Bijlage 8 Archeologisch Bureau- en inventariserend veldonderzoek

Bureau voor Archeologie Rapport 1389 Huurlingsedam 81 en 81a, Wijchen, gemeente Wijchen: een bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen in de verkennende fase

2

Colofon titel:

Bureau voor Archeologie Rapport 1389. Huurlingsedam 81 en 81a, Wijchen, gemeente Wijchen: bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen in de verkennende fase

auteur:

F. Roodenburg (KNA prospector)

autorisatie:

A. de Boer (KNA senior prospector)

datum:

21 november 2023

ISSN:

2214-6687

© Bureau voor Archeologie Koningsweg 244 Utrecht T 030 245 18 95 E info@bureauvoorarcheologie.nl I https://www.bureauvoorarcheologie.nl

Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

3

Administratieve gegevens Projectnummer

2023081801

Provincie

Gelderland

Gemeente

Wijchen

Plaats

Wijchen

Toponiem

Huurlingsedam 81 en 81a

Centrum locatie (m RD)

179.570; 423.150 (x; y)

Omvang plangebied

3.840 m2

Omvang onderzoeksgebied booronderzoek 3.840 m2 Kadastrale gegevens

kadastrale gemeentenaam: Wijchen, sectie: P, nummer(s): 1143, 2756, 2762, 2763, 3097, 3098, 3101, 3102

ARCHIS onderzoeksmeldingsnummer

5466637100 (ABU); 5466645100 (ABO)

Soort onderzoek

bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen in de verkennende fase

Opdrachtgever

Buro BOOT

Uitvoerder

Bureau voor Archeologie

Kaartblad

45F

(RO) kader onderzoek

Wijziging bestemmingsplan

Periode van uitvoering veldwerk

17 oktober 2023

Bevoegde overheid

Gemeente Wijchen

Deskundige namens bevoegde overheid

Werkorganisatie Druten Wijchen, E. van der Linden

Versie van het rapport

3

Beheerder en plaats van documentatie

Digitale documentatie: ARCHIS en E-Depot Vondstdocumentatie: geen vondsten

Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

4

Figuur 1: Ligging van het plangebied (rood; PDOK).

Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

5

Inhoudsopgave 1 2

3

4 5 6

Samenvatting...............................................................................................8 Inleiding.......................................................................................................9 1.1 Doelstelling en vraagstelling.................................................................9 Bureauonderzoek.......................................................................................11 2.1 Methode..............................................................................................11 2.2 Onderzoeksgebied en toekomstig gebruik..........................................11 2.3 Huidige situatie...................................................................................13 2.4 Aardwetenschappelijke waarden.........................................................13 2.5 Historische situatie..............................................................................15 2.6 Mogelijke verstoringen........................................................................16 2.7 Archeologische en bouwhistorische waarden......................................17 2.8 Gespecificeerde verwachting..............................................................22 Booronderzoek..........................................................................................24 3.1

Inleiding..............................................................................................24 3.2 Methode..............................................................................................24 3.3 Resultaten met bodemkundige en geologische interpretatie...............25 3.4 Archeologische interpretatie................................................................27 Conclusie...................................................................................................28 4.1 Conclusie Bureauonderzoek...............................................................28 4.2 Conclusie Booronderzoek...................................................................29 Advies........................................................................................................31 5.1 Status en inhoudelijke afstemming bevoegde overheid......................31 Literatuur...................................................................................................32 Figuren......................................................................................................35 Bijlage 1: Boorbeschrijvingen.....................................................................77

Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

6

Lijst met Figuren 1: Ligging van het plangebied (rood; PDOK)................................................ 4 2: Luchtfoto actueel (Nationaal Georegister)................................................ 35 3: Het plangebied gezien vanaf de Huurlingsedam in zuidoostelijke richting (Google Street View, september 2022)........................................ 36 4: Luchtfoto detail (Nationaal Georegister)................................................... 37 5: Onderzoeksgebied van het bureauonderzoek als straal van 500 meter rondom het plangebied (achtergrond: PDOK).......................................... 38 6: Beleidskaart gemeente Wijchen (Goossens 2008)................................... 39 7: Inventarisatiekaart van cultuurlandschappen, landschapselementen en bouwkunst van de gemeente Wijchen (Keunen e.a. 2015)....................... 40 8: Nieuwe situatie geprojecteerd op de luchtfoto (Nationaal Georegister).... 41 9: Nieuwbouw (blauw) ten opzichte van de huidige situatie (PDOK). De te slopen gebouwen zijn rood doorkruist...................................................... 41 10: Contour en diepte van de sanering in het plangebied (Provincie Gelderland 2022). De noordgrens van het plangebied is met de rode lijn aangegeven........................................................................................

42 11: Bouwjaren van panden in en in de omgeving van het plangebied (Kadaster 2013)....................................................................................... 43 12: De inrit in het westen van het plangebied gezien vanaf de Huurlingsedam (Google Street View)....................................................... 44 13: Zwembad in het zuidoosten van het plangebied. Foto genomen tijdens het veldwerk ter hoogte van boorpunt 5, gezien richting het zuidwesten.. 44 14: Foto genomen tijdens het veldwerk ter hoogte van boorpunt 4, gezien richting het noordoosten. Het zwembad ligt achter het gebouw. De ‘kale plek’ voor het gebouw geeft ongeveer de contour van de voormalige situatie weer............................................................................................. 45 15: Schematische weergave van de ontstaansgeschiedenis in het oostelijke rivierengebied (Berendsen en Stouthamer 2001)..................... 46 16: Beddinggordels Laat Glaciaal - Vroeg Holoceen (Cohen e.a. 2012)........ 47 17: Geologische overzichtskaart 2021 (TNO-GDN 2021)............................... 48 18: Geomorfologische kaart (Maas e.a. 2019)............................................... 49 19: Zanddieptekaart provincie Gelderland (Cohen e.a. 2009)........................ 50 20: Beddinggordels Holoceen (Cohen e.a. 2012)...........................................

51 21: Bodemkaart (Alterra Wageningen UR 2012)............................................ 52 22: Detail bodemkaart, oostblad (Pons 1966)................................................ 53 23: Hoogte-reliëfkaart (Actueel Hoogtebestand Nederland 2018).................. 54 24: Hoogte-reliëfkaart detail (Actueel Hoogtebestand Nederland 2018). Hoogtewaarden in meters ten opzichte van N.A.P.................................... 54 25: Schematisch profiel van werkput 47, ongeveer 100 meter ten noordwesten van het plangebied (De Winter 2015).................................. 55 26: Kaart uit 1754 (Pierlinck 1754)................................................................. 56 27: Kaart uit 1792 (Eijring 1792)..................................................................... 57 28: Kadastrale Minuut provincie Gelderland (‘HISGIS Gelderland’ 2019)....... 58 Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

7 29: Kadastraal minuutplan van de gemeente Wijchen uit de periode 1811 tot en met 1832, sectie H, blad 02 (‘Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed’, MIN05172H02).......................................................... 59 30: Topografisch militaire kaart 1850 (Bureau van de Militaire Verkenningen 1850)........................................................................................................ 60 31: Bonneblad, 553-1871-RAVESTEIN-1868 (Kadaster)............................... 61 32: Bonneblad, 553-1875-RAVENSTEIN-1928 (Kadaster)............................. 62 33: Topografische kaart, 45F-1967-Grave / Wijchen (Topografische Dienst).. 63 34: Topografische kaart, 45F-1978-Grave / Wijchen (Topografische Dienst).. 64 35: Topografische kaart, 45F-1988-Grave / Wijchen (Topografische Dienst).. 65 36: Topografische kaart 2012 (PDOK 2012)................................................... 66 37: Verstoringen in het plangebied: bebouwing (grijs; PDOK), sanering (rood), zwembad (blauw) en een schuur uit de jaren ‘70 (magenta)......... 67 38: Dwarsdoorsnede bouwtekening uit 1975 (gemeentearchief Wijchen)...... 68 39: Luchtfoto uit 2019 (‘Topotijdreis’)..............................................................

69 40: Archeologische terreinen, vondstlocaties en onderzoeken uit ARCHIS (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2021).......................................... 70 41: Resultaten van verkennend booronderzoek uit 2004 (Heunks 2005)....... 71 42: Resultaten van karterend booronderzoek uit 2005 (Flokstra en Heunks 2005)........................................................................................................ 72 43: Sporen in proefsleuf 3 op 20 meter ten zuidwesten van het plangebied (Kooi en Verbeek 2009)............................................................................ 73 44: Boorpuntenkaart met archeologische indicatoren (achtergrond: PDOK).. 74 45: Schematische weergave van boorprofielen.............................................. 75 46: Advieskaart.............................................................................................. 76

Lijst met Tabellen 1: Aardwetenschappelijke waarden.............................................................. 15 2: Archeologische terreinen, onderzoeken en vondstlocaties tot ongeveer 500 m van het plangebied........................................................................ 21

Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

8

Samenvatting Bureau voor Archeologie heeft een bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen uitgevoerd voor sloop- en bouwwerkzaamheden aan de Huurlingsedam 81 en 81a te Wijchen. De vraagstelling van het onderzoek luidt: hoe kan rekening gehouden worden met eventuele archeologische resten bij de voorgenomen ontwikkeling? Het onderzoek is uitgevoerd in overeenstemming met de richtlijnen van de KNA, protocollen 4002 en 4003. Voor het onderzoek zijn kaarten, databases en literatuur geraadpleegd om te komen tot een gespecificeerde archeologische verwachting van het gebied. In het plangebied worden een bedrijfspand en een woning gebouwd. Er zullen geen kelders worden aangelegd. Voor aanleg van de fundering van de nieuwbouw zal de bodem tot ongeveer 100 cm -mv worden vergraven. Het plangebied ligt in een archeologisch terrein op een rivierduincomplex. De rivierduin is een geschikte bewoningslocatie vanaf het ontstaan in de overgangsperiode tussen de laatste ijstijd en het warmere Holoceen. Op het terrein zijn bij eerdere archeologische onderzoeken nederzettingsresten uit het Neolithicum tot en met de Romeinse tijd gevonden. Ten westen van het plangebied staat boerderij ‘t Slotje. Dit is een voormalige versterkte en omgrachte boerderij die mogelijk een middeleeuwse voorloper heeft. Op kaarten uit de 18e en 19e eeuw is het plangebied in gebruik als bouwland.

De huidige bebouwing stamt uit de jaren ‘70 en ‘80 van de 20e eeuw. In het plangebied zijn vijf boringen gezet met einddieptes tussen 250 en 380 cm -mv. Hieruit blijkt dat de bodem in het plangebied nog grotendeels intact is. Het bodemprofiel bestaat uit rivierduinafzettingen (Laagpakket van Delwijnen) op komafzettingen (de Laag van Wijchen) met daaronder beddingafzettingen van het Maasterras (Formatie van Kreftenheye). Onder de A-horizont is een bruine inspoelingslaag (B-horizont) aanwezig waarvan de top tussen 40 en 85 cm -mv ligt (807 en 762 cm NAP). In twee boringen is in de B-horizont zwart vermoedelijk keramisch gruis aanwezig. Mogelijk is de B-horizont in feite een oud bouwlanddek. Bij graafwerkzaamheden dieper dan 30 cm -mv kunnen archeologische resten worden vergraven. Bureau voor Archeologie adviseert daarom een proefsleuvenonderzoek uit te voeren op plaatsen buiten de verstoorde zone waar dieper wordt gegraven dan 30 cm -mv (zie de figuur achterin het rapport). Dit geldt voor het nieuw te bouwen bedrijfspand. In het zuiden van het plangebied. De werkwijze van het onderzoek dient vastgelegd te worden in een door de bevoegde overheid goed te keuren Programma van Eisen (PvE). Bureau voor Archeologie adviseert het deel van het plangebied waar de sanering heeft plaatsgevonden vrij te geven voor de voorgenomen ontwikkeling.

Dit onderzoek is met grote zorgvuldigheid uitgevoerd. Het is echter nooit uit te sluiten dat bij de graafwerkzaamheden toch archeologische resten worden aangetroffen op plaatsen en dieptes waar die niet worden verwacht. Eventuele archeologische resten is men verplicht te melden bij de Minister van OCW in overeenstemming met de Erfgoedwet. In dit geval wordt aangeraden om contact op te nemen met de gemeente Wijchen.

Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

9

1

Inleiding Bureau voor Archeologie heeft een archeologisch bureau- en booronderzoek uitgevoerd voor sloop- en bouwwerkzaamheden aan de Huurlingsedam 81 en 81a te Wijchen. Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd in het kader van een bestemmingsplanwijziging. De ligging van het plangebied is weergegeven in figuur 1. Vanwege het gemeentelijke archeologische beleid moet voor de beoogde ontwikkeling een archeologisch onderzoek worden uitgevoerd. Het onderzoek is uitgevoerd onder certificaat BRL SIKB 4000,1 in overeenstemming met de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA versie 4.1). Het onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek en een booronderzoek in de verkennende fase. Met de bevindingen wordt aan het einde van het rapport een advies gegeven hoe bij het project rekening kan worden gehouden met archeologische waarden.

1.1

Doelstelling en vraagstelling Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting. Het doel van het veldonderzoek is het controleren en verfijnen van de archeologische verwachting zodat een beslissing genomen kan worden over hoe met eventuele archeologische waarden rekening moet worden gehouden bij de voorgenomen werkzaamheden. Het veldonderzoek is uitgevoerd als booronderzoek (IVO – O) en betreft de verkennende fase. Tijdens de verkennende fase wordt de aard en intactheid van het bodemprofiel bepaald. Op basis daarvan kunnen kansarme zones worden uitgesloten en eventuele kansrijke zones kunnen worden geselecteerd voor eventueel vervolg onderzoek. De volgende onderzoeksvragen zijn in dit onderzoek gebruikt: Bureauonderzoek: 1.

Waaruit bestaan de voorgenomen bodemingrepen?

2.

Wat is de landschappelijke ligging van het plangebied in termen van geomorfologie, geologie en bodemkunde?

3.

Is sprake van bekende bodemverstoringen?

4.

Wat is de historische ontwikkeling van het plangebied?

5.

Is sprake van bekende archeologische waarden (zoals AMK terreinen, vondstlocaties, historische kernen) in het plangebied en directe omgeving, en zo ja welke?

1

https://www.kiwa.nl/upload/certificate/00094278.pdf

Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

10 6.

Kunnen archeologische resten in het plangebied aanwezig zijn? Zo ja, wat is daarvan op hoofdlijnen de omvang, ligging, aard en datering?

Booronderzoek verkennende fase: 7.

Wat is de aard (geologisch en bodemkundig) en intactheid (verstoringen) van het bodemprofiel?

8.

Zijn potentiële archeologische niveaus aanwezig, en zo ja, wat is de aard, diepteligging en verbreiding daarvan?

Eindoordeel: 9.

Indien (mogelijk) archeologische resten aanwezig zijn: a) Worden deze archeologische resten verstoord door de voorgenomen bodemingrepen? Zo ja, op welke wijze? b) Welke maatregelen kunnen worden genomen om voldoende rekening te houden met deze archeologische resten?

10.

Indien vervolgonderzoek nodig is: Welke methode(n), techniek(en) en strategie(ën) van Inventariserend veldonderzoek zijn hiervoor geschikt?

Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

11

2

Bureauonderzoek

2.1

Methode Het bureauonderzoek is uitgevoerd in overeenstemming met de richtlijnen van de KNA 4.1, protocol 4002.2 Voor het onderzoek zijn kaarten, databases en literatuur geraadpleegd om tot een gespecificeerde archeologische verwachting van het gebied te komen. In aanvulling hierop is contact geweest met de historische vereniging Tweestromenland en afdeling 16 van de AWN (Regio Nijmegen). Eerst wordt het plan- en onderzoeksgebied vastgesteld en het onderzoek gemeld bij ARCHIS. Daarna wordt achtereenvolgens de aardwetenschappelijke, archeologische en historische context van het te onderzoeken gebied bestudeerd. Deze gegevens leiden tot het opstellen van een gespecificeerde verwachting. In de gespecificeerde verwachting worden de mogelijk aanwezige archeologische resten beschreven in termen van onder meer diepteligging, omvang, ouderdom en conservering. De genoemde stappen leiden tot onderhavig rapport en het openbaar maken van de resultaten bij Archis en het e-Depot voor de Nederlandse Archeologie.3 In de hierna volgende hoofdstukken worden de belangrijkste onderzoeksgegevens gepresenteerd. Van alle afgebeelde kaarten is het noorden boven, tenzij anders aangegeven.

2.2

Onderzoeksgebied en toekomstig gebruik Afbakening plan- en onderzoeksgebied De ligging van het plangebied staat afgebeeld in figuur 1. Het plangebied ligt in de gemeente Wijchen in de bebouwde kom van de gelijknamige plaats. De locatie ligt aan het adres Huurlingsedam 81 en 81a. Het plangebied is ongeveer 55 meter lang en 70 meter breed en heeft een omvang van 3.840 m2. Het plangebied wordt begrensd door de Huurlingsedam in het noord- en zuidwesten (figuren 2, 3 en 4). In het noordoosten wordt het plangebied begrensd door de erven aan de straat Wagenmaker en in het zuidoosten door de straat Weefster die de Huurlingsedam verbindt met de Wagenmaker. Om voldoende informatie over aardwetenschappelijke, historische en archeologische gegevens te verzamelen wordt een onderzoeksgebied gebruikt dat groter is dan het plangebied. Het onderzoeksgebied voor het bureauonderzoek is een zone met straal van circa 500 m om de ontwikkeling heen (figuur 5). Overheidsbeleid In het gebied geldt een vastgesteld gemeentelijk archeologisch beleid (figuur 6). Op de gemeentelijke archeologische beleidskaart uit 2008 ligt het plangebied een in een AMK-terrein. Het beleid is dat bij ingrepen van meer dan 100 m2 en waarbij dieper wordt gegraven dan 30 cm onder maaiveld rekening gehouden moet 2 3

SIKB 2018 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en Data Archiving and Networking Services

Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

12 worden met archeologische resten.4 Ontwerp c.q. inrichtingsplan De beoogde ingreep bestaat uit sloop en nieuwbouw (figuren 8 en 9). De gebouwen aan de adressen Huurlingsedam 81 en 81a blijven behouden. De overige gebouwen worden gesloopt. In het plangebied zullen twee nieuwe gebouwen worden gerealiseerd: een bedrijfspand en een woning. Er zullen geen kelders worden aangelegd. Ten zuidwesten van het gebouw adres Huurlingsedam 81 wordt een nieuwe overkapping gebouwd. Bij de nieuwbouw zullen inritten en parkeerplaatsen worden aangelegd. Aard en omvang van de toekomstige verstoring Voor aanleg van de fundering van de nieuwbouw zal de bodem tot ongeveer 100 cm -mv worden vergraven. Er wordt gefundeerd op palen. Onder de nieuwe woning wordt mogelijk een watertank aangelegd. Eventueel zullen verstoringen plaatsvinden bij aanleg van kabels en leidingen. Bij de aanleg van nieuwe inritten en parkeerplaatsen zal waarschijnlijk een beperkte verstoring plaatsvinden tot circa 30 cm -mv. Milieutechnische condities Ter hoogte van het adres Huurlingsedam 81A stond voorheen een gebouw met het adres 15A. Op dit adres is een potentieel ernstige en urgente vervuiling vastgesteld. Verontreinigende activiteiten bestaan uit een dieseltank en pompinstallatie, opslagplaats van alifatische koolwaterstoffen en sierplanten- en sierstruikenkwekerij in de periode 1992 tot en met 1999.

Op dit adres heeft tevens tussen 1974 en 1978 een huisbrandolietank gestaan. De omvang van de vervuiling is niet precies gespecificeerd en omvat de gehele noordwestelijke helft van het plangebied. Nabij nummer 15 is in 2011 een vervuiling met asbest vastgesteld. De op asbest verdachte zone is in 2019 gesaneerd door de bovenste 50 cm van het bodemprofiel af te graven (figuur 10). Mogelijk reikt de sanering tot zes meter diep.5 Op de bodemkwaliteitskaart van de gemeente Wijchen ligt het plangebied in de zone ‘Wonen Wijchen’. In deze zone wordt in zowel de boven- als ondergrond van geen stoffen de interventiewaarde overschreden. Wel zijn verhoogde waarden aanwezig voor PCB’s.6 De daken in het plangebied zijn aangemerkt als “niet verdacht” op de asbestdakenkaart van de provincie Gelderland.7 Grondwaterpeil De actuele grondwaterstand in het plangebied is niet bekend. Informatie over de grondwaterstanden kan worden afgeleid uit de grondwatertrap op de bodemkaart. De grondwatertrap is VII. Dit betekent dat de gemiddeld hoogste grondwaterstand dieper staat dan 80 cm onder maaiveld. De grondwaterstand zal door de beoogde ingrepen waarschijnlijk niet veranderen.

4 5 6 7

Goossens 2008 Rijkswaterstaat Ministerie van Infrastructuur en Milieu; Provincie Gelderland 2022 Karels en Spronk 2020 Provincie Gelderland

Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

13 Consequentie van de ingrepen Door uitvoeren van graafwerkzaamheden kunnen archeologische resten worden vergraven.

2.3

Huidige situatie Bebouwing, functie en bodemgebruik In het noordwesten van het plangebied, op het adres Huurlingsedam 81, staat een woonhuis uit 1970 en op 81a staat een praktijkruimte uit 1983 (figuur 11). Aan de voorzijde liggen een parkeerplaats en inrit (figuren 3, 4). Naast deze gebouwen staan een overkapping en tuinhuisje (figuur 12). Het terrein ten oosten van de gebouwen is een tuin die voornamelijk is ingericht als grasveld. Verspreid door de tuin staan terrassen, bomen en perken. De tuin is omsloten door schuttingen, heggen en bomen.8 De situatie in het zuidoosten van het plangebied is in het voorjaar van 2023 gewijzigd. De luchtfoto is niet meer actueel voor dit deel van het plangebied. Het zwembad en het gebouw ten noordoosten van het zwembad zijn verwijderd. Op de plek is een nieuw gebouw gerealiseerd en een kleiner zwembad aangelegd (figuur 13). De contour van de voormalige situatie is nog zichtbaar als ‘kale plek’ ten zuidwesten van het nieuwe gebouw (figuur 14). Bestemmingsplan Het plangebied ligt in bestemmingsplan ‘Buitengebied 1998’ (NL.IMRO.0296.Huurlingsedamfase2-VG01). In het plangebied geldt de dubbelbestemming Waarde Archeologie. Dit betekent dat bij ingrepen met een omvang van meer dan 30 m2 een rapport moet worden overlegd waaruit blijkt dat de archeologische waarde van het plangebied voldoende is vastgesteld.

2.4

Aardwetenschappelijke waarden De aardwetenschappelijke gegevens staan samengevat in tabel 1. Het plangebied ligt in het archeologisch landschap 'Lage Maasterrassen', in de landschapszone rivierduinen.9 De Lage Maasterrassen zijn ontstaan in het Maasdal dat in het Eemien (de warme periode vóór de laatste ijstijd) en het Weichselien (de laatste ijstijd) is uitgeschuurd. De Maas stroomt namelijk door een tektonische dalingszone genaamd de Slenk van Venlo. In koude perioden (ijstijden) is sprake van een vlechtend rivierenstelsel met hoge stroomsnelheden. Deze snijden zich in en laten grof zand en grind achter (figuur 15). In warme perioden (interstadialen) verandert de Maas in een meanderende rivier die sediment in het dal afzet. De rivierafzettingen worden tot de Formatie van Kreftenheye gerekend.10 Door een opeenvolging van koude en warme perioden, en daarmee gepaarde afzetting en insnijding, ontstaat het terrassenlandschap. De hoogste en oudste terrassen liggen ten noordoosten van het plangebied en de jongste en laagste richting ten zuidwesten (figuur 16). Het plangebied ligt op terras X waarvan sedimentatie circa 10.950 BP eindigt. Dit valt in de overgangsperiode van de 8 Kadaster 2013 9 Rensink e.a. 2015 10 Stichting voor Bodemkartering 1976 Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

14 laatste ijstijd naar het warmere Holocene klimaat. In deze transitieperiode wordt een pakket zandige klei afgezet, de Laag van Wijchen. In koude winters of langere koude en droge perioden kan zand opwaaien uit de droge rivierbedding. Dit rivierduinzand dekt de Laag van Wijchen af en wordt tot het Laagpakket van Delwijnen wordt gerekend (figuren 17 en 18). Het pakket rivierduinzand is volgens de zanddiepte-kaart ongeveer één meter dik (figuur 19).11 Het plangebied ligt op de zuidwestelijke flank van de rivierduin. Het Maasdal wordt in het Holoceen gedeeltelijk opgevuld door sediment (figuur 15). Een deel van dit sediment kan worden toegeschreven aan de Wijchens Maasje beddinggordel die tussen 3350 en 1000 voor Christus actief is (4765 tot 3020 BP). Het Wijchens Maasje ligt ongeveer 50 meter ten zuidwesten van het plangebied (figuur 20).12 De voet van de rivierduin wordt door klei afgedekt. Volgens de bodemkaart ligt zandige klei (lichte zavel) in het plangebied aan de oppervlakte, wat suggereert dat het plangebied door rivierafzettingen is overdekt (figuur 21). Op de detail bodemkaart (1 : 25.000) uit 1966 is stuifzand aan de oppervlakte aangegeven (figuur 22). Hoewel de kaarten elkaar tegen lijken te spreken, is hier waarschijnlijk sprake van een tweetoppige laag. Het betreft grof dek- of stuifzand met een bijmenging van (kom)afzettingen in de vorm van silthoudende klei.

Hierdoor heeft het zand een hoog siltgehalte en in de top kan sprake zijn van zandige klei.13 Het rivierduincomplex van Wijchen heeft een aardkundige waarde van provinciaal belang. De rivierterrasrand is nog gaaf. In het gebied komen vorst- en duinvaaggronden voor en eerdgronden.14 Het hoogteverschil tussen de rivierduin en het Maasdal, evenals een oudere geul uit het Late Dryas van terras X, is zichtbaar op de hoogte-reliëfkaart (figuur 23). Het plangebied ligt op de zuidelijke rand van het rivierduincomplex. Het maaiveld daalt in het zuidwesten richting het Maasdal. Het natuurlijk reliëf is aangetast door menselijk handelen. Waarschijnlijk heeft ter hoogte van het plangebied egalisatie plaatsgevonden ten behoeve van de aanleg van bebouwing en de tuin (figuur 24). Het maaiveld in het plangebied ligt tussen 8,2 en 8,7 meter boven NAP. Ten zuidwesten van het plangebied, aan de overzijde van de straat Huurlingsedam, daalt het maaiveld abrupt naar 7,5 meter boven NAP. Waarschijnlijk is dit het gevolg van afgraving bedoeld om (regen)water richting de Maas af te voeren. Het plangebied ligt binnen het onderzoeksgebied van een archeologisch proefsleuvenonderzoek dat in 2015 is uitgevoerd. In het plangebied is geen proefsleuf aangelegd.

Echter, de bodemopbouw in het plangebied zal grotendeels overeenkomen met de in het onderzoek beschreven bodemopbouw (figuur 25): Onder een 40 cm dikke bouwvoor, op circa 7,8 meter boven NAP, ligt goed gesorteerd matig grof matig afgerond kalkloos zand dat is beschreven als rivierduinafzettingen. Onder de bouwvoor ligt een restant van bodemvorming in de vorm van een bruine inspoelingslaag (B-horizont). Via een (bruin)gele BChorizont gaat deze geleidelijk over in de geelgrijze C-horizont. Tussen 60 en 100 cm -mv (7,1 en 7,6 meter boven NAP) ligt een overstoven oppervlak dat is aangeduid met 2Ahb. Daaronder ligt gereduceerd verspoeld rivierduinzand (2Cr) op sterk siltig zand en zandig leem die tot het Laagpakket van Wijchen is 11 De Mulder 2003 12 De dateringen Cohen e.a. (2012) zijn in ongekalibreerde 14C jaren Before Present (BP). 13 Pons 1966 14 Provincie Gelderland, aardkundig waardevolle gebieden Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

15 gerekend (“preboreale overstromingsafzettingen”).15 In 2005 is een boring in het plangebied gezet. Hierbij wordt melding gemaakt van een bouwvoor van 50 cm dik (zie vondstlocatie 1.078.331 in hoofdstuk 2.7). Bron

Situatie plangebied, omschrijving

Geologie (figuren 16, 17, 19, en 20)

Geologische Overzichtskaart 1 : 250 000:16 • BX3: Rivierduinzand (Laagpakket van Delwijnen). Beddinggordels Laat Glaciaal – Vroeg Holoceen: • Terras X, verlaten aan het begin van het Preboreaal (10.950). Beddinggordels Holoceen: Circa 50 meter ten zuidwesten van het plangebied: • Wijchens Maasje. Actief tussen 4765 en 3020 BP (circa 3350 en 1000 voor Christus). De top van het beddingzand ligt tussen 6.6 en 3.2 meter boven NAP. Afzettingen van de beddinggordel bevatten resten uit het Neolithicum en de IJzertijd tot en met de Middeleeuwen. De restgeul is nog watervoerend tot ongeveer 2000 BP (ongeveer tot het begin van de jaartelling). Zanddieptekaart: • Pleistoceen zand: 0 – 1,0 m -mv. • Pleistoceen zand: 2,0 – 3,0 m -mv.

Geomorfologie (figuur 18)

Geomorfologische kaart 1 : 50 000: • Terrasrest-rug bedekt of opgevuld met dekzand (B43d)

Bodemkunde (figuren 21 en 22)

Bodemkaart 1 : 50 000: • Vaaggronden, Ooivaaggronden, lichte zavel (KRd1-VII) Detail bodemkaart 1 : 25 000: • Homogeen lemige en/of slibhoudende zandgronden: Zsm2: Hoog; diep tot zeer diep lemig en/of slibhoudend.

AHN (figuren 23 en 24)

Het maaiveld in het plangebied ligt tussen 8,2 en 8,7 meter boven NAP.

Tabel 1: Aardwetenschappelijke waarden.

2.5

Historische situatie Het rivierduincomplex is een geschikte bewoningslocatie. Het biedt een hoge en droge plek ten opzichte van het Maasdal. Jager-verzamelaars kunnen vanaf de rivierduinen verschillende landschapstypen exploiteren en er is open water in de nabijheid. De rivierduinen zijn tevens geschikt voor landbouw. Vanwege het relatief hoge leemgehalte kan het rivierduinzand bij Wijchen beter vocht vasthouden dan andere zandgronden. De geschiktheid voor landbouw wordt daardoor minder beïnvloed door de lage grondwaterstand.17 Nabij het plangebied zijn bewoningsresten aanwezig uit het Neolithicum, de IJzertijd en Romeinse tijd (zie hoofdstuk 2.7). De Huurlingsedam is vermoedelijk een relatief oude weg van het zuidoosten richting het noordwesten loopt over de rug van de rivierduin. Een voorloper van de Huurlingsedam is aangegeven op kaarten uit de 18e eeuw (figuren 26 en 27). Het plangebied ligt ter hoogte van een scherpe hoek in deze weg en is aangeduid als bouwland; de parallelle strepen beelden ploegvoren uit. In het 15 De Winter 2015 16 De Mulder 2003; Cohen e.a. 2009; Cohen e.a. 2012 17 Stichting voor Bodemkartering 1976 Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

16 bouwland staat het toponiem “Huurling” maar dit verwijst waarschijnlijk naar de boerderij of slot ten westen van het plangebied. Verspreid langs de weg staan in rood gebouwen afgebeeld, waarschijnlijk huizen en boerderijen. Het gebouw ten westen van het plangebied is waarschijnlijk Hofstede ‘t Slotje. De historische vereniging Tweestromenland vermeldt dat een burgemeester van Nijmegen, genaamd Jacob Goris, in de 17e eeuw een buitenplaats bouwde “op een oude woonplek” op de Huurlingse Dam. Mogelijk heeft op deze plek reeds in de Middeleeuwen een kasteel gestaan. De heer Goris was behalve burgemeester een gecommitteerde in de Staten-generaal en waldgraaf van het Reichswald. Om die functies uit te kunnen oefenen had hij een omgrachte buitenplaats nodig met een “valeur” van 10.000 goud gulden (dit zou een waarde hebben van 120.000 Euro). Sporen van de omgrachting zijn nog aanwezig en op het terrein liggen gedempte vijvers. De gracht werd gevoed door het Wijchens Maasje. De huidige boerderij is in 1805 gebouwd.18 In een boek uit 1845 is door predikant Schevickhaven een beschrijving gegeven van een bejaarde man die hij daar tegenkwam. De man vermeldt dat het Slotje met een laan en slagboom op de weg naar Wijchen uitkwam.

Hij vertelde tevens dat het gebouw is gesloopt.19 Op het kadastraal minuutplan uit het begin van de 19e eeuw is de situatie in detail weergegeven (figuren 28 en 29). Bij het gebouw ten westen van het plangebied staat het toponiem ‘t Slotje. Hierbij is een deel van een gracht zichtbaar en een drietal vijvers. De weg heeft de naam Huurinkse Dam. Tevens staat ten noorden van het plangebied een boerderij. Deze situatie blijft vrijwel onveranderd in de loop van de 19e en het begin van de 20e eeuw (figuren 30, 31 en 32). Tussen 1967 en 1978 worden twee gebouwen in het plangebied geplaatst (figuren 33 en 34). Het noordelijke van de twee gebouwen wordt in 1983 vervangen door het huidige (figuur 11). Het gebouw in het zuidoosten van het plangebied wordt volgens de basisregistratie adressen en gebouwen in 1979 gebouwd, maar is niet weergegeven op kaarten uit 1988 en 2012 (figuren 35 en 36).

2.6

Mogelijke verstoringen De bovenste 30 tot 50 cm van het bodemprofiel bestaat uit een bouwvoor. Het is waarschijnlijk dat ondiepe sporen en spreidingen van artefacten in deze bouwvoor zijn opgenomen. Dit treft met name resten het uit het Laat Paleolithicum en Mesolithicum die voornamelijk uit deze kenmerken bestaan. In het plangebied staat bebouwing uit de jaren ‘70 en ‘80 van de 20e eeuw (figuur 37). De bodem is op deze plekken vergraven. De funderingen van de voormalige stal in het noorden van het plangebied liggen op 80 cm -mv (figuur 38). Centraal in de stal heeft een gierkelder gelegen. In het noorden van het plangebied is tevens een sanering uitgevoerd waarbij de bodem tot 50 cm -mv is vergraven (waarschijnlijk tot de onderzijde van de bouwvoor of enkele decimeters daaronder). In het zuidoosten van het plangebied ligt een zwembad.20 In 2019 is het terrein bouwrijp gemaakt voor de bouw van een nieuwe woonwijk (figuur 39). Hierbij heeft waarschijnlijk een bodemverstoring plaatsgevonden langs de noordoostelijke rand van het plangebied herkenbaar aan de zone waar vegetatie is verwijderd. De precieze diepte van deze verstoring is onbekend.

18 Kattenburg 2005 19 Van Schevinckhaven 1845 20 Provincie Gelderland 2021 Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

17

2.7

Archeologische en bouwhistorische waarden Archeologische terreinen, vondstlocaties en onderzoeken staan weergegeven in figuur 40 en staan toegelicht in tabel 2. De belangrijkste bevindingen worden in de lopende tekst samengevat. Het plangebied ligt in een terrein van hoge archeologische waarde (AMK terrein 4.232). In dit terrein zijn sporen van bewoning aanwezig uit het Neolithicum, de Bronstijd en IJzertijd. Bij een bodemkartering in 1949 zijn vuursteenafslagen en -klingen verzameld. In het plangebied is de vondst van een Neolithische vuurstenen bijl geregistreerd, hoewel het onbekend is of dit tijdens de veldkartering is gedaan (vondstlocatie 1.108.046). Binnen 500 meter van het plangebied zijn op verschillende locaties vondsten aanwezig uit het Neolithicum tot en met de Middeleeuwen (vondstlocaties 1.025.599, 1.031.030, 1.031.305, 1.037.45, 1.103.001, 1.200.621 en 1.348.490). Het plangebied is in 2004 onderzocht als onderdeel van een verkennend booronderzoek dat een terrein van 86 hectare omvat (vondstlocatie 1.076.552). In het plangebied zijn geen boringen gezet (figuur 41). In de meeste boringen die in het rivierduincomplex zijn gezet, bleek de bodem grotendeels intact te zijn, herkenbaar aan een inspoelingslaag (B-horizont).

In boringen nabij het plangebied zijn een gebroken steen met een mogelijke datering in de prehistorie en handgevormd aardewerk uit de IJzertijd verzameld. Het hierboven beschreven onderzoek is in 2005 opgevolgd door een karterend booronderzoek waarmee zeven vindplaatsen zijn begrensd (vondstlocatie 1.078.331; figuur 42). Het plangebied ligt in vindplaats 1 en in het plangebied is een boring gezet. De bouwvoor is 50 cm dik en hierin, op 30 cm -mv, is een neolithisch vuursteenfragment gevonden. Het is beschreven als “afval”. Waarschijnlijk betreft het een afslag. Vindplaats 1 is in 2014 onderzocht door middel van proefsleuven (zaak 2.447.378.100). In het plangebied is geen proefsleuf aangelegd. Uit het onderzoek bleek dat bewoningsresten uit het Neolithicum, de IJzertijd en Romeinse tijd aanwezig zijn. In de top van het duinzand is onder de donkere Ahorizont plaatselijk een bruine oude akkerlaag aanwezig. De grootste concentratie van de resten ligt ongeveer 100 meter ten noorden van het plangebied. Bij een begeleiding van de straat Wagenmaker in 2018, ongeveer ter hoogte van deze concentratie, zijn bewoningsresten uit de Bronstijd en de IJzertijd of Romeinse tijd gevonden (zaak 4.584.863.100). Ten slotte is in 2022 een opgraving uitgevoerd in de kern van vindplaats 1, op ongeveer 100 meter ten noorden van het plangebied (zaak 5.273.670.100).

Hierbij zijn twee structuren en greppels gevonden uit de Late Bronstijd en Vroege IJzertijd. In het zuidoosten van de onderzochte locatie, circa ongeveer 60 meter ten noordoosten van het plangebied, zijn mogelijk oudere structuren aanwezig. Het is mogelijk dat deze structuren in het plangebied aanwezig zijn. Ter hoogte van het adres Wagenmaker 44 is, circa 30 meter ten noorden van het plangebied, is in 1975 door de AWN een veldkartering uitgevoerd (vondstlocatie 1.037.455). Hierbij zijn vondsten uit het Neolithicum tot en met de IJzertijd verzameld. De bodem is tevens beschreven tijdens dit onderzoek: de bouwvoor is 30 cm dik met daaronder bruin zand (waarschijnlijk de B-horizont). Op 80 cm -mv en dieper komt geel zand voor (waarschijnlijk de C-horizont). Het is waarschijnlijk dat een vergelijkbare bodemopbouw in het plangebied aanwezig is. Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

18 Circa 30 meter ten zuidwesten van het plangebied is een proefsleuf aangelegd bij een onderzoek in 2009 (figuur 43; zaak 2.161.277.100). Hier zijn twee greppels aanwezig. In één greppel is een aardewerkfragment uit de 17e of 18e eeuw verzameld. De andere greppel kon niet worden gedateerd. Deze greppels maken waarschijnlijk deel uit van het landbouwcomplex nabij ‘t Slotje. De tweede, ongedateerde greppel, kan ouder zijn. In het plangebied zijn geen bekende militaire erfgoedwaarden aanwezig. Wel ligt het plangebied op de rand van het operatieterrein van Market Garden. Dit was een grootschalig geallieerd offensief tijdens de Tweede Wereldoorlog met als doel de vestiging van een bruggenhoofd ten noorden van de Neder-Rijn tussen Arnhem en het IJsselmeer. Op deze manier zouden Duitse troepen in het westen van Nederland worden afgesneden. Omdat het operatieterrein grof is begrensd, is het onbekend of hiervan resten in het plangebied aanwezig zijn.21 In het plangebied staan geen bekende (ondergrondse) bouwhistorische waarden geregistreerd.22 Archeologische terreinen 4.232 - Wijchen - Huurlingsedam; 't Slotje - Terrein van hoge archeologische waarde Terrein met sporen van bewoning uit het Neolithicum, de Bronstijd en de IJzertijd. Oude woongrond, vastgesteld bij de bodemkartering uit 1949.

Bij een kartering van AWN-afdeling Nijmegen is aardewerk gevonden uit het Neolithicum, de Bronstijd en de IJzertijd. Ook werden circa 20 vuursteenafslagen en klingen verzameld. Een deel van de vondsten komt uit een profielkuil, op een diepte van 30 tot 80 cm beneden het maaiveld. Al eerder waren op dit terrein twee stenen bijlen gevonden. Mogelijk is dit ook de locatie van een versterkt huis vanwege het toponiem: 't Slotje. Onderzoeken (inclusief eventuele vondsten) binnen een straal van 250 meter 2.013.095.100: Wijchen, Kerkeveld, booronderzoek Onderzoek uitgevoerd in 2001 circa 50 meter ten zuidwesten van het plangebied. Het onderzoeksgebied ligt ten zuidwesten van het rivierduinencomplex, ter hoogte van de beddinggordel van het Wijchens Maasje. Tijdens het onderzoek is de aanwezigheid van een restgeul vastgesteld. In de oostelijke wegberm van de Woordsestraat zijn fragmenten aardewerk uit de IJzertijd gevonden. Op verschillende plekken is een diepe verstoring door kleiwinning vastgesteld. Eventuele archeologische resten zijn waarschijnlijk grotendeels of geheel verstoord. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd.23 2.161.277.100: Wijchen, Huurlingsedam, proefsleuven Onderzoek uitgevoerd in 2009 circa 50 meter ten zuidwesten van het plangebied. Het onderzoek richt zich op vindplaatsen 1 en 2 uit het onderzoek uit 2005 (vondstlocaties 1.078.331 en 1.078.332).

De sleuven zijn ten zuidwesten van de Huurlingsedam aangelegd. Tijdens het onderzoek zijn twee vindplaatsen gevonden die bestaan uit paalkuilen, kuilen en greppels. De resten uit Vindplaats 1 kunnen in de periode Midden Bronstijd tot en met Vroege IJzertijd worden gedateerd. Nabij het plangebied is werkput 3 aangelegd (figuur 43). Deze put ligt op de overgang van de rivierduinafzettingen naar de rivierafzettingen. In het westen van deze put ligt sterk zandige klei aan de oppervlakte en in het oosten rivierduinzand. In werkput 3 lagen twee zuidoost-noordwest georiënteerde greppels. Spoor 1 is een greppel met vier verschillende vullingen. In de onderste vulling is een porseleinfragment met blauw floraal motief aanwezig die in de periode 1680 tot en met 1780 kan worden gedateerd. Spoor 2 kon niet worden gedateerd. Vindplaats 2 kan in de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd worden gedateerd. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld dat in het onderzochte gebied behoudenswaardige vindplaatsen aanwezig zijn. Er is een vervolgonderzoek geadviseerd. 24 Bij deze zaak is vondstlocatie 1.092.173 geregistreerd. 2.219.070.100: Wijchen, Huurlingsedam-zuid, Nieuwbouw Huurlingsedam, opgraving

21 Stichting RAAP 2017; Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2016; Gelders Ondergrond Overleg en REASeuro 2022 22 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2017; RCE en het Nationaal Restauratiefonds 2017 23 Heunks 2001 24 Kooi en Verbeek 2009 Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

19 Onderzoek uitgevoerd in 2010 circa 50 meter ten zuidwesten van het plangebied. De aanleg van de rioolsleuven en wegcunetten is begeleid. Onder een recente bouwvoor liggen resten van een inspoelingslaag (B-horizont). Hierbij zijn geen vondsten gedaan. Er is tevens een werkput aangelegd in de oeverzone van het Wijchens Maasje op ongeveer 200 meter ten zuidwesten van ‘t Slotje. Op deze plek zijn resten van een baksteenoven gevonden. 25 Bij deze zaak is vondstlocatie 1.087.745 geregistreerd. 2.447.378.100: Wijchen, Huurlingsedam, proefsleuven Het plangebied bevindt zich in het westelijk deel van een terrein van 28,5 ha dat in 2014 is onderzocht. Het onderzochte gebied ligt in een landschap dat is gevormd door vlechtende rivieren in het Laat Pleistoceen en vroeg Holoceen en is afgedekt door opgestoven zand. In het onderzochte gebied liggen drie vindplaatsen op een rivierduincomplex. Vindplaats 1 betreft een terrein met bewoning uit het Neolithicum, de IJzertijd en Romeinse tijd. Het plangebied bevindt zich in het westelijk deel van deze vindplaats. In het plangebied is echter geen proefsleuf aangelegd omdat daar geen werkzaamheden waren gepland. In vindplaats 1 zijn (paal)kuilen en greppels blootgelegd en zijn artefacten van keramiek, vuursteen, natuursteen, metaal en bot verzameld.

Plaatselijk is onder de sterk humeuze bovengrond een oude bruine akkerlaag aanwezig waar de B-horizont gedeeltelijk in is opgenomen. De grootste concentratie archeologische resten ligt ter hoogte van werkputten 40 en 41, ongeveer 100 meter ten noorden van het plangebied. Er is geadviseerd binnen de grenzen van vindplaats 1 een opgraving uit te voeren. Vindplaats 2 bevat geen sporen ouder dan Nieuwe tijd maar wel aardewerk uit de IJzertijd en een enkele brok vuursteen en een aardewerkfragment uit het Neolithicum en Bronstijd. Het betreft waarschijnlijk de periferie van een nederzetting waarvan de kern ten zuidwesten van de Huurlingsedam ligt. In de Middeleeuwen en Nieuwe tijd is het in gebruik als akker of weidegrond. Voor dit terrein is geen vervolgonderzoek geadviseerd. Vindplaats 3 bevat één spoor met fragmenten, aardewerk vuursteen en natuursteen uit de prehistorie. Waarschijnlijk is ook hier sprake van de periferie van een nederzetting. Er is geadviseerd dit terrein nader te onderzoeken met proefsleuven in een dichter grid. 26 4.584.863.100: Wijchen, Huurlingsedam, begeleiding Het onderzoek is uitgevoerd in 2018 en richt zich op het wegcunet van de straat Wagenmaker, ongeveer 100 meter ten noorden van het plangebied. Op de rivierduin zijn sporen van nederzettingen gevonden uit de Bronstijd en de IJzertijd of Romeinse tijd.

Op enkele plaatsen is een restant van een oude cultuurlaag aanwezig. De top van het potentieel archeologisch niveau ligt op 50 cm -mv. Buiten de rivierduin zijn sporen van menselijke activiteit vrijwel geheel afwezig.27 5.273.670.100: Wijchen, Huurlingsedam Wijchen, opgraving Onderzoek uitgevoerd in 2022 op ongeveer 100 meter ten noorden van het plangebied. De opgraving is voltooid maar het project is (nog) niet afgemeld in ARCHIS. Het eindrapport wordt in 2024 verwacht. De eerste bevindingen zijn reeds gemeld. In het onderzochte gebied zijn sporen van houtbouw en twee parallelle greppels aanwezig aanwezig uit de Late Bronstijd en Vroege IJzertijd. Er kunnen twee structuren worden onderscheiden. Diverse sporenclusters aan de zuidoostzijde van het terrein zijn mogelijk ouder. Deze bevinden zich ongeveer 60 meter ten noordoosten van het plangebied. Vondsten overig (binnen een straal van 500 meter) 1.025.599: Wijchen, inspectie Bij een veldkartering door STIBOKA zijn in 1949 “enkele inheemse” scherven gevonden die wijzen op een oude woongrond. De scherven kunnen in het Laat Neolithicum tot en met de Romeinse tijd worden gedateerd. Op deze plek heeft tevens een omgracht versterkt huis gestaan.

1.031.030: Wijchen, Oosterweg, inspectie Vondsten gedaan in 1967 op een terrein aan de "Oosterweg" bij de ontgronding van een akkercomplex, in de onderste helft van een circa 50 cm dik pakket. Het betreft drie fragmenten Terra Sigillata uit de Romeinse tijd, een onbekend aantal fragmenten “inheems” handgevormd aardewerk uit de IJzertijd en een onbekend aantal middeleeuwse Badorf of Pingsdorf scherven. 1.031.305: Wijchen, Oosterweg, Onbekend Vindplaats waar in 1967 aardewerk gevonden is uit de Romeinse tijd en de Middeleeuwen. 1.037.455: Wijchen, Huurling, (veld)kartering 25 Kuppens en Van Heijst 2010 26 De Winter 2015 27 Brussé 2018 Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

20 Melding door de AWN Nijmegen. Vondsten gedaan in 1975. “Een deel” van de vondsten is verzameld uit een waarschijnlijk recent gegraven kuil. De vondsten betreffen twee fragmenten van een neolithische beker, een aardewerkfragment wikkeldraad-stempel uit de Vroege Bronstijd, (minimaal) twee fragmenten handgevormd aardewerk en een glazen kraal (La Tène) uit de IJzertijd en twintig vuursteen afslagen en klingen uit de Bronstijd tot en met het Neolithicum. Bij eerdere graafwerkzaamheden zijn op deze plek twee stenen bijlen gevonden uit het Vroeg Neolithicum B tot en met de Bronstijd. De bodemopbouw is beschreven: De bouwvoor is 30 cm dik met daaronder een laag bruin zand (waarschijnlijk de B-horizont). De top van geel zand ligt op 80 cm -mv (C-horizont). 1.076.552: Wijchen, Huurlingsedam, booronderzoek Het plangebied is in 2004 onderzocht als onderdeel van een verkennend booronderzoek dat 86 hectare omvat. In verschillende boringen zijn vuursteen- en aardewerkfragmenten gevonden in zones met Pleistocene rivieropduikingen. Deze kunnen in het Meso- en Neolithicum, de IJzertijd en de Romeinse tijd worden gedateerd. Nabij het plangebied ligt boerderij ‘t Slotje, vermoedelijk heeft op deze plek een adellijk huis gestaan (havezaathe). Historische bronnen over deze boerderij gaan niet verder terug dan 1700 na Christus.

Mogelijk heeft op deze plek een versterkte boerderij gestaan met gracht, die nog zichtbaar is in het reliëf. Het booronderzoek wijst uit dat de rivierduin 100 tot 150 cm dik is en ligt op grofzandige grindrijke terrasafzettingen. In vrijwel alle boringen is het bodemprofiel intact en is herkenbaar aan een duidelijke inspoelingslaag (B-horizont). Nabij het plangebied zijn boringen gezet (figuur 41). In twee boringen zijn archeologische indicatoren aanwezig. In boring 99 is op 60 cm -mv een gebroken steen met prehistorische datering verzameld. In boring 89 is op 45 cm -mv een fragment handgevormd aardewerk uit de IJzertijd verzameld. Boring 89 is echter verstoord, tussen 65 en 140 cm -mv is puin uit de Nieuwe tijd aanwezig. Er is geadviseerd gebieden met een hoge archeologische verwachting, waaronder het rivierduincomplex, nader te onderzoeken.28 1.078.331: Wijchen, Huurlingsedam-westzijde, booronderzoek Het booronderzoek van vondstlocatie 1.076.552 is in 2005 opgevolgd met een karterend booronderzoek. Het onderzochte gebied omvat 30 hectare en het plangebied valt binnen dit gebied. Het plangebied ligt in vindplaats 1. Vindplaats 1 betreft een circa 6,8 ha grote aaneengesloten zone met archeologische vondsten uit boringen en oppervlaktevondsten. De vindplaats vormt het hoger gelegen westelijke deel van het centrale rivierduincomplex.

De bodem wordt hier gekenmerkt door het ontbreken van een (dik) kleidek en het vrijwel vlakdekkend voorkomen van intacte Binspoelingshorizonten. Waarschijnlijk is deze vindplaats lang in gebruik geweest als bewoningslocatie en vormt een optelsom van kleine en grotere nederzettingsterreinen. Binnen de vindplaats ligt buitenplaats 't Slotje'. Hier zijn tijdens het onderzoek geen directe aanwijzingen gevonden voor een mogelijke laatmiddeleeuwse datering. In het plangebied is een boring gezet (boring 117) waarin een vuursteenfragment uit het Neolithicum is gevonden. De vondst betreft afval en is gevonden in de bouwvoor op 30 cm -mv. De totale bouwvoor is 50 cm dik. Er is geadviseerd bij bodemingrepen in de vindplaats een vervolgonderzoek uit te voeren. 29 1.078.332: Wijchen, Huurlingsedam-oostzijde, booronderzoek Deze vondstlocatie behoort tot hetzelfde onderzoek als 1.078.331 maar richt zich op vindplaats 2. Vindplaats 2 heeft een globale omvang van circa 300 bij 100 meter (oppervalk circa 2,8 ha). De vindplaats heeft een langgerekte vorm en is georiënteerd op een relatief hooggelegen gedeelte van de zuidoostelijke rand van de rivierduinopduiking. Deze zone wordt omgeven door een concentratie van vondsten uit boringen, omgeven door een zone waar vondsten uit boringen vrijwel volledig ontbreken.

De bodemopbouw wordt gekenmerkt door intacte bodemprofielen met een Binspoelingshorizont en het vrijwel ontbreken van een kleidek. Waarschijnlijk is deze vindplaats gedurende duizenden jaren (Neolithicum t/m late Middeleeuwen) als bewoningslocatie in gebruik geweest. Op deze locatie zijn vondsten gedaan uit het Neolithicum tot en met de Middeleeuwen. Behalve aardewerk is een paarse glazen armband met geel zigzagpatroon gevonden uit de Late IJzertijd of Romeinse tijd en neolithisch vuursteenafval.30 1.078.333: Wijchen, Huurlingsedam, booronderzoek Deze vondstlocatie behoort tot hetzelfde onderzoek als 1.078.331 maar richt zich op vindplaats 3. Vindplaats 3 betreft een relatief kleine, prehistorische vindplaats van circa 0,75 ha op een relatief hoger gelegen deel in het midden van de centrale rivierduinopduiking. Deze vindplaats is gelegen op een markante locatie aan de zuidrand van de pleistocene dalvlakte. Deze vindplaats kon begrenst worden op grond van verspreiding van vondsten uit boringen, in combinatie met de relatieve hoogteligging en de bodemopbouw. De vindplaats wordt in vrijwel alle richtingen omgeven door iets lagere delen van de centrale rivierduinopduiking, die hier wordt afgedekt door een dun (zandig) 28 Heunks 2005 29 Flokstra en Heunks 2005 30 Flokstra en Heunks 2005 Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

21 kleidek. De vindplaats is te dateren in de periode Neolithicum/ Bronstijd op basis van hutteleem, vuursteenafval en aardewerkfragmenten.31 1.078.334: Wijchen, Hoek Zuiderdreef - Oosterweg, booronderzoek Deze vondstlocatie behoort tot hetzelfde onderzoek als 1.078.331 maar richt zich op vindplaats 4. Vindplaats 4 betreft een relatief kleine archeologische zone van circa 0,7 ha in het meest noordwestelijke deel van het plangebied. De vindplaats ligt op de zuidelijke flank van een groot rivierduinencomplex dat zich tot enkele kilometers uitstrekt en wordt gekenmerkt door een hoge dichtheid aan archeologische vindplaatsen uit uiteenlopende perioden. De zuidelijke begrenzing wordt gevormd door een vrij abrupte overgang van de flank van het dagzomende rivierduin naar de in het zuiden aangrenzende pleistocene dalvlakte. De noordzijde wordt begrensd door de Oosterweg en de Zuiderdreef. De vindplaats wordt gekenmerkt door rommelige en slechts deels intacte bodemprofielen. In de vindplaats is aardewerk gevonden uit de IJzertijd, Romeinse tijd en Late Middeleeuwen.32 1.078.335: Wijchen, Oosterweg, booronderzoek Deze vondstlocatie behoort tot hetzelfde onderzoek als 1.078.331 maar richt zich op vindplaats 5. Vindplaats 5 betreft een archeologische zone van circa 1,8 ha tegen de noordelijke begrenzing van het plangebied aan de Oosterweg.

De vindplaats wordt gekenmerkt door veel oppervlaktevondsten. De zuidzijde wordt begrensd door een pleistocene dalvlakte. De vindplaats ligt op de zuidelijke flank van een groot rivierduincomplex dat zich tot enkele kilometers ten noorden van het plangebied uitstrekt. Zowel de oostelijke als westelijke begrenzing wordt bepaald door diep verstoorde zones. Binnen de begrenzing moet rekening gehouden worden met bewoningssporen vanaf het Neolithicum tot en met de late Middeleeuwen. Het vondstmateriaal bestaat voornamelijk uit aardewerk uit de genoemde perioden. 1.078.337: Wijchen, T-boerderij 't Slotje", booronderzoek 't Slotje betreft een huisplaats met een markante landschappelijke ligging op de zuidelijke flank van de centrale rivieropduiking ( op de overgang naar de holocene dalvlakte). De ligging van het oorspronkelijke woonhuis komt exact overeen met de ligging van het huidige woonhuis (T-boerderij). Dit huidige woonhuis kan gedateerd worden rond 1800. Meerdere 'gracht' boringen hebben geen noemenswaardige vondsten opgeleverd. Op de kadastrale minuut van 1820 is op het perceel ten noordwesten van het woonhuis schematisch een eerste tuinaanleg weergegeven met een vijverpartij bestaande uit drie vijvers.

De zuidwestelijke en noordoostelijke begrenzing van deze kavel worden gevormd door afwateringen/grachten, waarbij de zuidelijke afwatering in verbinding staat met de restgeul van het Wijchens Maasje. In de 17e eeuw zou Jacob Goris, een burgemeester van Nijmegen, er een havezathe met gracht laten bouwen. Het is op dit moment niet duidelijk of dit woonhuis een middeleeuwse voorganger heeft. Vondsten op deze locatie bestaan uit houtskool, leistenen dakbedekking, baksteenresten met mortel en fosfaatvlekken. 33 1.103.001: Wijchen, Onbekend In 1938 zijn een handgevormde besmeten Hapstedt urn, een slingerkogel, platte ronde steen en handgevormd aardewerk uit de Midden IJzertijd gevonden. De exacte locatie is onbekend. De coördinaten administratief geplaatst. 1.108.046: Wijchen, Huurling, Niet-archeologisch Vondst van een vuurstenen bijl uit het Vroeg Neolithicum of Bronstijd. De omstandigheden en datum van de vondst zijn onbekend. 1.200.621: Wijchen, Huurlingsedam, Niet-archeologisch In 2018 is door een omwonende een gepolijste groenachtige stenen bijl of wig gevonden. Deze is gerelateerd aan de Klokbekercultuur uit het Laat Neolithicum. 1.348.490: Wijchen, Alverna, Onbekend In 1930 is de vondst gemeld van verschillende vondsten uit de Bronstijd.

Het betreft een handgevormde schaal waarvan de schouder is versierd met driehoeken, een cilindervormige urn met gekartelde rand, versierde Klokbekerscherven, een kleine gladwandige pot met gekartelde rand en onversierde scherven.

Tabel 2: Archeologische terreinen, onderzoeken en vondstlocaties tot ongeveer 500 m van het plangebied.

31 Flokstra en Heunks 2005 32 Flokstra en Heunks 2005 33 Flokstra en Heunks 2005 Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

22

2.8

Gespecificeerde verwachting Het plangebied ligt in een bekende archeologische vindplaats op een rivierduincomplex dat langdurig bewoond is geweest. In de directe omgeving van het plangebied bleken bij archeologische onderzoeken bewoningsresten uit het Neolithicum tot en met de Romeinse tijd aanwezig te zijn. De aanwezigheid van bewoning uit het Laat Paleolithicum, Mesolithicum, de Middeleeuwen en de Nieuwe tijd kunnen niet worden uitgesloten. Het plangebied ligt aan de Huurlingsedam, een weg die in ieder geval reeds in de 18e eeuw aanwezig is. Ten westen van het plangebied staat boerderij ‘t Slotje. Op deze plek heeft omgrachte en versterkte boerderij gestaan, eventueel met een voorloper in de Middeleeuwen. Op kaarten uit de 18e, 19e en begin 20e eeuw is het plangebied in gebruik als bouwland. De huidige bebouwing stamt uit de jaren ‘70 en ‘80 van de 20e eeuw. In 2019 is in het noorden van het plangebied een sanering uitgevoerd. De verwachting wordt als volgt gespecificeerd: 1.

Datering

In het plangebied kunnen archeologische resten aanwezig zijn uit het Laat Paleolithicum tot en met de Nieuwe tijd. Het zwaartepunt van de verwachting ligt in het Neolithicum tot en met de Middeleeuwen. 2.

Complextype

Er moet rekening gehouden worden met archeologische resten uit de perioden van jager-verzamelaars, (vroege en late) landbouwsamenlevingen en staatssamenlevingen gerelateerd aan bewoning, economie, infrastructuur, rituelen en begravingen. 3.

Omvang

Archeologische resten gerelateerd aan bewoning kunnen worden beschouwd als vlakelementen met variabele omvang (klein tot groot). Sommige complextypen kunnen zich ook als puntelementen manifesteren (begravingen, depots) of als lijnelementen (wegen, watergangen, percelering). 4.

Diepteligging

De top van het archeologische sporenniveau wordt verwacht onder een bouwvoor van circa 30 tot 50 cm dik. 5.

Gaafheid en conservering (fysieke kwaliteit)

Archeologische onderzoeken in de omgeving van het plangebied wijzen uit dat archeologische resten gaaf kunnen zijn en goed kunnen zijn geconserveerd. De grondwatertrap is VII. Dit betekent dat de conservering van organische archeologische resten (zoals hout, textiel, leer en bot) door de (periodiek) zuurstofrijke en droge condities slecht is. 6.

Locatie

In het hele plangebied kunnen archeologische resten aanwezig zijn. 7.

Uiterlijke kenmerken (prospectie kenmerken):

Uiterlijke kenmerken: Archeologische resten van jager-verzamelaars bestaan hoofdzakelijk uit ondiepe sporen (haardkuilen) en strooiingen van vuursteen. Daarnaast kunnen resten zonder bodemkundige context zoals vuurstenen werktuigen (pijlpunten, bijlen) en wildvallen aanwezig zijn. Archeologische resten uit landbouwsamenlevingen kunnen bestaan uit sporen in de natuurlijke Bureau voor Archeologie Rapport 1389

Wijchen Huurlingsedam 81 en 81a

23 ondergrond zoals resten van beer- en/of waterputten of afvalkuilen, paalsporen en greppels. Daarnaast kunnen fragmenten aardewerk (urnen), crematieresten en inhumaties aanwezig zijn. Fragmenten hiervan kunnen door ploegwerkzaamheden ook in de bouwvoor of (als deze aanwezig is) bouwlanddek aanwezig zijn. Archeologische resten van staatssamenlevingen hebben vergelijkbare uiterlijke kenmerken, daarnaast moet (rekening gehouden worden met resten van steenbouw (fragmenten baksteen, uitbraaksleuven, metselwerk). Prospectiekenmerken: Archeologische resten kenmerken zich door een sporenniveau. 8.