kracht van de driehoek wordt niet benut. Dit leidt ertoe dat veel over de andere actoren wordt gesproken, zonder voldoende te reflecteren op de eigen rol. Het zorgt ervoor dat de energie ontbreekt om de belangrijke opgaven van de gemeente samen op te lossen. In het onderzoek naar de bestuurskracht van Deloitte wordt aan dit onderwerp geen aandacht besteed. Wel wordt aangegeven dat alle actoren roeien met de riemen die ze hebben. Over het samenspel, de rolvastheid of de rolneming van de verschillende actoren wordt niet gerapporteerd. In het meer recente onderzoeksrapport Necker van Naem (2021) en het rapport Porseleinhaven van Berenschot (2022) wordt opgemerkt dat het samenspel onvoldoende functioneert. Het punt van het samenspel krijgt pas de laatste jaren op basis van enkele rapporten aandacht. Op basis van de rapportage van Deloitte kan niet worden vastgesteld of het samenspel vooruit dan wel achteruit is gegaan.

Wat wel opvalt, is dat op alle onderdelen van bestuurskracht, te weten stuurkracht, handelingskracht, uitvoeringskracht en draagkracht, de situatie is verslechterd. Dat maakt dat het ‘alle hens aan dek’ zou moeten zijn. Dat is echter niet zichtbaar in het samenspel.

10 Idem, pag. 67

Pagina 7 van 25

3. Doelen 3.1 Inleiding Om te kunnen komen tot een goede afweging van verschillende bestuurlijke vormen, zijn de fracties gestart met het opstellen van heldere doelen voor het Toekomstperspectief 2026. Dat is gedaan vanuit een ideaal perspectief: wat zou de gemeenteraad per 1 januari 2026 willen bereiken voor haar inwoners en bedrijven. De keuze voor een einddatum is belangrijk geweest in het gehele proces. Als eerste heeft het focus gegeven aan de discussie over het toekomstperspectief. Niet iets wat heel ver weg in de tijd ligt, maar concreet in de huidige bestuursperiode gerealiseerd moet worden. Als tweede maakte het ook heel concreet of datgene wat je wilt bereiken ook in deze termijn kan worden gerealiseerd.

3.2 Doelen Hieronder staat het overzicht van de tien doelen die de fracties gezamenlijk hebben vastgesteld voor het Toekomstperspectief 2026.

Vastgestelde doelen 1

De gemeente ondersteunt het karakter van de dorpen en plassen en zorgt voor heldere kaders, afweging van belangen en samenhang in het gemeentelijke beleid. 2 De gemeente levert sobere dienstverlening op alle wettelijke taken. Dat geldt ook voor de uitvoering van de niet-wettelijke taken. Efficiëntie staat veelal voorop in de afweging van gemeente, behalve in sociaal domein. 3 De gemeente stelt zich met betrekking tot de komende maatschappelijke opgaven proactief op, gericht op het zo goed mogelijk invulling geven aan de maatschappelijke opgaven. 4 Gemeente met een hoge (gelijkblijvende) lastendruk (onderkant hoogste kwartiel in COELO benchmark). 5 De gemeente kiest voor bouwen waar dat binnen de gemeentegrenzen te combineren is met behoud van het bestaande arsenaal aan natuur en recreatie (conform huidige beleid om 700 woningen te bouwen). 6 De raad stelt op hoofdlijnen kaders o.a. op basis van de Toekomstvisie 2026 vast. De controle vindt eveneens op basis van de kaders plaats. De raad is rolvast en gericht op kaderstelling en controle. 7 Het College is dienstbaar aan de raad en aan de samenleving. Het college vervult een proactieve rol. Elke handeling is een volgende stap om de Toekomstvisie 2026 te realiseren. Het college is rolvast en investeert in het samenspel in de driehoek: raad, college en organisatie. 8 De organisatie is proactief naar bestuur en samenleving.

Het werkt efficiënt en professioneel. Het adviseert op basis van kennis en kunde, is eerlijk en standvastig in haar oordeel en werkt dienstbaar aan de Toekomstvisie 2026. Het krijgt in het samenspel daartoe alle professionele ruimte van raad en college die nodig is en vult deze ook goed in. 9 De gemeente neemt deel aan de samenwerkingsverbanden die wettelijk vereist zijn en aan samenwerkingen die efficiëntie voordelen opleveren. Wijdemeren levert zowel bestuurlijk als ambtelijk een bijdrage. 10 Sluitende jaarlijkse begroting tot 2026-2030. Verder is de minimale hoogte van de algemene reserve € 5 mln. en de schuldquote hoger dan 135% maar lager dan 150%. Aan de hand van deze 10 doelen is een beoordeling gemaakt van de vier bestuurlijke vormen. Pagina 8 van 25

4. Beoordeling bestuurlijke vormen 4.1 Inleiding Onderstaand zijn de vier bestuurlijke vormen uitgewerkt en toegelicht: (1) zelfstandig blijven, (2) vergaande regionale samenwerking, (3) ambtelijke fusie en (4) bestuurlijke fusie. Per vorm is aangegeven wat de consequenties voor de gemeente zouden zijn op het moment dat voor deze vorm zou worden gekozen. Telkens zijn vier thema’s benoemd: zeggenschap, dienstverlening en maatschappelijke opgaven, interne doelen en de lastendruk en financiële situatie.

4.2 Zelfstandig: bestuurlijk en organisatorisch zelfstandig blijven Bij de keuze voor zelfstandigheid verandert er niets. De gemeente is dan—na het opheffen van het provinciaal toezicht—zelf volledig voor de uitvoering van de taken verantwoordelijk. In bijlage 2 staat de score van de haalbaarheid van de doelen van de raad op de bestuurlijke vorm zelfstandigheid. Zeggenschap over de parels en bouwen, recreatie en natuur (doelen 1 en 5) De ultieme zeggenschap over het karakter van de dorpen en de plassen (de parels) blijft bij zelfstandigheid volledig bij de gemeente Wijdemeren liggen. Dat geldt ook voor de doelen omtrent bouwen, recreatie en natuur. Alle politieke keuzes worden door de gemeenteraad zelf gemaakt. Dit natuurlijk binnen de wettelijke kaders of provinciale afspraken. Oordeel: Doordat Wijdemeren zelfstandig blijft, verandert er niets aan de bestuurlijke zeggenschap. De doelen 1 en 5 kunnen zelfstandig door Wijdemeren worden gerealiseerd. Kleur: groen. Dienstverlening en maatschappelijke opgaven (doelen 2 en 3) Bij zelfstandigheid zal het hogere kwaliteitsniveau van de dienstverlening zelf moeten worden gerealiseerd. De organisatie moet hierop worden aangepast, capaciteit moet worden uitgebreid, systemen moeten up-todate worden gemaakt etc. Dat vraagt aanzienlijke investeringen in zowel in de organisatie als in de kapitaalgoederen.

Dat zelfde geldt ook voor de maatschappelijke opgaven. Dit is voor Wijdmeren een zeer grote opgave in combinatie met de reeds bestaande hoge lastendruk. Oordeel: Bij zelfstandig blijven kunnen de doelen 2 en 3 naar verwachting niet worden gerealiseerd en zeker niet binnen het ten aanzien van de lastenruk geformuleerde doel. Kleur: rood. Interne doelen: Raad/college en organisatie (doelen 6, 7 en 8) Bij zelfstandigheid zullen de interne doelen zelfstandig moeten worden gerealiseerd. Dat geldt voor de stuurkracht van de raad, de handelingskracht van het college van B&W en de uitvoeringskracht van de organisatie. Dat vraag niet alleen om extra investeringen maar ook om een cultuurverandering. Dat is een relatief grote opgave juist omdat het aan stuurkracht, handelingskracht en de uitvoeringskracht ontbreekt en het samenspel niet op orde is. Oordeel: Bij zelfstandig blijven zal het zeer moeilijk zijn om de interne doelen te realiseren. Kleur: rood

Pagina 9 van 25

Lastendruk en financiële situatie (doelen 4 en 10) Bij zelfstandig blijven, worden de grote financiële opgaven naar verwachting niet opgelost. De financiële draagkracht wordt niet verruimd omdat de lasten nog steeds over een beperkt aantal inwoners kan worden verdeeld. Hoge investeringen leiden tot veel hogere lastendruk bij de inwoners of aanzienlijke bezuinigingen op voorzieningen of dienstverlening. Dit maakt dat dit doel 4 niet zelfstandig gerealiseerd kan worden. Verder zal de financiële problematiek zelfstandig moeten worden opgelost; doel 10. Dat betekent dat de gemeente de komende jaren zelfstandig de eigen begroting sluitend moet krijgen en deze ook sluitend moet houden op de langere termijn (ook na 2026). Daarnaast dient een gezonde algemene reserve opgebouwd te worden. De huidige cultuur van ‘op de centjes passen’ ontbreekt daarbij. Het is twijfelachtig of doel 10 gerealiseerd wordt. Oordeel: Bij zelfstandig blijven, wordt het doel van de lastendruk niet bereikt (doel 4). Het is verder twijfelachtig of het doel ten aanzien van de financiële situatie wordt gerealiseerd. Kleur: rood (doel 4) / oranje (doel 5) Conclusie zelfstandig blijven Bij zelfstandig blijven, blijft de raad zeggenschap houden over het karakter van de dorpen en de plassen (doelen 1 en 5).

Deze variant betekent ook dat de interne doelen door de raad/college en organisatie zelfstandig moeten worden gerealiseerd (doelen 6,7 en 8). Dit lijkt gezien de grote financiële, organisatorische en culturele opgave lastig te realiseren. De lastendruk zal naar verwachting sterk stijgen, wat niet past bij het gekozen doel (doel 4). Het is verder twijfelachtig of het doel ten aanzien van de financiële situatie (doel 10) gerealiseerd wordt. Behoud van zeggenschap over de parels en bouwen, natuur en recreatie is hierdoor niet verenigbaar met de overige door de raad van Wijdemeren gestelde doelen.

4.3 Vergaande regionale samenwerking Bij de keuze voor vergaande regionale samenwerking verandert er niet veel. De huidige bestuurlijke vorm wordt voortgezet. De gemeente is ook dan—na het opheffen van het provinciaal toezicht—zelf volledig verantwoordelijk voor de uitvoering van de taken. In deze variant worden daarbij verschillende taken in regionale samenwerkingsverbanden belegd. In bijlage 2 staat de score van de haalbaarheid van de doelen van de raad op de bestuurlijke vorm vergaande regionale samenwerking. Zeggenschap over de parels en bouwen, recreatie en natuur (doelen 1 en 5) De ultieme zeggenschap over het karakter van de dorpen en de plassen (de parels) en bouwen, recreatie en natuur blijft bij vergaande regionale samenwerking bij de gemeente zelf liggen. Alle politieke keuzes worden door de gemeenteraad zelf gemaakt. Toch is de verwachting dat door de vergaande regionale samenwerking het lastiger zal zijn volledig een eigen koers te varen en keuzes te maken omdat Wijdemeren afhankelijk is van één of meerdere samenwerkingspartners. Oordeel: Doordat Wijdemeren vergaande regionale samenwerking zoekt, verandert er formeel niets aan de bestuurlijke zeggenschap, maar is de verwachting wel dat er minder ruimte is om volledig eigen keuzes te maken. Kleur: groen

Pagina 10 van 25

Dienstverlening en maatschappelijke opgaven (doelen 2 en 3) Bij vergaande regionale samenwerking zal het kwaliteitsniveau van de dienstverlening (doel 2) naar verwachting hoger komen te liggen dan in de huidige situatie. De dienstverlening zal naar verwachting wel worden versnipperd. Hierdoor is het moeilijker om daar als gemeente grip op te houden en regie op te voeren. Dit brengt naar verwachting ook hogere kosten met zich mee—als gevolg van de hogere kwaliteit—die maar deels door schaalvoordelen worden gecompenseerd. Hetzelfde geldt voor de maatschappelijke opgaven. Oordeel: Door een vergaande regionale samenwerking worden de doelen die gesteld zijn op het gebied van dienstverlening (doel 2) en maatschappelijke opgaven (doel 3) maar beperkt gerealiseerd. Met name de versnippering vormt hierbij een uitdaging. Kleur: oranje. Interne doelen: Raad/college en organisatie (doelen 6, 7 en 8) Bij een vergaande regionale samenwerking zullen de interne doelen nog steeds zelf moeten worden gerealiseerd. Dat geldt voor de stuurkracht van de raad, de handelingskracht van het college van B&W en de uitvoeringskracht van de organisatie. Vergaande regionale samenwerking vraagt vooral veel van het college en de ambtelijke organisatie om daarop voldoende grip te houden, regie te voeren en goed opdrachtgever te zijn.

Dat vraag om extra investeringen in de organisatie om dat te realiseren en actieve bestuurlijke en ambtelijke participatie. Dat is een relatief grote opgave. Oordeel: Door een vergaande regionale samenwerking worden de interne doelen (doel 6,7 en 8) niet gerealiseerd. De huidige situatie kan er zelfs toe leiden dat er vanwege het ontbreken van stuurkracht, handelingskracht, uitvoeringskracht en een krachtig samenspel al snel onderling of richting de samenwerkingspartners irritaties ontstaan. Kleur: rood. Lastendruk en financiële situatie (doelen 4 en 10) Door vergaande regionale samenwerking worden de grote financiële opgaven niet vanzelf opgelost; dat zal de gemeente zelf moeten doen. De financiële draagkracht wordt niet verruimd. Het doel voor de lastendruk (doel 4) wordt niet gehaald, omdat de lasten nog steeds over een relatief gering aantal inwoners worden verdeeld. Hogere uitvoeringskosten en de investeringen die de gemeente zelf moet blijven doen, leiden eerder tot een hogere lastendruk bij de inwoners en bedrijven of aanzienlijke bezuinigingen op voorzieningen of dienstverlening. Verder zal de financiële problematiek zelfstandig moeten worden opgelost (doel 10). Dat betekent dat de komende jaren zelfstandig de eigen begroting sluitend moet krijgen en deze ook sluitend moet houden op de langere termijn (ook na 2026).

Daarnaast dient een gezonde algemene reserve opgebouwd te worden. De huidige cultuur van ‘op de centjes passen’ ontbreekt daarbij. Oordeel: Bij een vergaande regionale samenwerking worden de doelen op lastendruk (doel 4) en de financiële situatie (doel 5) niet gerealiseerd. Kleur: rood Conclusie vergaande regionale samenwerking Bij een vergaande regionale samenwerking moeten de interne doelen zelfstandig worden oplost. Dat vraagt veel van de raad, het college en de organisatie. Dit lijkt gezien het eerder geconstateerde gebrek aan stuurkracht, handelingskracht, uitvoeringskracht n het niet krachtige samenspel voor de komende jaren niet realistisch.

Pagina 11 van 25

Tegelijkertijd dienen er naar verwachting forse bezuinigingen te worden doorgevoerd op het voorzieningenniveau, wat een afschaling van de dienstverlening zal betekenen. Regionale samenwerking zal de kwaliteit van de dienstverlening naar verwachting verhogen, maar dit brengt ook aanvullende kosten om die extra kwaliteit te betalen. De lastendruk stijgt naar verwachting sterk bij vergaande regionale samenwerking. Behoud van zeggenschap over de parels en bouwen, recreatie en natuur is niet verenigbaar met de overige door de raad van Wijdemeren gestelde doelen.

4.4 Ambtelijke fusie Bij de keuze voor ambtelijke fusie verandert er bestuurlijk niets, maar organisatorisch veel. De gemeente blijft bestuurlijk zelfstandig maar heeft geen eigen organisatie meer. De gemeente is—na het opheffen van het provinciaal toezicht—zelf volledig bestuurlijk verantwoordelijk, maar de uitvoering is bij een andere gemeente belegd. In bijlage 2 staat de score van de haalbaarheid van de doelen van de raad op de bestuurlijke vorm ambtelijke fusie. Zeggenschap over de parels en bouwen, recreatie en natuur (doelen 1 en 5) De ultieme zeggenschap over het karakter van de dorpen en de plassen (de parels) en bouwen, recreatie en natuur blijft bij een ambtelijke fusie bij de gemeente liggen. Alle politieke keuzes worden door de gemeenteraad gemaakt. Toch is de verwachting dat door de ambtelijke fusie het lastiger zal zijn een geheel eigen koers te varen en keuzes te maken. Op onderdelen zullen deze door de keuzes van de ambtelijke fusiepartner in meer of mindere mate worden beïnvloed, bijvoorbeeld vanwege de uitvoerbaarheid of de hoge kosten die door afwijkende keuzes in rekening zullen worden gebracht. Oordeel: Doordat Wijdemeren ambtelijk fuseert, verandert er niets aan de bestuurlijke zeggenschap maar is de verwachting wel dat er minder ruimte is om eigen keuzes te maken. Het is daarom maar de vraag of de doelen (1 en 5) gerealiseerd worden.

Kleur: oranje Dienstverlening en maatschappelijke opgaven (doelen 2 en 3) Bij een ambtelijke fusie zal het kwaliteitsniveau van de dienstverlening (doel 2) naar verwachting hoger komen te liggen dan in de huidige situatie. De fusiepartner bepaalt naar verwachting het niveau van dienstverlening, omdat de werkprocessen van de betreffende gemeente leidend zullen zijn. Dit leidt naar verwachting tot hogere kosten die deels worden gecompenseerd doordat op een groter schaalniveau gewerkt wordt. Dat geldt eigenlijk ook voor de maatschappelijke opgaven (doel 3). Veel grotere gemeenten pakken de maatschappelijke opgaven zoveel als mogelijk proactief op. Dat kan doordat de schaal groter is waardoor er meer kwaliteit en capaciteit beschikbaar is en de continuïteit beter kan worden geborgd. Het is daarbij ook minder kwetsbaar doordat er minder één-pitters zullen zijn. Oordeel: Door een ambtelijke fusie worden de doelen die gesteld zijn op het gebied van dienstverlening (doel 2) en maatschappelijke opgaven (doel 3) gerealiseerd. Kleur: groen.

Pagina 12 van 25

Interne doelen: Raad/college en organisatie (doelen 6, 7 en 8) Bij een ambtelijke fusie met een grotere gemeente zullen de interne doelen nog steeds grotendeels zelf moeten worden gerealiseerd. Dat geldt voor de stuurkracht van de raad, de handelingskracht van het college van B&W en het samenspel tussen deze twee actoren. Wel zal sprake zijn van een toename van de uitvoeringskracht van de ambtelijke fusieorganisatie. Dat helpt als het gaat om de kwaliteit van de stukken en advisering van het college en de raad. Dat zou het samenspel kunnen verbeteren. Ook dan is verandering van houding en gedrag nog een opgave voor de raad en het college van Wijdemeren zelf. Oordeel: Door een ambtelijke fusie worden de interne doelen alleen voor wat betreft de organisatie (doel 8) gerealiseerd (kleur: groen). Het is twijfelachtig of de doelen van de raad (doel 6) en het college ( doel 7) worden gerealiseerd (kleur: oranje). De huidige situatie kan er tegelijkertijd toe leiden dat er vanuit het ontbreken van stuurkracht, handelingskracht en een krachtig samenspel binnen Wijdemeren al snel irritaties met de ambtelijke fusiepartner ontstaan. Kleur: oranje (doel 6 en 7)/groen (doel 8). Lastendruk en financiële situatie (doelen 4 en 10) Bij een ambtelijke fusie moeten de grote financiële opgaven zelfstandig worden opgelost. De financiële draagkracht wordt niet verruimd.

Het doel voor de lastendruk (doel 4) wordt naar verwachting niet gehaald, omdat de lasten nog steeds over het relatief geringe aantal bewoners worden verdeeld. Hogere uitvoeringskosten en de investeringen die de gemeente zelf moet blijven doen leiden bijna direct tot veel hogere lastendruk bij de inwoners of aanzienlijke bezuinigingen op voorzieningen of dienstverlening. Verder zal de financiële problematiek zelfstandig moeten worden opgelost (doel 10). Dat betekent dat de gemeente de komende jaren zelfstandig de eigen begroting sluitend moet krijgen en deze ook sluitend moet houden op de langere termijn (ook na 2026). Daarnaast dient een gezonde algemene reserve opgebouwd te worden. De huidige cultuur van ‘op de centjes passen’ ontbreekt daarbij. Oordeel: Door een ambtelijke fusie worden de doelen op lastendruk (doel 4) en de financiële situatie (doel 10) niet gerealiseerd. Kleur: rood. Conclusie ambtelijke fusie Bij een ambtelijk fusie zullen de doelen van de raad en het college zelfstandig gerealiseerd moeten worden. Dit lijkt gezien het eerder geconstateerde gebrek aan stuurkracht, handelingskracht en een gebrekkig samenspel lastig te realiseren.

Een ambtelijke fusie zal naar verwachting een positief effect hebben op het dienstverleningsniveau (doel 2), de mogelijkheden om maatschappelijke opgaven (doel 3) op te pakken en op het professionaliseren van de organisatie (doel 8). Een ambtelijke fusie levert geen bijdrage aan het doel t.a.v. de lastendruk (doel 4), eerder het tegenovergestelde. Het oplossen van de financiële situatie (sluitende begroting, voldoende algemene reserve) zal ook zelf moeten worden opgelost terwijl de gemeente minder directe invloed heeft op de knoppen waaraan gedraaid moet worden om dit te bereiken. Dit doel zal dan naar verwachting ook niet worden bereikt. Behoud van zeggenschap over de parels en bouwen, recreatie en natuur is ook bij een ambtelijke fusie niet verenigbaar met de meeste van de overige door de raad van Wijdemeren gestelde doelen.

Pagina 13 van 25

4.5 Bestuurlijke fusie Bij de keuze voor bestuurlijke fusie gaat de gemeente op in een nieuwe gemeente. De bestuurlijke en organisatorische zelfstandigheid wordt opgegeven. Alle taken gaan over naar de nieuwe gemeente die zowel bestuurlijk als ambtelijk verantwoordelijk wordt voor de dienstverlening. In bijlage 2 staat de score van de haalbaarheid van de doelen van de raad op de bestuurlijke vorm bestuurlijke fusie. Zeggenschap over de parels en bouwen, recreatie en natuur (doelen 1 en 5) De ultieme zeggenschap over het karakter van de dorpen en de plassen (de parels) (doel 1) gaat bij een bestuurlijke fusie over naar de nieuwe gemeente. Dat betekent dat in die politieke context langs democratische weg nieuwe keuzes zullen worden gemaakt. Dit geldt ook voor keuzes met betrekking tot woningbouw, natuur en recreatie (doel 5). Bij de onderhandelingen over de bestuurlijke fusie kunnen natuurlijk afspraken over deze belangrijke doelen van de gemeenteraad worden gemaakt, maar de ultieme zeggenschap hierover van de gemeente verdwijnt. Oordeel: Doordat Wijdemeren fuseert, komt de zeggenschap over het karakter van de dorpen en de plassen (doelen 1 en 5) te liggen bij de nieuwe gemeente. Daardoor is het zeker niet vanzelfsprekende dat deze doelen van de gemeenteraad ook gerealiseerd kunnen worden. Kleur: rood.

Dienstverlening en maatschappelijke opgaven (doelen 2 en 3) Bij een bestuurlijke fusie zal het kwaliteitsniveau van de dienstverlening (doel 2) naar verwachting hoger komen te liggen dan in de huidige situatie. De nieuwe gemeente bepaalt het niveau van dienstverlening, maar de gemeente waarmee wordt gefuseerd, zal die kwaliteit ten gevolge van de fusie niet lager willen vaststellen dan het niveau wat die gemeente op dit moment hanteert. Dit leidt voor Wijdemeren naar verwachting tot hogere kosten die deels worden gecompenseerd doordat gewerkt wordt op een groter schaalniveau. Dat geldt eigenlijk ook voor de maatschappelijke opgaven (doel 3). Veel grotere gemeenten pakken de maatschappelijke opgaven zoveel als mogelijk proactief op. Dat kan doordat de schaal groter is waardoor er meer kwaliteit en capaciteit beschikbaar is en de continuïteit beter kan worden geborgd. Ook zullen er in een grotere gemeente minder één-pitters zijn. Oordeel: Door een bestuurlijke fusie worden de gestelde doelen op het gebied van dienstverlening (doel 2) en maatschappelijke opgaven (doel 3) gerealiseerd. Kleur: groen. Interne doelen: Raad/college en organisatie (doelen 6, 7 en 8) Bij een bestuurlijke fusie met een grotere gemeente is de verwachting dat de interne doelen (doelen 6, 7 en 8) gerealiseerd worden.

Gemeenteraden, colleges en organisaties van grotere gemeenten werken vaak reeds op de wijze zoals deze geformuleerd is in de doelen van de raad. Deze vorm leidt ertoe dat deze niet meer zelfstandig gerealiseerd hoeven te worden. Belangrijk kanttekening is wel dat daar de komende jaren, tot de fusiedatum, nog wel een grote opgave ligt. Dit om ervoor te zorgen dat de gemeente betekenisvolle stappen zet om de organisatie, dienstverlening en financiële situatie op orde te krijgen. Dat zal de fusiepartner ook (terecht) verlangen. En daarvoor is een krachtig samenspel nodig. Oordeel: Door een bestuurlijke fusie worden de interne doelen (6,7 en 8) gerealiseerd. Kleur: groen.

Pagina 14 van 25

Lastendruk en financiële situatie (doelen 4 en 10) Bij een bestuurlijke fusie kunnen de grote financiële opgaven naar verwachting worden opgelost. De financiële draagkracht van een gemeente met meer inwoners is groter dan die van een gemeente met een beperkt aantal inwoners. Hoge investeringen leiden daarbij nog steeds tot hogere lasten, maar die kunnen worden verdeeld over een groter aantal inwoners. Dit zorgt naar verwachting voor een beperkte stijging van de lastendruk bij de inwoners van de gemeente waarmee gefuseerd wordt en een dalende lastendruk voor de inwoners van Wijdemeren. Verder is de verwachting dat de financiële situatie (doel 10) bij een fusiegemeente gezond is: een sluitende begroting en een algemene reserve van een voldoende omvang. Dat betekent wel dat de Wijdemeren er de komende jaren aan moet blijven werken om de eigen begroting sluitend te krijgen en te houden en een gezonde algemene reserve op te bouwen. Oordeel: Door een bestuurlijke fusie worden de doelen op lastendruk (doel 4) en de financiële situatie (doel 10) gerealiseerd. Kleur: groen. Conclusie bestuurlijke fusie De gemeente Wijdemeren houdt op te bestaan en heeft niet langer zelfstandig de zeggenschap over de parels of over bijvoorbeeld keuzes met betrekking tot woningbouw, natuur en recreatie.

Wel kunnen door middel van een bestuurlijke fusie de gewenste doelen voor raad, college en organisatie (doelen 6, 7 en 8) bewerkstelligd worden. De lastendruk (doel 4) zal naar verwachting dalen, zonder dat dit leidt tot een (forse) afschaling van de dienstverlening. De kwaliteit van de dienstverlening wordt daarbij verhoogd en er zal beter worden ingespeeld op de maatschappelijke opgaven. Opgeven van de zeggenschap over de parels en bouwen, recreatie en natuur leidt ertoe dat de andere doelen van de raad naar verwachting gerealiseerd kunnen worden.

Pagina 15 van 25

5. Slotconclusie De gemeente Wijdemeren staat al jaren voor grote opgaven. Verschillende externe onderzoeken trekken door de jaren heen dezelfde conclusie: de gemeente Wijdemeren is financieel en organisatorisch kwetsbaar, de gemeente kan haar ambities niet waarmaken en forse verbeteringen zijn nodig op het gebied van samenspel tussen raad, college en organisatie en organisatieontwikkeling. Tegelijkertijd bestaat er grote ontevredenheid over de dienstverlening van de gemeente bij inwoners, bedrijven en instellingen. De gemeente staat voor forse financiële uitdagingen, ook gezien de maatschappelijke opgaven die op de gemeente afkomen. De algemene reserve is de afgelopen jaren in hoge mate opgesoupeerd, er worden forse kosten verwacht voor het onderhoud aan kapitaalgoederen en voor 2023 is een niet-sluitende begroting vastgesteld. Dit terwijl de lasten voor inwoners en bedrijven al hoog zijn. In het traject om te komen tot het Toekomstperspectief 2026 is door KokxDeVoogd geconstateerd dat het de gemeente ontbreekt aan stuurkracht, handelingskracht, uitvoeringskracht en draagkracht en er geen krachtig samenspel is tussen raad, college en organisatie. Dit ligt in lijn met de eerdere bevindingen van bureau Deloitte, waarin de conclusie werd getrokken dat de bestuurskracht van de gemeente Wijdemeren onvoldoende was. Het beeld is dat de situatie de afgelopen jaren verergerd is.

In het kader van het Toekomstperspectief 2026 zijn door de gemeenteraad vanuit een ideaal perspectief 10 doelen gedefinieerd. Aan de hand van deze doelen zijn in sessies met de fracties de effecten van verschillende bestuurlijke vormen op deze doelen verkend. Deze effecten zijn beschreven in hoofdstuk 4. Op basis van de toetsing aan de doelen is de variant bestuurlijke fusie als de best passende variant naar voren gekomen. Op basis hiervan heeft een overgrote meerderheid van de fracties voor de vorm bestuurlijke fusie gekozen met als streefdatum 1 januari 2026 of zoveel eerder als mogelijk blijkt. De overweging daarvoor is dat in deze raadsperiode een oplossing moet worden gevonden én geëffectueerd voor de al jaren slepende problematiek. Daarnaast is dit tijdspad, gezien de brede consensus die er is onder de fracties, vanuit het perspectief van Wijdemeren ook mogelijk. Mocht dit uiteindelijk door buiten Wijdemeren gelegen factoren toch niet mogelijk blijken, dan wil de raad dat ruim vóór 1 januari 2026 de Arhi procedure in gang gezet is. Een kleine minderheid van de raad onderschrijft op zichzelf deze overwegingen, maar geeft er de voorkeur aan eerst de weg van een vergaande regionale samenwerking of ambtelijke fusie te volgen en het moment van bestuurlijke fusie later in de tijd te zetten.

Pagina 16 van 25

BIJLAGE 1: KERNGEGEVENS Algemeen De gemeente Wijdemeren is gelegen in de provincie Noord-Holland en telt 24.495 inwoners in 2022. De gemeente heeft een oppervlakte van 7.636 ha., waarvan 62% land en 38% water. Er wonen 10.820 huishoudens.11 De gemeente Wijdemeren is in 2002 ontstaan uit de fusie van de gemeenten Loosdrecht, ’s-Graveland en Nederhorst den Berg. Wijdemeren bestaat uit totaal 7 kernen: Ankeveen (1.535 inw.), Nederhorst den Berg (5.545 inw.), ’s-Graveland (1.330 inw.), Kortenhoef (6.645 inw.), Loosdrecht (2.290 inw.), Nieuw-Loosdrecht (6.950 inw.) en Breukelenveen (200 inw.). Wijdemeren ligt ingeklemd tussen de gemeenten Gooise Meren en Amsterdam (de voormalige gemeente Weesp) in het Noorden, Hilversum (Noorden en Oosten), De Bilt (Zuiden) en Stichtse Vecht (Zuiden en Westen). Daarbij grenst Wijdemeren aan gemeenten in de provincie Noord-Holland en aan gemeenten in de provincie Utrecht. Gemeente Wijdemeren ligt op het werkingsgebied van het waterschap Amstel Gooi en Vecht.

Volksvertegenwoordiging De gemeenteraad van Wijdemeren telt in 2022 19 zetels. De zetelverdeling is na de verkiezingen in 2022 als volgt: De Lokale Partij 8 zetels, CDA 3 zetels, Dorpsbelangen 2 zetels, PvdA-GroenLinks 2 zetels, VVD 2 zetels, D66 1 zetel, ChristenUnie 1 zetel. Totaal bestaat de raad daarmee uit 7 raadsfracties. Het college bestaat naast de burgemeester uit vier wethouders; twee van De Lokale Partij, één van de VVD en één van de PvdAGroenLinks. Sinds de verkiezingen in 2022, zijn drie wethouders afgetreden: twee van de PvdA-GroenLinks en één van De Lokale Partij. Voor twee van de posities is—bij het opstellen van deze onderlegger—een opvolger gevonden.

Oriëntatie bewoners Van de 10.800 werknemers van de gemeente Wijdemeren in 2020 is het grootste gedeelte werkzaam in de provincie Noord-Holland (73%). Een relatief klein deel is werkzaam in de provincie Utrecht (17%). Op gemeentelijk niveau zijn de meeste inwoners van Wijdemeren werkzaam in de gemeente Wijdemeren zelf en de gemeente Hilversum (beide 20%). Vervolgens zijn de inwoners van de gemeente Wijdemeren werkzaam in onder andere de gemeenten Amsterdam (incl. de voormalige gemeente Weesp 15%), de gemeente Utrecht (6%) en de gemeente Gooise Meren (5%).12

11

Bron: Allecijfers.nl

12 Bron: Banen van werknemers naar werk- en woonregio, 2020, CBS

Pagina 17 van 25

Bestuurlijke samenwerking De gemeente Wijdemeren participeert in 20 samenwerkingsverbanden.13 Hiervan zijn 10 verplichte en 10 vrijwillige samenwerkingsverbanden. De gemeente Wijdemeren werkt het meest samen met de gemeenten Amsterdam, Hilversum, Blaricum, Gooise Meren, Huizen en Laren. Voor de gemeente Wijdemeren zijn de volgende samenwerkingsverbanden qua financiële bijdrage het belangrijkst14 (vrijwillig/verplicht, bijdrage in € in 2023 en % van de begroting van Wijdemeren in 2023): Regio Gooi- en Vechtstreek (vrijwillig, € 5.231, 9%), Veiligheidsregio Gooi- en Vechtstreek (verplicht, € 2.356, 4%), Werkvoorzieningsschap Tomin groep (vrijwillig, € 496.000, 1%), Omgevingsdienst Gooi- en Vechtstreek (verplicht, € 546.000, 1%) en Plassenschap Loosdrecht e.o. (vrijwillig, € 519.000, 1%). Het totale beslag van deze 5 zogeheten verbonden partijen op de begroting van de gemeente Wijdemeren bedraagt 9%.

Financieel De door de raad vastgestelde begroting 2023 van de gemeente heeft een tekort van € 1.985.000; gebaseerd op lasten van € 62.473.000 en baten van € 59.067.000. In 2024 en 2025 neemt het begrote tekort af tot respectievelijk € 249.000 en € 181.000, maar vanaf 2026 neemt het begrote tekort toe tot € 2.172.000.

De belangrijkste lasten van de gemeente bestaan uit (omvang in € en % van de lasten):

 

13

Sociaal domein: € 23.575.000 Algemene lasten en overhead € 13.784.000

38% 22%

Bron: www.regioatlas.nl

14 Bron: Begroting 2023, Gemeente Wijdemeren.

Pagina 18 van 25

     

Openbare ruimte Ruimtelijke ontwikkeling Bestuur en burger Veiligheid Economische zaken Natuur en milieu

€ 10.671.000 € 4.121.000 € 3.657.000 € 3.598.000 € 1.937.000 € 1.132.000

17% 7% 6% 6% 3% 2%

Hieronder staat een overzicht van de baten van de gemeente Wijdemeren.

De belangrijkste baten van de gemeente Wijdemeren bestaan uit (omvang in € en % van de lasten):     

Uitkering gemeentefonds: OZB: Lokale heffingen: Leges: Overige inkomsten:

€ 37.805.000 € 8.633.000 € 7.911.000 € 719.000 € 3.999.000

64%. 15%. 13%. 1% 7%

Door de stijging van de uitkering van het gemeentefonds (herverdeeleffecten) zal het begrotingstekort in de jaren 2024 en 2025 afnemen. Naar verwachting zullen de uitkeringen uit het gemeentefonds vanaf 2026 afnemen door maatschappelijke opgaven die autonoom moeten worden gefinancierd.

Pagina 19 van 25

Ontwikkeling algemene reserve Omvang algemene reserve sinds 1 januari 2019 van € 7,5 mln. afgenomen naar € 2 mln. eind 2021. Op basis van de prognose van de tussentijdse rapportage 2022 (november) en de begroting 2023 daalt de algemene reserve naar eind 2023 € 0,6 mln. negatief (prognose).15 Bij een negatieve stand algemene reserve heeft Wijdemeren geen dekking voor de risico’s in de begroting. De totale risico’s van Wijdemeren zijn berekend op ongeveer € 8,8 mln. Het weerstandsvermogen is berekend op: € 2,2 mln. (B2023). Onderhoud kapitaalgoederen Grote investeringen voor het onderhoud van kapitaalgoederen zijn noodzakelijk. Dit betreft het onderhoud van wegen en riolering en onderwijshuisvesting. In totaal zijn deze uitgaven voor onderhoud wegen en riolering indicatief geraamd op € 250 mln. Deze zijn nog niet in het MeerjarenOnderhoudsplan (MJOP) opgenomen. Voor onderwijshuisvesting is een investering van € 34 mln. voorzien. Hierover zijn nog geen raadsbesluiten (er is bijvoorbeeld geen recent Integraal Huisvestingsplan (IHP)) genomen en de noodzakelijkheid is nog niet onderzocht. Ontwikkeling bestemmingsreserves In de begroting 2023 is € 11,2 mln. aan reserves opgenomen. Dit zijn beoogde doelen waarvoor middelen zijn gereserveerd, maar waarvoor nog geen verplichtingen zijn aangegaan. De grootste reserve is voor rationeel wegbeheer (€5,5 mln.).

Ook is een reserves voor afschrijving van activa opgenomen (€ 3,9 mln.) en vele kleinere posten. Ontwikkeling voorzieningen In de begroting 2023 staat in totaal € 15 mln. aan voorzieningen. De gemeente Wijdemeren is hiervoor al in het verleden verplichtingen aangegaan; de betaling moet nog plaatsvinden. In totaal is € 8,5 mln. voorzien voor de Porseleinhaven en € 4,4 mln. is voorzien een rioleringsplan. Verder is een voorziening voor pensioen van de wethouders opgenomen van € 1,9 mln. en enkele kleinere posten. Lastendruk De belastingdruk in de gemeente Wijdemeren is hoog, maar de belastingcapaciteit van Wijdemeren is desondanks- nog niet volledig benut. In de rangschikking van gemeenten naar belastingdruk neemt de gemeente Wijdemeren plaats 344 van de 345 gemeenten in (4e kwartiel van gemeenten met hoogste

15 In deze cijfers is nog geen rekening gehouden met het positieve rekeningresultaat van 2022.

Pagina 20 van 25

belastingdruk).16 Theoretisch bestaat er derhalve de mogelijkheid de belastingdruk verder te verhogen. Indien de Wijdemeren onder de artikel 12-status wordt gebracht, zullen de OZB inkomsten met 30% toenemen. Het maximale bedrag van de toename is berekend op € 2.600.000. Dit zou leiden tot een gemiddelde lastendruk voor inwoners van € 2.000 per jaar. Daarmee zou de gemeente in de COELO benchmark de duurste gemeente van Nederland worden.

16 Overzicht Atlas lokale lasten 2023 – provincie Noord-Holland

Pagina 21 van 25

BIJLAGE 2: SCORE OP BESTUURLIJKE VORMEN Gekozen doelstelling

1

De gemeente ondersteunt het karakter van de dorpen en plassen en zorgt voor heldere kaders, afweging van belangen en samenhang in het gemeentelijke beleid.

2

De gemeente levert sobere dienstverlening op alle wettelijke taken. Dat geldt ook voor de uitvoering van de niet-wettelijke taken. Efficiëntie staat veelal voorop in de afweging van de gemeente behalve in het sociaal domein.

3

De gemeente stelt zich met betrekking tot de komende maatschappelijke opgaven proactief op, gericht op het zo goed mogelijk invulling geven aan de maatschappelijke opgaven.

4

Gemeente met een hoge (gelijkblijvende) lastendruk (onderkant hoogste kwartiel in COELO benchmark).

5

Gemeente kiest voor bouwen waar dat binnen de gemeentegrenzen te combineren is met behoud van het bestaande arsenaal aan natuur en recreatie (conform huidige beleid om 700 woningen te bouwen).

6

De raad stelt op hoofdlijnen kaders o.a. op basis van de Toekomstvisie 2026 vast. De controle vindt eveneens op basis van de kaders plaats. De raad is rolvast en gericht op kaderstelling en controle.

7

College is dienstbaar aan de raad en aan de samenleving. Het college vervult een proactieve rol. Elke handeling is een volgende stap om de Toekomstvisie 2026 te realiseren. Het college is rolvast en investeert in het samenspel in de driehoek: raad, college en organisatie.

8

De organisatie is proactief naar bestuur en samenleving. Het werkt efficiënt en professioneel. Het adviseert op basis van kennis en kunde, is eerlijk en standvastig in haar oordeel en werkt dienstbaar aan de Toekomstvisie 2026. Het krijgt in het samenspel daartoe alle professionele ruimte van raad en college die nodig is en vult deze ook goed in.

9

Gemeente neemt deel aan de samenwerkingsverbanden die wettelijk vereist zijn en aan samenwerkingen die efficiëntie voordelen opleveren. Wijdemeren levert zowel bestuurlijk als ambtelijk een bijdrage.

10

Sluitende jaarlijkse begroting tot 2026-2030. Verder is de minimale hoogte van de algemene reserve € 5 mln. en de schuldquote hoger dan 135% maar lager dan 150%.

Zelfstandig (huidige situatie) (Z)

Pagina 22 van 25

Gekozen doelstelling

1

De gemeente ondersteunt het karakter van de dorpen en plassen en zorgt voor heldere kaders, afweging van belangen en samenhang in het gemeentelijke beleid.

2

De gemeente levert sobere dienstverlening op alle wettelijke taken. Dat geldt ook voor de uitvoering van de niet-wettelijke taken. Efficiëntie staat veelal voorop in de afweging van de gemeente behalve in het sociaal domein.

3

De gemeente stelt zich met betrekking tot de komende maatschappelijke opgaven proactief op, gericht op het zo goed mogelijk invulling geven aan de maatschappelijke opgaven.

4

Gemeente met een hoge (gelijkblijvende) lastendruk (onderkant hoogste kwartiel in COELO benchmark).

5

Gemeente kiest voor bouwen waar dat binnen de gemeentegrenzen te combineren is met behoud van het bestaande arsenaal aan natuur en recreatie (conform huidige beleid om 700 woningen te bouwen).

6

De raad stelt op hoofdlijnen kaders o.a. op basis van de Toekomstvisie 2026 vast. De controle vindt eveneens op basis van de kaders plaats. De raad is rolvast en gericht op kaderstelling en controle.

7

College is dienstbaar aan de raad en aan de samenleving. Het college vervult een proactieve rol. Elke handeling is een volgende stap om de Toekomstvisie 2026 te realiseren. Het college is rolvast en investeert in het samenspel in de driehoek: raad, college en organisatie.

8

De organisatie is proactief naar bestuur en samenleving. Het werkt efficiënt en professioneel. Het adviseert op basis van kennis en kunde, is eerlijk en standvastig in haar oordeel en werkt dienstbaar aan de Toekomstvisie 2026. Het krijgt in het samenspel daartoe alle professionele ruimte van raad en college die nodig is en vult deze ook goed in.

9

Gemeente neemt deel aan de samenwerkingsverbanden die wettelijk vereist zijn en aan samenwerkingen die efficiëntie voordelen opleveren. Wijdemeren levert zowel bestuurlijk als ambtelijk een bijdrage.

10

Sluitende jaarlijkse begroting tot 2026-2030. Verder is de minimale hoogte van de algemene reserve € 5 mln. en de schuldquote hoger dan 135% maar lager dan 150%.

Vergaande regionale samenwerking (RS)

Pagina 23 van 25

Gekozen doelstelling 1

De gemeente ondersteunt het karakter van de dorpen en plassen en zorgt voor heldere kaders, afweging van belangen en samenhang in het gemeentelijke beleid.