Spoorstraat-Herenstraat_Bijlagen bij Toelichting_Bijlage 19 Cultuurhistorisch onderzoek
Tekst van het document
Cultuurhistorisch onderzoek oktober 2021
cultuurhistorisch onderzoek
Project P204641 ir. Leander van Berkel BSc. Martijn Rengers BSc. Ivar van Golstein Brouwers oktober 2021
2
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
Inhoudsopgave 1.
Inleiding
1.1
2.
Historische groei van Wijchen
4 5
2.1
verleden als agrarisch dorp
5
2.2
verleden als fabrieksdorp
6
2.3
verleden als naoorlogs dorp
6
3.
Beschermd dorpsgezicht
7
3.1
toelichting
7
3.2
ontstaansgeschiedenis
7
3.3
beschermd dorpsgezicht
7
3.4
begrenzing beschermd dorpsgezicht
8
4.
Historische groei dorpsgezicht
9
4.1
kadastrale minuut van 1832
9
4.2
19e eeuw
9
4.3
20e eeuw
10
5.
Conclusie historische groei11
5.1
nadere typering te beschermen waarden
11
5.2
relatie beschermde waarden met Spoorstraat Herenstraat
11
5.3
historische routes
12
5.4
kasteel
12
5.5
betekenis driehoekig terrein
13
6.
Stedenbouwkundige opzet van de omgeving
14
6.1
ruimtelijke structuren
14
6.2
centrum
15
6.3
kasteel
16
7.
Architectonische waarden in relatie tot bebouwde omgeving
17
7.1
bebouwing centrum
17
7.2
bebouwing Spoorstraat Baron D’Osystraat
17
7.3
straatbeeld Herenstraat
18
7.4
bebouwing dorpsgezicht
18
8.
Conclusie
19
8.1
algemeen
19
8.2
waardering van stedenbouwkundige inpassing
19
9.
Advisering
20
9.1
advisering
20
9.2
conclusie
20
10. 3
inleiding
4
Bronnen
21
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
1. Inleiding 1.1 inleiding Ter plaatsen van het kruispunt Spoorstraat, Herenstraat binnen de dorpskern van Wijchen bestaat het voornemen om een gedeelte van het bestaand stedelijk weefsel te herbestemmen. De locatie betreft meerdere percelen binnen het bestemmingsplan Centrum Wijchen 2013 waarvan de dubbelwoning Spoortstraat 57/Herenstraat 42 tevens valt onder het Gemeentelijk beschermd dorpsgezicht Wijchen 2013. Pouderoyen Tonnaer heeft van het Kabinet Wijchen B.V. de
Figuur 1
Locatie vanaf maaiveld Spoorstraat
opdracht gekregen om cultuurhistorisch onderzoek te verrichten. Hierbij wordt voor de locatie gekeken naar historische geografie (de ontwikkeling van Wijchen), historische stedenbouwkunde en archeologie, en welke relaties bestaan met de directe omgeving. Het cultuurhistorisch onderzoek is opgesteld volgens de richtlijnen van het Cultuurhistorisch onderzoek in de vormgeving van de ruimtelijke ordening van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Figuur 2
Figuur 3
4
Betreffende dubbelwoning
Luchtfoto Wijchen, met het beschermd dorpgezicht en het plangebied in de blauwe cirkel.
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
2. Historische groei van Wijchen 2.1 verleden als agrarisch dorp
gevestigd en bouwden luxe villa’s, ook is er een kleine Romeinse haven geweest. Na de Romeinse aanwezigheid in Nederland is de
De eerste tekenen van leven in de directe omgeving van Wijchen
grond in en rondom Wijchen grotendeels onbewoond geworden,
zijn te vinden in de Kleine Elst. De kleine Elst is een afwateringsgeul
op kleine boerderijen na zijn er weinig sporen terug te vinden en is
die waarschijnlijk afkomstig is uit de prehistorie, waardoor het een
het aannemelijk dat grote delen weer natuurlijk bebost zijn geraakt.
van de oudste voorbeelden is van watermanagement in Nederland.
Rond de vroege Middeleeuwen zal langs het Wijchense Meer een
De Kleine Elst is tegenwoordig niet meer in het oppervlak van
nieuwe nederzetting zijn ontstaan rond een kerk, samen met een
Wijchen terug te vinden, maar de geul is nog steeds ondergronds
markt en een later kasteel ontstond een marktdorp gelegen aan het
actief en eindigt in de grachten van het kasteel van Wijchen. De
meer en agrarische gronden. De eerste schriftelijke benoeming van
ligging van de Kleine Elst is gedeeltelijk terug te zien in historische
de kerk van Wijchen komt indirect uit 1242 door de bisschop van
kaarten, waaronder de HISGIS kaart Gelderland1832. Het
Keulen. Enkele eeuwen later is het kasteel van Wijchen gebouwd en
bewonen van de gronden van Wijchen is begonnen als een klein
is Wijchen zich als marktdorp verder ontwikkeld.
agrarisch dorp in de Steentijd, terug te zien uit archeologische vondsten. De ligging langs het Wijchens Meer en de hogere ligging
Op de historische kaart van 1875 is te zien hoe de dorpskern
zal hier een rol in hebben gespeeld. Latere vondsten van binnen de
Wijchen is gegroeid langs 2 hoofdwegen met lintbebouwing
gemeente dateren uit de tijd van de Romeinen, waar veel graven
binnen een agrarisch landschap. De linten zijn gelegen van oost
met voorwerpen zoals glas, metaal en keramiek gevonden zijn. De
naar west parallel aan het Wijchense Meer welke een belangrijke
vondst van deze waardevolle voorwerpen betekent de vroegere
rol heeft gespeeld in de geschiedenis van Wijchen. Daar waar de
aanwezigheid van rijke bewoners in een aanzienlijke nederzetting.
twee hoofdwegen elkaar ontmoeten is het centrum van Wijchen
Wijchen heeft tijdens de Romeinse Tijd bestaan uit verschillende
gelegen, met aan de noordoostkant een landschappelijke
boerderijen met daken van stro, gebouwd door oorspronkelijke
omgeving met het kasteel. Het Sterrebos en de kasteeltuin zijn hier
bewoners. Rijke Romeinen hebben zich tussen de boerderijen
duidelijk te zien.
an
ella
te Kas
g
dwe
Grin
Oo
ste
Figuur 4
5
Topotijdreis 1875
Figuur 5
rw
eg
1875: agrarisch dorp langs twee hoofdwegen
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
Figuur 6
Topotijdreis 1955
Figuur 7
1955: fabrieksdorp met naoorlogsche uitbreidingen
Tot aan de 2e Wereldoorlog is Wijchen veranderd in een dorp
binnen de dorpsgrenzen. Ter hoogte van de noordelijke entree
met vele fabrikantenfamilies voor de fabrieken van auto’s en
van het dorpscentrum heeft in de oude kaarten altijd een kruispunt
vrachtauto’s. Na de 2e Wereldoorlog is Wijchen net zoals grote
gelegen van de Spoorstraat en Herenstraat, de Spoorstraat is hierbij
delen van Nederland begonnen aan een sterke groei. Dit is
de belangrijkste route geweest terwijl de Herenstraat functioneerde
te zien in de kaart van 1955, waarin de eerste grotere dorpse
als achterstraat. Waar beide straten samenkomen is door de ligging
ontwikkelingen terug te vinden zijn. Waar de meeste ontwikkeling
aan het kasteelterrein een driehoekig gebied overgebleven met
had plaatsgevonden langs de hoofdwegen met lintbebouwing is nu
bebossing. De locatie heeft altijd een contrast gekend van de
de meeste ontwikkeling te zien van oost naar west tussen het spoor en
dorpse route naar de Markt met het natuurlijke park van het kasteel.
het Wijchense Meer. Het kasteel is steeds centraler komen te liggen
Figuur 8
Figuur 9
Topotijdreis 1980
1980: naoorlogse stedelijke uitbreidingen
2.3 verleden als naoorlogs dorp Na 1970 is Wijchen verder ontwikkeld aan de noordkant van
hebben plaatsgevonden is in deze periode het dorpscentrum
het spoor, met nieuwbouwwijken als Kraaijenberg, Heilige Stoel
weer centraler komen te liggen binnen Wijchen. Rond 2000 is
en Homberg, later Achterlo en Wijchen Noordoost. Doordat het
Wijchen gaan
Wijchense Meer hier nog de zuidelijke grens vormde voor Wijchen
meer door de komst van het winkelcentrum Marktpromenade
is het dorpscentrum decentraal aan de Markt komen te liggen. Het
naast de Markt. Aan de dorpsgrenzen hebben nog enkele
treinstation en het Kasteel van Wijchen zijn meer centraler komen te
wijkuitbreidingen plaatsgevonden en tegenwoordig liggen nog
liggen. Tussen 1980 en 1990 heeft Wijchen de stap over het meer
verdere uitbreidingsmogelijkheden op tafel.
verdichting binnen de huidige grenzen, onder
gemaakt met de ontwikkeling van Hoogmeer en de komst van de huidige Zuiderdreef, welke het meer in twee delen heeft gesplitst. Door de verdere ontwikkeling en uitbreiding die aan de zuidkant 6
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
Historische groei van Wijchen
2.2 verleden als fabrieksdorp
3. Beschermd dorpsgezicht Opvallend is dat zowel bij de molen als het kasteel in de directe
3.1 toelichting
omgeving nog weinig andere bebouwing is terug vinden, zowel op De gemeente Wijchen heeft in het document Toelichting Beschermd
de molenbelt als ernaast gelegen was er veel ruimte opengebleven.
Dorpsgezicht Wijchen Kasteel – Kasteellaan – Molen e.o. uit
Pas vanaf de 20e eeuw is hier verandering in gekomen.
december 2009 een aanwijzing gegeven voor de betekenis en het
De Kasteellaan wordt beschreven als straat die al voor lange tijd
in dienst treden van het beschermd dorpsgezicht. In het document
bestaat met aan beide zijden laanbeplanting. Het brede profiel
staat beschreven wat de belangrijkste ruimtelijke dragers zijn voor
biedt een directe verbinding vanuit het oosten bij de boerderijen “de
de historische dorpskern gelegen naast, in en nabij het centrum
Uilenboom” en “de Kleine Uilenboom” naar het kasteel of de markt.
van Wijchen. De toelichting vormt samen met het Bestemmingsplan
De huidige benaming als Kasteellaan duidt erop dat deze route
Centrum Wijchen 2013 en de vrijwaringszone van de molenbiotoop
eindigde bij het kasteel, echter de oorspronkelijk naam Zandstraat
belangrijke waarden voor ontwikkeling binnen een beschermde
zorgt voor onduidelijkheid hierover. Wat terugkomt is dat de beide
dorpsomgeving.
besproken boerderijen samen met de molen, het kasteel en enkele landerijen in het bezit zijn geweest van de familie Osy.
3.2 ontstaansgeschiedenis 3.3 beschermd dorpsgezicht De
toelichting
geeft
in
hoofdstuk
2
“Ontstaans-
en
ontwikkelingsgeschiedenis” een beeld van de historie van
In hoofddruk 3 “huidige ruimtelijke karakteristiek” worden de drie
Wijchen waarbij met name de drie belangrijkste structuren, te
gebieden van het kasteel, de Kasteellaan en de molen beschreven
weten: het Kasteel, de Kasteellaan en de Molen uitvoerig worden
als de drie meest krachtige ruimtelijke structuren binnen het
beschreven. Er wordt begonnen met een algemene beschrijving
dorpsgezicht. Er volgt een algemene beschrijving van de opzet en
vanaf de prehistorie waarvan diverse opgravingen in de omgeving
aanwezige structuren in de bestaande situatie (van 2009) waarbij
belangrijke vondsten hebben opgeleverd. De hogere ligging op
de meest opvallende elementen aan bod komen. Er wordt niet
drooggelegen rivierduinen vormde een uitstekende vestigingslocatie
ingegaan op onderlinge relaties en er wordt geen waardeoordeel
waarbij gebruik kon worden gemaakt van de nabij gelegen rivieren
gegeven binnen het dorpsgezicht waardoor de beschrijving
en vruchtbare gronden. De bewoning op de rivierduinen heeft zich
overkomt als een lijst met objecten en elementen. In de toelichting
tijdens de Romeinse tijd gehandhaafd, waarna rond het jaar 300
van de Kasteellaan valt op dat er wordt gesproken over een
grote delen van de bevolking zijn weggetrokken. De beschrijving
duidelijk contrast tussen de noord- en zuidkant van de Kasteellaan.
van de geschiedenis gaat verder vanaf de Middeleeuwen aan
De zuidkant bestaat uit enkele monumentale panden met veelal
de hand van historische geschriften waaruit blijkt dat Wijchen is
agrarische achtergrond, waarbij een duidelijke samenhang te
gegroeid als marktdorp met een duidelijk verzorgd centrum nabij
vinden is samen met de verdere villa’s en overige bebouwing. De
het Wijchense Meer. Hierna wordt de recentere geschiedenis
noordkant is echter veel gevarieerder door diversiteit in bouwjaar,
besproken, waarbij wordt ingezoomd op het kasteel, de Kasteellaan
vormgeving, uitstraling en relatie met de omgeving. In hoofdstuk 4
en de molenbelt.
“nadere typering te beschermen waarden” worden de ruimtelijke
Het kasteel wordt voor het eerst beschreven in schriftelijke bronnen
waardevolle elementen opgesomd binnen de drie deelgebieden
uit 1392 als eigendom van het geslacht van Galen, er wordt
van het dorpsgezicht. Er wordt hier tevens ook gesproken over een
gesproken over de diverse generaties en eigenaren die in de
4e deelgebied bestaande uit de Baron D’Osystraat, Spoorstraat
eerstvolgende eeuwen het kasteel hebben bewoond, zonder te
en
spreken over de verschijningsvorm of betekenis binnen Wijchen.
omschreven en waardevol worden bevonden. Belangrijk is dat de
De molen is gebouwd in 1799 op het hoogst gelegen stuk
stedenbouwkundige samenhang van de gebouwen hier sterker
heidegrond door Joan Carel Osy, in de gronden van de molenbelt
vertegenwoordigd is, door het vormen van een krachtig straatbeeld
zijn vondsten gedaan die doen blijken dat er op de locatie voorheen
ondanks de diversiteit in de gebouwen die met name aan de
ook al bewoning heeft plaatsgevonden vanaf de jonge steentijd. In
noordkant plaatsvindt.
Teermortelweg
waar
verschillende
gebouwen
worden
enkele beelden en een schets van de kadastrale minuut uit 1832 wordt weergegeven hoe de molen in haar omgeving gelegen was.
7
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
3.4 begrenzing beschermd dorpsgezicht De toelichting geeft in hoofdstuk 5 aan dat de begrenzing van het beschermd dorpsgezicht zo is gekozen zodat hiermee de beschreven waarden zo goed mogelijk geborgd kunnen worden. Hierbinnen vallen het gehele kasteelterrein, het resterende deel van het voormalige Sterrebos, de molen met molenbelt en de Kasteellaan tot aan de Ringlaan (A). Vervolgens wordt ingegaan op de gekozen grens en waarom bepaalde structuren of objecten wel of niet onderdeel uitmaken van het gebied. Bij de Kasteellaan valt de grens zo veel mogelijk samen met de perceelgrenzen van de bebouwing door de achterkanten te volgen. Bij de rand van het dorpscentrum van Wijchen houdt de grens van het dorpsgezicht
Figuur 10
overgebleven deel Sterrebos vanaf de Sterrebosweg
op en volgt het de perceellijn van het kasteelterrein en voormalige Sterrebos. Hoewel dit dorpscentrum rondom het marktplein historisch gezien een zeer waardevolle betekenis heeft voor Wijchen valt het niet onder het dorpsgezicht. Ten noorden van de Kasteellaan volgt de grens vervolgens de perceelgrens van de molenbelt naar de Teersmortelweg (B). Het gemeentehuis en de brandweerkazerne qua functie en bouwstijl afwijken van het algemene beeld binnen het dorpsgezicht. Bij de noordzijde van het kasteelterrein valt op dat de Spoorstraat is meegenomen in het dorpsgezicht, terwijl de gebouwen Spoorstraat 61 t/m 87 buiten de begrenzing vallen, dit is beargumenteerd doordat de bebouwing een gemiddeld
Figuur 11
geringe architectonische waarde heeft. Voor het gehele straatbeeld
Oud straatbeeld Markt circa 1960 bron: oudwijchen
is dit argument te begrijpen, maar individueel zou het aannemelijk zijn dat bijvoorbeeld Spoorstraat 61a, zowel qua uiterlijk als stedenbouwkundige functie overeenkomend met Spoorstraat 57 Herenstraat 42, ook onderdeel uitmaakt van het dorpsgezicht.
(B) Molen
Dubbelpand
(A)
Kasteel
an
ella
te Kas
Figuur 12 Kaart van Wijchen met de begrenzing van het beschermd dorpsgezicht, met de deelgebieden van de Molen, het Kasteel, de Kasteellaan en het dubbelpand aangegeven. 8
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
Beschermd dorpsgezicht
vallen hierbij binnen de begrenzing, waarbij deze gebouwen
4. Historische groei beschermd dorpsgezicht 4.1 kadastrale minuut van 1832 De kadastrale minuut van 1832 is een van de eerste kaarten die een beeld geven van Wijchen begin 19e eeuw. Het kasteel en (C)
de molen zijn zichtbaar ingetekend met de omgeving in percelen waarbij veel onbebouwde gronden opvallen. Het Sterrebos is als groot driehoekig terrein te zien tussen de kasteeltuin en de wegen Spoorstraat (A) en Sterrebosweg (B). Villa Sterrebos en verdere
(A) (B)
bebouwing aan de oostkant van de Spoorstraat ontbreken. In de omgeving van de molen zijn enkele losstaande boerderijen te vinden, de Baron D’Osystraat (C) al wel aanwezig is zonder bebouwing. De Kasteellaan heette nog de Zandstraat en is breed ingetekend met enkele percelen en bebouwing zichtbaar. Op de huidige kruising van de Kasteellaan met de Bronckhorstlaan is een driehoekig open terrein aanwezig, dit heeft gefunctioneerd als
Figuur 13
HISGIS kaart kadastrale minuut 1832
entree van Wijchen en locatie van een paardenmarkt. Het gehele driehoekige terrein bij de kruising Spoorstraat Herenstraat was onbebouwd en deels beplant met hakhout en bomen als afsluiting van de Kasteeltuin. Aan de Spoorstraat waren een vijftal gebouwen aanwezig, waarvan een enkelvoudig pand op de locatie van de huidige dubbelwoning. Het kruispunt zal voor de noordelijke boerderijen een mogelijke entree van Wijchen zijn geweest op de route naar de Markt en kerk.
4.2 19e eeuw
Figuur 14
Topotijdreis 1875
In de 19e eeuw is de situatie in Wijchen veelal hetzelfde gebleven. Het dorpsgezicht kenmerkt zich door de enkele karakteristieke panden in een ruime opzet. In de historische kaart van 1875 is een opvallende wegenstructuur zichtbaar ten oosten van het kasteel waarbij landwegen vrij rond de aanwezige boerderijen en houtloodsen zijn aangelegd. Ook bij het driehoekige terrein bij de Spoorstraat zijn enkele wegen te zien, dit zullen waarschijnlijk kleine wandelpaden zijn geweest naast de oorspronkelijke hoofdroutes.
9
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
4.3 20e eeuw In de 20e eeuw vindt voor het eerst verdichting plaats binnen het dorpsgezicht, gebouwen komen dichterbij de molen en het kasteel te liggen en de agrarische functie verdwijnt gedeeltelijk uit de kern. De Kasteellaan groeit uit tot een soort villawijk op grotere kavels, rondom de molen aan de Spoorstraat en de Baron D’Osystraat komen arbeiderswoningen te liggen. Aan het einde van de 19e eeuw is hier op de hoek van de Teersmortelweg een kleine boterfabriek gekomen waarmee een ontwikkeling op deze locatie is gestart. Naderhand zijn aan de Baron D’Osystraat vrijstaande woningen bijgebouwd.
Figuur 15
Topotijdreis 1955
Figuur 16
Topotijdreis 1980
De robuuste bosrand die in de 18e en 19e eeuw het gehele kasteelterrein heeft afgesloten is in de 20e eeuw deels ingekort ten behoeve van woningbouw. Het Sterrebos is in oppervlakte oostwestkant bij de Kasteellaan heeft plaatsgemaakt voor veen viertal vrijstaande woningen. Dit is de trend geworden binnen de dorpskern, waar een duidelijke verdichting binnen het oorspronkelijk agrarische karakter heeft plaatsgevonden.
Figuur 17
10
Kasteelterrein nabij voormalige Sterrebos
Figuur 18
Spoorstraat winkelgebied
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
Historische groei beschermd dorpsgezicht
afgenomen door ontwikkelingen aan de Spoorstraat en ook de
5. Conclusie historische groei 5.1 nadere typering te beschermen waarden 11.
In hoofdstuk 4 van de toelichting beschermd dorpsgezicht wordt een overzicht gemaakt van de belangrijkste dragers van de historische
4.
12.
identiteit van het dorp Wijchen. Deze zijn terug te vinden in figuur19. 1- kasteel
8.
10.
1.
2- bouwhuis koetshuis
5.
3- grachten kasteelterrein
7.
9. 13. 15.
2. 3.
6.
14.
4- bomenlanen en beplantte groenpercelen kasteelterrein 5- resterende deel Sterrebos 6- villa Sterrebosch 7- molen
Figuur 19
Beschermde waarden binnen dorpsgezicht
8- situering molen op molenbelt 9- vrije zicht op de molen 10- bebouwingsbeeld Baron D’Osystraat 11- voormalige boterfabriek op hoek van Baron D’Osystraat met Teersmortelweg 12- pand Spoorstraat 57 Herenstraat 42 als visuele afsluiting 13- rechtlijnige beloop Kasteellaan 14- brede, asymmetrische profiel met laanbeplanting Kasteellaan 15- bebouwingsbeeld Kasteellaan
5.2 relatie met Spoorstraat 57 Herenstraat 42 De beschermde waarden zichtbaar in figuur 24 zijn vooral
Figuur 20
Kasteellaan 17
Figuur 21
Baron D’Osystraat14
aanwezig aan de oostkant van het kasteel, waar rondom het kasteel en de molen de waarden voornamelijk bestaan uit visuele elementen en openbare ruimte. De bebouwing met beschermde waarde aan de Baron D’Osystraat en Kasteellaan heeft een relatie met elkaar, niet alleen doordat het tussen de 17e en 19e eeuw eigendom is geweest van de familie Osy. Deze relatie is duidelijk terug te zien in de 4 vrijstaande panden Baron D’Osystraat 14 en 21-27 en Kasteellaan 17 en 19 waar bouwstijl en gevelelementen zeer veel overeenkomsten vertonen. Een aantal historische panden binnen de dorpskern hebben een oorspronkelijk agrarische functie als oude boerderij of opslag of schuur. Hierbij is de agrarische functie verdwenen maar tonen de gebouwen wel een link naar het verleden van Wijchen.
Figuur 22 Onderlinge relatie bebouwing binnen het beschermd dorpsgezicht, met in oranje samenhang door sterk overeenkomende bouwstijl met een historische achtergrond van de familie Osy. In blauw de samenhang avn vrijstaande panden op ruime kavels langs de Kasteellaan. Het dubbelpand staat op zichzelf.
Kijken we naar het pand Spoorstraat 57 Herenstraat 42 dan ontbreekt een relatie met de bebouwing binnen het dorpsgezicht. Niet alleen vormt het kasteelterrein een visuele en functionele afzondering, ook qua typologie en bouwvorm zijn overeenkomsten zeldzaam. De bebouwing heeft aldus geen historische waarde als onderdeel van een grotere stedenbouwkundige structuur en staat op zichzelf. 11
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
5.3 historische routes In de oude kaarten van Wijchen is te zien dat tijdens de groei van Wijchen het belangrijkste wegennetwerk veelal hetzelfde is gebleven. In de eerste kaarten van begin 19e eeuw zijn twee hoofdroutes zichtbaar op de huidige Kasteellaan-Oude Klapstraat en Oosterweg-Grindweg. Ook zijn de Spoorstraat en Herenstraat in alle kaarten zichtbaar als de belangrijkste route naar het noorden. Door de tijd heen zijn er aanpassingen gedaan voor met name de capaciteit en modern gebruik. Ook is door het aanleggen van de Hogeweg de westelijke verbinding onderbroken en is de
Figuur 23
Topotijdreis 1875
verbindende functie van de Grindweg en het verlengde van de Oude Klapstraat verplaatst naar de autowegen. De kruising van de Spoorstraat en Herenstraat is historische gezien altijd een belangrijk punt geweest, tegenwoordig is deze functie nog steeds in stand, voornamelijk voor voet- en fietsverkeer naar het
Hogeweg
5.4 kasteel Het kasteel van Wijchen en de kasteeltuin zijn door de jaren heen veelal hetzelfde gebleven. Een brand aan het begin van de 20e
Meerdreef Figuur 24
Luchtfoto google earth
eeuw heeft ervoor gezorgd dat het kasteel gedeeltelijk opnieuw moest worden opgebouwd waarbij het nieuwe gebouw in details afwijkt van het oorspronkelijke pand. Verder is het gebouw gerestaureerd en heeft er een functiewijziging plaatsgevonden waardoor er in het heden een museum te vinden is. De kasteeltuin is in oude kaarten duidelijk zichtbaar als een rechthoekig terrein omringd door bebossing, dit is altijd zo gebleven en enkel de invulling van de tuin met wandelpaden en beplanting heeft meerdere aanpassingen ondergaan. In de recente geschiedenis heeft de kasteeltuin een meer openbare functie gekregen met twee nieuwe toegangswegen waarvan één met een brug over de gracht ter plaatse van de Spoorstraat en Herenstraat..
12
Figuur 25
Kasteel van Wijchen in 1926 bron: Schulte, 1982
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
Conclusie historische groei
noorden van het centrum.
5.5 betekenis driehoekig terrein Aan de noordkant van de nieuwe brug komt men uit bij het kruispunt Herenstraat Spoorstraat, in het verlengde van de kasteeltuin ligt aan de overkant van de gracht een driehoekig plein dat in de huidige situatie bestaat uit een grasveld met eikenlanen en een wandelpad parallel aan de gracht. Het open terrein is in de oude kaarten terug te vinden met kleine variaties in de indeling, maar de aanwezigheid van routes en beplanting met bomen is doorlopend aanwezig. In het heden biedt het een prettige wandelroute van het station en omgeving naar het dorpscentrum door de bosrijke omgeving van
Figuur 26
Driehoekig terrein Spoorstraat Herenstraat
het kasteel. In het open terrein richten zichtlijnen zich voornamelijk naar het kleurrijke object aan de Teersmortelweg en het dubbelpand
Conclusie historische groei
Spoorstraat 57 Herenstraat 42.
13
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
6. Stedenbouwkundige opzet van de omgeving 6.1 ruimtelijke structuren De historische groei heeft geleid tot de huidige situatie, waarin het pand aan de Spoorstraat en Herenstraat direct aansluit op de grotere ruimtelijke structuren van het dorpscentrum en eveneens onderdeel is van het beschermde dorpsgezicht. Tevens is het dubbelpand gelegen aan de Herenstraat en Spoorstraat die twee belangrijke routes vormen van het noorden van Wijchen naar het dorpscentrum. Kijkend naar de ruimtelijke structuren richting het centrum behoort het pand tot een woonblok ingesloten door de Spoorstraat, Herenstraat en Burchtstraat. In de loop der tijd is dit woonblok erg veranderd, terwijl de ligging en begrenzing
Figuur 27
Ruimtelijke bebouwingsstructuren in de omgeving
hetzelfde zijn gebleven. Op oude kaarten waren hier ruime kavels te vinden met voornamelijk vrijstaande woningen. De verdichting en komst van een parkeerterrein heeft voor een nieuwe invulling gezorgd, waar de westkant voornamelijk gelijk is gebleven. Aan de noordkant sluit het pand aan op de Herenstraat die doorloopt in de Spoorstraat en Baron D’Osystraat. Het typerende straatbeeld voor deze omgeving bestaat uit vrije kavels met vrijstaande woningen, de gebouwen bestaan voornamelijk uit twee lagen met een zadeldak parallel aan de straat. Er is een terugkomend materiaalgebruik van rood metselwerk, houten kozijnen en zwarte dakpannen in karakteristieke panden. De aansluiting op het kasteelterrein bestaat voornamelijk uit openbare ruimte. Er is een duidelijke afsluiting van het terrein door bosschages en een gracht om de vierkante tuin. Naast het plangebied is door middel van een brug een entree
Figuur 28
Straatbeeld Baron D’Osystraat
van het kasteelterrein te vinden waarmee zowel een functionele als visuele verbinding aanwezig is. Vanuit het pand zorgt dit voor zicht op het kasteel en haar tuin, terwijl vanuit het kasteelterrein zichtlijnen uitkomen op het dubbelpand met het naastgelegen pand van Spoorstraat 55.
Figuur 29 14
Straatbeeld Centrum Wijchen
Figuur 30
Brug naar kasteelterrein
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
Figuur 31
HISGIS kaart kadastrale minuut 1832
Figuur 32 bestaand dorpscentrum ten opzicht van het centrum in het kadastraal minuutplan van 1832
6.2 centrum De contouren van het dorpscentrum in 1832 zijn terug te zien in de huidige situatie, de routes lopen hetzelfde maar de bebouwing minuutkaart van 1832 is een groep gebouwen direct aan de Markt zichtbaar, terwijl de overige bebouwing meer verkorreld zijn over ruime kavels met vrijstaande woningen. De woningen in het centrum hadden rond deze tijd nog een agrarische functie waar de waren dicht bij huis konden worden verhandeld op de markt. Vanaf de 19e eeuw is dit door de verdichting en verlegde
Figuur 33
Spoorstraat vanaf noordkant
focus op fabrieken en mobiliteit komen te vervallen en hebben de gebouwen veelal een dubbele functie gekregen met wonen en werken, dat in de meeste gevallen bestond uit winkels. De marktfunctie van het centrum is sterker geworden en met de ontwikkeling van de omliggende wijken zijn de wegen rondom het centrum aanlooproutes geworden van het winkelgebied. De spoorstraat is voor de wijken ten noorden van het kasteel een belangrijke route geworden om naar het benoemde winkelgebied en markt te komen, wandelend of te fiets, vanuit het noordoosten is ook de Bronckhorstlaan een sterk alternatief geworden. Voor de aanlooproute is het dubbelpand bij de kruising met de Herenstraat
Figuur 34
Herenstraat vanaf de Stationslaan
een belangrijk object op de route als visuele entree van het centrumgebied.
15
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
Stedenbouwkundige opzet van de omgeving
is in de laatste eeuwen wel erg veranderd. In de kadastrale
6.3 kasteel Het kasteel heeft op de route naar het centrum ook een entree gekregen in de 21e eeuw. Waar vroeger het terrein aan de noordkant volledig werd omsloten door de grachten en bomenlanen is er nu een duidelijke relatie aanwezig naar het karakteristieke gebouw. Het zorgt ervoor dat de entree van het dorpscentrum vanaf de noordkant visueel aantrekkelijk is met een combinatie van robuuste natuur en historische bebouwing. Verschillende panden aan de Herenstraat en Spoorstraat maken hier onderdeel van uit.
Figuur 35
Wandelpad kasteel Sterrebos
Het dubbele pand aan de kruising vormt weliswaar een belangrijk object, maar staat geheel op zichzelf. Hierdoor is er geen sprake van een stedenbouwkundige gevelreeks of een samenhang met de omgeving en ontbreekt een karakteristiek historisch beeld. Een karakteristiek historisch bebouwingsbeeld in de omgeving ontbreekt. zijn van hogere waarde dan het vrijstaande pand met een geringe historische verwijzing.
Figuur 36
16
entree kasteeltuin met zicht op de Spoorstraat
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
Stedenbouwkundige opzet van de omgeving
Het behoud van de routes, herkenbare rooilijnen en infrastructuren
7. Architectonische waarden in relatie tot bebouwde omgeving 7.1 bebouwing centrum Het tweedelig woonhuis is direct onderdeel van het woonblok begrensd door de Spoorstraat, Herenstraat en Burchtstraat. Historisch gezien was de bebouwing hier fijnmazige verkaveld met ruime vrijstaande boerderijen. Tegenwoordig bestaat het centrum uit bouwblokken met een grote korrelgrootte die aan de noordkant eindigt bij het dubbelpand, waarna een overgang plaatsvindt naar een kleinere korrel. De bebouwing aan de Spoorstraat en Burchtstraat bestaan voornamelijk uit winkels aan het maaiveld met woningen op de eerste verdieping, twee bouwlagen is hier gangbaar met enkele uitzonderingen aan de Burchtstraat. Door de
Figuur 37
ligging in het dorpscentrum en de winkelfunctie aan het maaiveld
Bebouwing centrum met een grote korrelgrootte
hebben de gebouwen geen voortuin en grenst de bebouwing direct aan de straat. Met uitzondering van Spoorstraat 47 en 53 bestaat de Spoorstraat hier uit woningen met een zadeldak parallel aan de straat, zuidelijker vindt een overgang plaats naar platte daken.
7.2 bebouwing Spoorstraat - Baron D’Osystraat De bebouwing aan de noordzijde van het kasteel langs de Spoorstraat en Baron D’Oystraat hebben meer onderlinge overeenkomsten in korrelgrootte . De gebouwen bestaan voornamelijk uit vrijstaande woningen met twee bouwlagen en
Figuur 38
Bebouwing Spoorstraat - Baron D’Osystraat met een kleine korrelgrootte
een variërend zadeldak en bouwstijl. De ruimere kavels zorgen voor een bredere overgang van privé naar openbaar terrein, met grotere voortuinen en een breder straatprofiel.
17
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
7.3 straatbeeld Herenstraat Het straatbeeld van de Herenstraat vanaf de Stationslaan tot aan het Wijchens Meer is divers. Historisch gezien is deze straat nadrukkelijk aanwezig geweest als een van de eerste wegen door Wijchen met boerderijen aan weerszijden. In de huidige situatie vindt er een overgang plaats bij de Touwslagersbaan waar het Laantje tijdelijk overloopt in een fietsstraat. Het grootste deel van de bebouwing bestaat nog steeds uit de ruime kavels met vrijstaande of gekoppelde woningen die op de oude kaarten terug te zien zijn. Deze bebouwing heeft twee bouwlagen en een zadeldak waarvan de oriëntatie variërend is, verdere bouwstijlen zijn verschillend door
Figuur 39
Straatbeeld Herenstraat
een grote diversiteit aan bouwjaren. Er vallen langs de Herenstraat en ten zuiden langs het Laantje verschillende gebouwen op qua bouwstijl en functie. Dichter bij het centrum is recentere bebouwing naar de historische dorpse kernmerken van Wijchen. Bij het kruispunt Touwslagersbaan met het Laantje is hier sprake van maar ook bij de appartementen in het Kloosterpark. Verder wordt ter hoogte van de Jumbo supermarkt afgeweken van het straatbeeld door middel van achterkantarchitectuur aan beide kanten van de straat.
7.4 bebouwing dorpsgezicht De bebouwing binnen het beschermd dorpsgezicht is onder te
Figuur 40
Bebouwing dorpsgezicht met geïsoleerde ligging dubbelpand
verdelen in twee delen, de Baron D’Osystraat zoals beschreven in 7.2 en de Kasteellaan. Overeenkomst tussen beide straten is de historische herkomst en het van oorsprong agrarische karakter. De kasteellaan is vanaf de 19e eeuw gegroeid als villawijk naast het kasteel, met ruimere kavels, een brede laan en verhoogde woningen. Terugkomend is dat ook hier vrijwel alleen is gekozen voor twee bouwlagen met zadeldak, terwijl de individuele gebouwen verder erg van elkaar verschillen. De locatie op de kavel en breedte van het straatprofiel blijft over de gehele Kasteellaan hetzelfde waardoor de verschillende woningen wel samen een geheel lijken te vormen, hierdoor is bij de Kasteellaan sprake van
Figuur 41
Kasteellaan 36-40 als onderdeel van het beschermd dorpsgezicht
Figuur 42
Baron D’Osystraat 31 als onderdeel van het beschermd dopsgezicht
een historische stedenbouwkundige samenhang.
18
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
Architectonische waarden in relatie met bebouwde omgeving
aanwezig waarvan de bouwstijl niet altijd een terugkoppeling heeft
8. Conclusie 8.1 algemeen
langs straten waarvan het wegbeloop en de rooilijnen historische betekenis hebben, maar de bebouwingsstructuur niet. De
Het centrum van Wijchen en het beschermd dorpsgezicht
belangrijkste functie van het gebouw is dat het onderdeel dat het
vormen een interessant en belangrijk gebied. Het oorspronkelijke
uitmaakt van de gevelwanden langs routes van noord naar zuid
historische dorpscentrum langs de twee hoofdaders gelegen
over de Herenstraat vanaf de Stationslaan en van oost naar west
nabij het Wijchens meer hebben invloed op het dorpse
over de Spoorstraat langs het de kasteeltuin. Het gebouw staat
karakter dat in grote delen van Wijchen terug te vinden is. Voor
hierbij meer in het zicht als waardig visueel eindpunt dan als
dorpsbewoners heeft het centrum een speciale betekenis, niet
hoogwaardig historisch gebouw. Waar de waarde beter is terug
alleen de winkelstraten en horeca zijn hier te vinden, ook de
te vinden in de aanliggende openbare ruimte, het wegbeloop de
cultuurhistorie van Wijchen met het Kasteel, de molen en de
rooilijnen daarbij en het contrast met het kasteelpark. De routes
omliggende straten is hier terug te vinden. Het dorp is vanuit de
langs en tussen de bomenlanen door bieden een aantrekkelijke
kern aan de Markt en het Kasteel uitgegroeid tot wat het nu is,
entree van het winkelgebied en de zichtlijnen naar het kasteel toe
een waardevol gebied dat zich onderscheid ten opzichte van de
zorgen voor een interessant punt om het dorp te verkennen.
omliggende gebieden. Het bouwkundig oog ziet in de huidige dorpskern nog steeds de restanten terug van de oorspronkelijke
8.3 waardering van architectonisch beeld ten opzichte
structuren. De aanwezigheid van oude karakteristieke bebouwing
van de bebouwde omgeving
en openbare ruimte met verwijzingen naar vroegere tijden zorgt voor een interessante cultuur binnen de dorpskern. Het historische dorpsweefsel is terug te vinden in de korrelgrote, fijnmazigheid en materiaalgebruik terwijl de 20e -eeuwse ontwikkeling Wijchen wel een nieuw gedaante heeft gegeven. De drie periodes waaruit Wijchen is opgebouwd, van agrarisch dorp, tot fabrieksdorp naar de naoorlogse ontwikkeling weven naadloos in elkaar over en vormen het geheel van tegenwoordig. Door middel van de Toelichting beschermd dorpsgezicht is in 2009 een goede stap gezet voor het handhaven van het cultureel materieel erfgoed, want het is van grote waarde voor Wijchen om deze structuren in stand te houden.
Net zoals het ontbreken van een voormalige relatie met het beschermd dorpsgezicht kan dit ook gezegd worden over de relatie met de bebouwde omgeving. De naastgelegen bebouwing van Bristol en Jumbo zorgen ervoor dat de potentie van de noordelijke entree in enige mate wordt verzwakt, met name de achterkantarchitectuur zorgt voor onaantrekkelijke gevels op een locatie waar je dit niet zou verwachten. Hetzelfde gebeurd door de achterkant van de Bristol, waar de relatie van het hoekpand met de woningen Herenstraat 26 tot 32 wordt onderbroken door witte achterkantarchitectuur. Een betere samenhang binnen de verschillende gebouwen zou een sterkere stedenbouwkundige structuur kunnen bieden binnen het straatbeeld van de Herenstraat.
8.2 waardering van stedenbouwkundige inpassing
In de huidige situatie is het gebouw samen met vergelijkbare panden in haar omgeving niet meer dan een laatste overblijfsel uit de
Dat gezegd hebbende, is voor het dubbelpand Spoorstraat
vooroorlogse geschiedenis, verdere stedenbouwkundige historische
57 Herenstraat 42 geconstateerd dat de relatie en verankering
verwantschap is in de bebouwde omgeving niet meer afleesbaar.
binnen het beschermd dorpsgezicht nauwelijks terug te vinden is. Het gebouw is in haar bouwvorm, ruimtelijke functie en als entree van het winkelgebied van Wijchen een markant element in de route naar het dorpscentrum. Tegelijkertijd vormt het pand een op zichzelf staand element zonder een context van bebouwing met een historische betekenis. Bovendien zorgt de afscheiding van het dorpsgezicht door het kasteel met dichte bebossing ervoor dat een sterke relatie met de verdere bebouwing in dit deel van Wijchen achtergesteld is geraakt. Wij vinden dan ook nader beschouwd de gekozen begrenzing van het dorpsgezicht ter plaatse niet logisch; het bestaande gebouw maakt deel uit van bebouwingswanden 19
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
9. Advisering 9.1 advisering
9.2 conclusie
Uit de conclusie blijkt dat de huidige stedenbouwkundige omgeving
De betekenis van de bebouwing Spoorstraat 57 en Herenstraat
van het plangebied zodanig is veranderd (in met name de 20e
42, bezien vanuit de historische stedenbouwkundige beoordeling,
eeuw) dat de sterke historische stedenbouwkundige relatie
is beperkt tot het element op zich, als zijnde een laatste element
met de omgeving en de gebieden benoemd in de beschermde
met historische betekenis in een verder meer recent getransformeerd
dorpskern is afgezwakt. De drie tijdsperiodes die het dorp
bouwblok.
Wijchen hebben gemaakt tot wat het is hebben gezorgd voor
de relatie met het kasteelpark zijn behoudenswaardig en te
afbrokkeling van de oorspronkelijke samenhang. Het advies om
respecteren. Het gebouw draagt verder niet bij aan de historische
bij nieuwe ontwikkelingen op de locatie van het plangebied terug
stedenbouwkundige context. De betekenis is wat dat betreft
te verwijzen naar het verleden zal hierbij lastig uit te leggen zijn
nihil vanuit stedenbouwkundig oogpunt, omdat een historische
en zal ook redelijkerwijs niet uitvoerbaar zijn in deze schil rond
bebouwingsstructuur verwijzend naar het verleden, niet realistisch
het centrum. Door de voornaamste functie als entree van het
is en niet terug kan komen in deze omgeving. Vanuit dat oogpunt
winkelgebied over de Spoorstraat en de recent aangelegde brug
is behoud van de huidige bebouwing ook niet vereist en is sloop
naar het kasteelterrein is het aannemelijker om de focus van nieuwe
en vervangende bebouwing aanvaardbaar, zolang rooilijnen,
ontwikkeling te leggen op deze routes, dit kan bijvoorbeeld invloed
wegbeloop en zichtrelatie met het park (park – en straatgerichte
hebben op de oriëntatie en relatie met het dorpscentrum. Kijkend
voorgevels) worden gerealiseerd.
Het
stratenbeloop,
de
rooilijntoepassingen
en
naar de aanvulling op de routes naar het zuidoosten lijkt het logisch om op de locatie een ondersteunde en begeleidende rol te kiezen voor bebouwing (bestaand of nieuw) met een juiste inpassing in de ruimtelijke setting in dit deel van Wijchen. Hieruit kan worden geadviseerd om: - Spoorstraat 57 en Herenstraat 42 te behouden dan wel nieuwbouw te plegen waarbij historisch bepaald wegbeloop, rooilijnen en het realiseren van meer samenhangende gevelreeksen ter versterking van de aanlooproute naar het centrum vereist zijn. Tegelijkertijd is behoud van de asymmetrische wegopzet met enerzijds kasteelpark en anderzijds de bebouwingsreeks van belang, waarbij panden naar het kasteelpark en de weg worden gericht. - Het Bristol gebouw, en met name de achterkantarchitectuur aan de Herenstraat, te amoveren. - de oriëntatie onderdeel te maken van de hoek waarin het pand zich bevindt, het pand heeft een begeleidende rol en het is aan te raden dit voor alle langslopende routes in stand te houden. - de korrelgrootte te laten aansluiten op het dorpscentrum - een waardige relatie te bieden met het kasteelterrein en tegelijkertijd eventuele vervangende nieuwbouw een betere samenhang te geven met omliggende bebouwing als deel van een bebouwingsreeks. - eventuele nieuwbouw ondergeschikt te maken aan het kasteel en het kasteelterrein
20
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek
9. Bronnen Literatuur G.J.M. Derks en R.J.A. Crols, Toelichting beschermd dorpsgezicht Wijchen, 2009. Cultuurhistorisch onderzoek in de vormgeving van de ruimtelijke ordening, 2013.
Websites dbnl.org hisgis.nl ruimtelijkeplannen.nl topotijdreis.nl wijchen.nl geldersarchief.nl spannendegeschiedenis.nl huisvandenijmeegsegeschiedenis.nl rijksmonumenten.nl
Luchtfoto’s en kaarten Kadastrale minuut van Wijchen 1832 Luchtfoto google earth 2021 Historische kaarten 1875,1955,1980,2000 Kadastrale kaart 2021 BGT kaart 2021
21
P204641 Cultuurhistorisch onderzoek