Rapportage beoordelen lichtplannen gemeente en lbg

23 | rapport: OVL Beoordeling Woezik V2- Wijchen

cruciaal om een pilot succesvol te maken en bewoners mee te krijgen in verduurzamingsmaatregelen. Bij toekomstige projecten moeten vanaf het begin participatie integreren, bewoners actief betrekken en een transparante en flexibele aanpak hanteren. Door te leren van de ervaringen in Woezik kan een bredere en succesvollere implementatie worden gerealiseerd in de rest van de gemeente Wijchen.

5.7

Extrapolatie naar een Gemeentebrede Werkwijze

De pilot Woezik heeft waardevolle inzichten opgeleverd over de effectiviteit van verduurzamingsmaatregelen voor openbare verlichting en de uitdagingen die daarbij komen kijken. Gebleken uit de analyse en evaluatie van deze pilot is dat maatregelen gebiedsgericht ingezet dienen te worden om succesvol te kunnen zijn en niet gestapeld in één gebiedstype. Belangrijk is dan ook om een goede extrapolatie te doen gemeentebreed en de verschillende gebieden en hun uitgangspunten te bepalen en goed vast te leggen. Aangezien deze stap nog genomen moet worden zal een extrapolatie op dit moment altijd moeten worden gedaan op basis van aannames, inschatting en verwachtingen. Dit hebben we getracht zo gefundeerd mogelijk te doen op basis van de nu beschikbare gegevens. Een gemeentebrede aanpak van openbare verlichting vraagt om een gedetailleerd inzicht in de huidige situatie en de potentiële verbeterpunten. Om dit mogelijk te maken, hebben wij een GIS-gebaseerde analyse uitgevoerd waarmee we de positionering van alle lichtmasten in de gemeente hebben gevisualiseerd en geëvalueerd. Deze aanpak biedt een snel en overzichtelijk beeld van de huidige kwaliteit van de verlichting, brengt kansen en risico’s in kaart en vormt de basis voor een strategische implementatie van verduurzamingsmaatregelen en tevens de gebiedsbepaling.

Op basis van deze GIS analyse en de beschikbare gegevens/keuzes van de Gemeente en de Leefbaarheidsgroep hebben we de verschillende uitgangspunten ook in cijfers proberen zo goed mogelijk te vangen. Dit hoofdstuk biedt een raamwerk voor hoe de resultaten van de pilot kunnen worden geëxtrapoleerd, rekening houdend met de technische, ecologische, sociale en financiële aspecten van openbare verlichting.

24 | rapport: OVL Beoordeling Woezik V2- Wijchen

5.7.1

GIS-Analyse als Basis voor Gemeentebrede Inzichten

Figuur 7: GIS-kaart t.b.v. analyse mastlocaties

Dataverzameling en visualisatie • Alle lichtmastlocaties binnen de gemeente zijn verzameld en gevisualiseerd in een GIS-kaart. Deze kaart biedt een compleet overzicht van de openbare verlichting, inclusief masthoogten en afstanden tussen masten. • Door deze gegevens te combineren met beleidsuitgangspunten en verlichtingsnormen, konden we een eerste kwalitatieve inschatting maken van de huidige lichtverdeling en gelijkmatigheid. Query-analyse voor afstanden en masthoogten • Op basis van de GIS-data hebben wij een query uitgevoerd om afstanden tussen masten te analyseren in relatie tot de masthoogten. Deze analyse heeft drie categorieën geïdentificeerd: o Te grote afstanden: Locaties waar masten mogelijk te ver uit elkaar staan, wat kan leiden tot een lage gelijkmatigheid en donkere plekken. o Goede positionering: Locaties waar de masten goed gepositioneerd zijn voor optimale verlichting en gelijkmatigheid. o Te korte afstanden: Locaties waar masten mogelijk dichter bij elkaar staan dan nodig, wat kansen biedt voor mastreductie en kostenbesparing.

25 | rapport: OVL Beoordeling Woezik V2- Wijchen

Figuur 8: Legenda GIS-kaart – Bepaling mastafstanden d.m.v. buffering Controle GIS-analyse Om de waarde van deze analysemethode te bepalen/controleren hebben we voor enkele locaties binnen de gemeente getoetst of de in beeld gebrachte mastafstanden i.r.t. tot gewenste mastafstanden ook daadwerkelijk leiden tot lagere of hogere gelijkmatigheden en/of lichtniveau’s. Dit hebben we gedaan voor het Pilot gebied Woezik en voor enkele in het oog springende locaties waar masten dicht op elkaar gepositioneerd stonden elders binnen de gemeente:

Figuur 9: Uitkomsten lichtberekening bestaande ‘oude’ verlichting in het Pilotgebied Woezik

26 | rapport: OVL Beoordeling Woezik V2- Wijchen

Figuur 9: GIS-kaart pilot gebied Woezik met originele ‘oude’ mastlocaties – lichtberekening gebieden in groen aangeduid Duidelijk blijkt uit deze vergelijking dat de indicatie van de kaart die aangeeft dat de mastafstanden van de ‘oude’ mastlocaties in de berekende straten veelal niet te dicht bij elkaar zullen staan kloppend is. De uitkomsten laten zien dat deze straten niet overdadig zijn voorzien van lichtmasten i.r.t. de gewenste gelijkmatigheid.

Figuur 10: Uitkomsten lichtberekening bestaande ‘oude’ verlichting in enkele ‘opvallende gebieden’

Figuur 11: GIS-kaart berekende straten met originele ‘oude’ mastlocaties

27 | rapport: OVL Beoordeling Woezik V2- Wijchen

De andere twee voorbeeldlocaties laten zien dat de verwachte uitkomsten i.r.t. de GIS-analyse ook een goed beeld vormen van de betreffende situatie en dat de kaart gebruikt kan worden voor een eerste indicatie. Kansen en Risico's De GIS-kaart en analyse geeft een eerste goede indicatie van kansen en risico’s. Als al eerder aangegeven dienen deze kansen en risico’s echter nog wel specifiek gebiedsgericht te worden gemaakt. Enkel kansen en risico’s die je zou kunnen halen uit deze kaartanalyse zijn als volgt; Kansen: o Mastreductie: Locaties waar masten onnodig dicht bij elkaar staan bieden mogelijkheden om verlichting efficiënter in te richten. Dit kan resulteren in lagere energiekosten, minder onderhoud en een verlaging van lichtvervuiling. Echter belangrijke afweging hier is wel dat bij reductie van lichtmasten er vaak ook een herindeling dient plaats te vinden van de te handhaven lichtmasten wat een behoorlijke inspanning en kostenpost met zich mee kan brengen. o Optimalisatie met LED-verlichting: Door mastreductie te combineren met de toepassing van LEDarmaturen en geoptimaliseerde lichtspreiding kunnen kosten en energieverbruik verder worden teruggedrongen of bestaande situaties verder worden verbeterd.

Risico's o Donkere plekken: Locaties waar masten te ver uit elkaar staan vormen een risico voor sociale en verkeersveiligheid door een gebrek aan gelijkmatigheid en zichtbaarheid. In buitengebied kan dit bijvoorbeeld leiden tot het feit dat alternatieven als geleidende markering tot een verhoogde veiligheid kan leiden. o Negatieve impact op bewonerservaring: Inconsistenties in de verlichting kunnen zorgen voor onbegrip en klachten, wat het draagvlak voor verduurzamingsmaatregelen kan ondermijnen. De GIS-kaart kan helpen meer uniformiteit per gebiedstype te realiseren. Strategisch Plan op Basis van GIS-inzichten Op basis van de GIS-analyse stellen wij het volgende stappenplan voor een gemeentebrede implementatie voor: 1. o

o

2. o o

3. o o

Gebiedsgericht prioriteren Analyse per gebiedstype: Identificeer prioritaire gebieden op basis van de GIS-analyse, zoals locaties met te grote afstanden tussen masten (voor verbetering of verwijdering/alternatieve invulling) en locaties met te korte afstanden (voor reductie/herindeling). Focus op wijken met verouderde verlichting: Begin met de wijken waar de verlichting sterk verouderd is en de grootste verbeteringen mogelijk zijn. Geoptimaliseerde verlichtingsplannen Lichtkwaliteit waarborgen: Gebruik de GIS-inzichten om nieuwe verlichtingsplannen te maken die gelijkmatigheid en sociale veiligheid combineren met energiebesparing en duurzaamheid. Balans tussen reductie en kwaliteit: Verwijder masten alleen waar dit technisch en functioneel verantwoord is, en gebruik LED-verlichting met betere lichtspreiding om de kwaliteit te behouden. Bewonersparticipatie integreren Transparantie over kansen en risico’s: Deel de GIS-kaarten en inzichten met bewoners om begrip en betrokkenheid te vergroten. Interactie en feedback: Organiseer bijeenkomsten om bewoners te laten meedenken over de plannen en om zorgen en suggesties te verzamelen.

28 | rapport: OVL Beoordeling Woezik V2- Wijchen

4. o

o

5.7.2

Monitoring en aanpassingen Dynamische aanpak: Gebruik de GIS-kaart als een levend document dat voortdurend wordt bijgewerkt met nieuwe inzichten en data, bijvoorbeeld over storingen of klachten. En gebruik deze als input voor op te stellen structuurkaarten met gebiedsindeling en gebiedsgerichte keuzes. Effectmetingen: Meet continu de effecten van de maatregelen op energiebesparing, lichtkwaliteit en bewonerservaring om waar nodig bij te sturen

Financiële extrapolatie

Voor de gemeentebrede extrapolatie van verduurzamingsmaatregelen in de openbare verlichting hebben we vier scenario’s geanalyseerd: de oorspronkelijke gemeentelijke opzet (op basis van pilot Woezik), een variant met 20% mastreductie, voorgestelde maatregelen van de leefbaarheidsgroep, en ons eigen voorstel gebaseerd op een GISanalyse. De cijfers zijn gebaseerd op de meest actuele gegevens en gehanteerde kostenopbouw uit het beleidsplan, met aannames en inschattingen over investeringen, jaarlijkse lasten (exploitatielasten) en besparingen. Hierbij dient te worden opgemerkt dat deze berekeningen kunnen veranderen door marktontwikkelingen, veranderende energietarieven en de uitrol van de voorgestelde gebiedsgerichte aanpak. Ondanks deze onzekerheden biedt de analyse een duidelijk beeld van de impact van de verschillende keuzes op investeringen en besparingspotentieel.

29 | rapport: OVL Beoordeling Woezik V2- Wijchen

Scenario’s en Financiële Overzicht

Figuur 12: Overzicht financiële extrapolatie gemeente breed Analyse van de cijfers Investeringen o De gemeentelijke opzet met aanvullende mastreductie (20%) kent de hoogste initiële investering vanwege de kosten voor het verwijderen en verplaatsen van masten, evenals bijkomende netbeheerderskosten. Hierin zijn wij er vanuit gegaan dat bij verwijdering van 1 lichtmast er minimaal ook 1 lichtmast dient te worden verplaatst om de onderlinge afstanden goed te kunnen waarborgen. o De geëxtrapoleerde voorstellen van de leefbaarheidsgroep heeft de laagste investering, omdat complexe aanpassingen worden vermeden en slechts beperkt masten verwijderd worden. o Het voorstel van Montad biedt een gebalanceerd compromis tussen aanpak, waarbij strategische mastreductie (ca. 8%) en geoptimaliseerde dimregimes de kosten beperken en de besparingen zoveel mogelijk optimaliseren.

30 | rapport: OVL Beoordeling Woezik V2- Wijchen

Jaarlijkse lasten en baten o Scenario’s met mastreductie hebben lagere jaarlijkse lasten door minder onderhoud en energiekosten. o Het voorstel op basis van de maatregelen van de leefbaarheidsgroep kent hogere jaarlijkse lasten door het grotere aantal masten en armaturen die in gebruik blijven maar bespaart weer aanzienlijk op het sterk reduceren in gebruik van Telemanagement vanwege hogere abonnementskosten en tevens vervangingsbudget wegens de verwachte levensduur van ca. 10 jaar. o Het besparingspotentieel wordt beïnvloed door de energietarieven, die zijn gedaald van €0,50/kWh naar €0,17/kWh. Hierdoor zijn de jaarlijkse baten aanzienlijk lager dan eerder geraamd in het beleidsplan. Dit maakt ook dat extra investering in energiebesparing financieel minder snel valt te verantwoorden. Doelstelling is om in 2030 50% van het energieverbruik te reduceren. Alle scenario’s voldoen aan deze doelstelling. Belangrijke Kanttekeningen o Marktontwikkelingen en energieprijzen: De fluctuaties in energietarieven hebben een directe impact op de baten van energiebesparing. Veranderingen in de markt kunnen dit beeld op termijn wijzigen. o Gebiedsgerichte aanpak: De voorgestelde gebiedsgerichte aanpak kan leiden tot alternatieve inzichten en aangepaste maatregelen. Dit kan zowel investeringen als besparingen veranderen, afhankelijk van de situatie in specifieke wijken en gebieden.

o Impact van gekozen maatregelen: De verschillen in aanpak tussen de scenario’s benadrukken de invloed van keuzes zoals mastreductie, dimregimes en technologie (zoals TMS) op de financiële haalbaarheid en het duurzaamheidsprofiel van de verlichting. Doorkijk balans tussen financiën en leefbaarheid openbare ruimte Voor de verdere uitrol in de gemeente Wijchen adviseren wij een flexibele gebiedsgerichte aanpak, waarbij de wensen per gebied bepaald worden en daarop maatregelen zoals mastreductie en dimregimes strategisch worden toegepast om een optimale balans te realiseren tussen kosten, besparingen en lichtkwaliteit.

31 | rapport: OVL Beoordeling Woezik V2- Wijchen

6 Conclusies en Aanbevelingen Dit rapport evalueert de pilot in de wijk Woezik i.r.t. de beleidsdoelstellingen en onderzoekt hoe de geleerde lessen kunnen worden toegepast in een gemeentebrede aanpak van openbare verlichting. De pilot had als doel verduurzamingsmaatregelen zoals mastreductie, LED-verlichting en telemanagementsystemen (TMS) te toetsen op hun effectiviteit en impact op energiebesparing, sociale veiligheid en ecologische balans. Daarnaast is de input van bewoners en het alternatieve plan van de leefbaarheidsgroep meegenomen in de analyse. De evaluatie illustreert dat een pilot een waardevol instrument is om maatregelen te toetsen voordat ze op grote schaal worden uitgerold. Tegelijkertijd toont de analyse aan dat het stapelen van technische maatregelen in de pilot niet heeft geleid tot een representatief beeld van de gewenste eindsituatie. Het gebrek aan goede bewonersparticipatie c.q. suboptimale communicatie versterkte de weerstand tegen de veranderingen, met name door het ontstaan van donkere plekken en gevoelens van onveiligheid. Met behulp van de ZETA-methodiek (Zichtbaarheid, Eenduidigheid, Toegankelijkheid, Aantrekkelijkheid) wordt in dit rapport een gebiedsgerichte aanpak voorgesteld die per gebiedstype een passende balans zoekt tussen sociale veiligheid, verduurzaming en ecologie.

Het rapport onderstreept de kracht van het beleidsplan, maar adviseert concrete aanvullingen, zoals het vastleggen van specifieke kaders per gebiedstype, het toepassen van warmere lichtkleuren (<3000 Kelvin) en het strategisch inzetten van TMS. Daarnaast wordt gepleit voor een flexibele implementatie waarin participatie, monitoring en maatwerk centraal staan. In de volgende secties worden de belangrijkste bevindingen samengevat en aanbevelingen gedaan om de verduurzaming van de openbare verlichting in Wijchen verder vorm te geven. Deze aanbevelingen richten zich op het waarborgen van technische haalbaarheid, ecologische balans, sociale veiligheid en maatschappelijk draagvlak.

Samenvatting en Bevindingen

6.1

De evaluatie van de pilot in Woezik en de extrapolatie naar een gemeentebrede aanpak hebben geleid tot de volgende bevindingen: 1.

2.

3.

4.

Pilot als waardevol instrument: De pilot heeft aangetoond dat het uitvoeren van een proefproject als pilot essentieel is om inzicht te krijgen in de technische en sociale impact van verduurzamingsmaatregelen. De technische resultaten hebben laten zien dat de beleidsdoelen haalbaar zijn, maar de stapeling van maatregelen in één gebiedstype heeft geleid tot een niet-representatief beeld van de gewenste eindsituatie. Problemen met participatie: Een belangrijk knelpunt was het gebrek aan vroegtijdige en effectieve bewonersparticipatie. Bewoners voelden zich onvoldoende betrokken bij de keuzes in de pilot, wat heeft bijgedragen aan een gevoel van onveiligheid en weerstand tegen de maatregelen. Beleidsuitgangspunten bieden kaders, maar laten ruimte voor interpretatie: Het beleidsplan biedt een stevig fundament voor verduurzaming en energiebesparing, maar de open formulering van doelstellingen, zoals "maximaal 75% van de NPR", creëert ruimte voor interpretatie. Dit kan leiden tot uiteenlopende invullingen, wat de consistentie van implementatie belemmert. Belangrijk kader is de energiebesparing van 50%. De analyses laten zien dat alle doorgerekende opties aan deze doelstelling kunnen voldoen.

Analyse impact technische maatregelen Technische maatregelen als het breed toepassen van een Telemanagementsystemen (TMS) hebben in de pilot geen significante bijdrage geleverd aan energiebesparing. Hoewel TMS nuttig kan zijn in

32 | rapport: OVL Beoordeling Woezik V2- Wijchen

specifieke gebieden, zoals verkeersroutes of buitengebieden, wordt een brede uitrol financieel niet gezien als een verantwoorde keuze gezien de hoge investeringskosten en de minimale meerwaarde in woonwijken. Om flora en fauna te ontlasten kan naast mast en lichtreductie ook worden gekeken naar goede lichtsturing en aanpassing van de lichtkleur of spectrale verdeling van de lichtbron.

Aanbevelingen

6.2 1.

2.

3.

4.

Gebiedsgerichte aanpak volgens de ZETA-methodiek: o Stap 1: Ontwikkel een structuurkaart met een duidelijke indeling van gebiedstypen binnen de gemeente (bijv. woonwijken, verkeerswegen, buitengebieden). o Stap 2: Bepaal per gebiedstype de uitgangspunten voor verlichting, zoals lichtniveaus, mastafstanden en specifieke maatregelen. o Stap 3: Voer pilots uit in representatieve gebieden met participatie van bewoners, zodat de concrete invulling van maatregelen per gebiedstype kan worden getoetst. Optimalisatie van participatieprocessen: o Integreer participatie vanaf de beginfase, waarbij bewoners worden geïnformeerd over de beleidsdoelen en hun input wordt meegenomen in de besluitvorming. o Gebruik interactieve middelen, zoals simulaties en scenario’s, om bewoners inzicht te geven in de gevolgen van maatregelen. Concretisering van beleidskaders: o Specificeer per gebiedstype de maximale en minimale verlichtingsniveaus en gelijkmatigheid op basis van de NPR of de implementatie van alternatieve oplossingen. Hierdoor wordt de ruimte voor interpretatie beperkt en ontstaat er consistentie in de uitvoering. Gerichte inzet van TMS: o Pas TMS alleen toe in gebieden waar dit toegevoegde waarde biedt, zoals op verkeerswegen, buitengebieden of locaties met complexe verlichtingseisen.

Vermijd het gebruik van TMS in woonwijken waar bewoners storingen actief melden en energiebesparing ook met statische dimregimes haalbaar is.

Met deze aanpak kan de gemeente Wijchen haar beleidsdoelen realiseren en een duurzame, veilige en maatschappelijk gedragen openbare verlichting implementeren

33 | rapport: OVL Beoordeling Woezik V2- Wijchen

7 Bijlagen • • • •

Uitgangspunten data-analyse Lichtberekeningen Financieel overzicht V1.1_MEM5520250208 Revenuen over afschrijvingsperiode armaturen

34 | rapport: OVL Beoordeling Woezik V2- Wijchen