bijlage 1: rapport Energy Indeed "Netcongestie: effecten en oplossingen netcongestie gemeente Wijchen"

NETCONGESTIE: INVENTARISATIE EFFECTEN EN OPLOSSINGEN GEMEENTE WIJCHEN

SEPTEMBER 2022

Een rapport in opdracht van: Gemeente Wijchen

Geproduceerd door: Energy Indeed (www.energyindeed.com) in samenwerking met Avalon Advies (www.avalonadvies.nl) Contactpersonen: Mark Meijer, tel. 06 – 417 09 652 (mark@energyindeed.com) Simone van Santen de Hoog, tel. 06 – 467 41 980 (simone@avalonadvies.nl)

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

2

INHOUDSOPGAVE

1

2

3

Voorwoord

4

Inleiding

5

1.1 1.2

5 6

Probleemdefinitie

7

2.1 2.2 2.3 2.4

7 7 7 8

5

Meer lokale opwek Meer vraag Verouderd net Wet- en regelgeving

Effecten 3.1 3.2

4

Netcongestie voor kleinverbruikers- en grootverbruikersaansluitingen Doel

10 Uitval van omvormers Effecten per postcode

10 10

Oplossingsrichtingen

12

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8 4.9 4.10

12 12 13 14 14 15 15 16 18 19

Ondersteuning bij uitval van omvormers Kennisdeling slim zonnepanelen installeren Identificatie van zon-wind combinaties (cable pooling) Stimulering van deelname aan GOPACS Sturing vanuit RO Flexibele inzet van laadpalen Benutting van base loads Solar carport Buurtbatterij Warmte-alternatieven

Conclusies en aanbevelingen

20

5.1 5.2

20 21

Conclusies Aanbevelingen

Afkortingen

22

Bijlage I: mogelijke locaties voor een solar carport in gemeente Wijchen

23

Bijlage II: kaarten uit Transitievisie Warmte Wijchen

25

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

3

VOORWOORD “Ik ben echt blij dat steeds meer huishoudens in Wijchen zonnepanelen op hun dak leggen. Dat is goed voor de eigen elektriciteitsrekening en voor het klimaat. Helaas is momenteel in grote delen van Nederland, en ook in Wijchen, sprake van overbelasting van het elektriciteitsnet, ook wel netcongestie geheten. Al bij mijn aantreden als wethouder werd ik geconfronteerd met uitvallende zonnepanelen in de wijk de Lingert, op momenten dat de zon juist heel hard schijnt. Na een bezoek aan de Lingert, waarbij veel inwoners hun probleem hebben toegelicht, hebben we direct actie ondernomen. We hebben twee belangrijke dingen gedaan: een meldpunt voor inwoners ingericht zodat we duidelijk kregen hoe groot het probleem is en we zijn in overleg gegaan met Liander over noodzakelijke aanpassingen aan het net. Dit heeft geleid tot versneld aanpakken van kabels en transformatorhuizen in de Lingert en nog een paar wijken in Wijchen. Het is belangrijk om zo snel mogelijk op alle geschikte daken zonnepanelen te leggen. Maar dan moeten we onze netinfrastructuur op orde hebben. En daarom ik blij met dit onderzoek, de analyse van de problemen en de voorstellen voor oplossingen. Dit gaat ons verder helpen om dat belangrijke doel te bereiken: een duurzame samenleving waarbij onze daken (particulier en bedrijfsdaken), vol liggen met zonnepanelen.” Bea Schouten, wethouder Klimaat en Energie

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

4

1 – INLEIDING In veel gebieden in Nederland is momenteel sprake van netcongestie op het elektriciteitsnet. Dit betekent dat teruglevering en/of afname van elektriciteit beperkt wordt door de beperkte capaciteit van het elektriciteitsnetwerk. Ook in de gemeente Wijchen is dit het geval. 1.1 – Netcongestie voor kleinverbruikers- en grootverbruikersaansluitingen Een belangrijk onderscheid om hierbij gelijk te maken is tussen kleinverbruikersaansluitingen voor elektriciteit (aansluitingen tot en met 3*80 Ampère) zoals bij woningen en de meeste winkels en kleinere bedrijven en grootverbruikersaansluitingen (aansluitingen groter dan 3*80 Ampère) zoals bij de meeste grotere bedrijven en grotere opwekinstallaties zoals zonneparken en windparken. Voor grootverbruikersaansluitingen zijn landelijke kaarten beschikbaar waarop te zien is waar en in welke mate nieuwe aanvragen voor teruglevering en afname van elektriciteit nog gehonoreerd kunnen worden (zie een impressie daarvan in Figuur 1-4). In de rode gebieden worden helemaal geen nieuwe aanvragen meer gehonoreerd. De gemeente Wijchen is zoals de kaarten laten zien overwegend geel, oranje en rood gekleurd.

Figuur 1-4 – Impressie van de capaciteitskaart van Netbeheer Nederland voor grootverbruikersaansluitingen voor teruglevering (links, niet gearceerd) en afname (rechts, gearceerd) van elektriciteit (bron: Netbeheer Nederland, bijgewerkt tot 4 augustus 2022, 9.11 uur)

Voor kleinverbruikersaansluitingen zijn dergelijke landelijke kaarten (nog) niet beschikbaar, maar ook daar spelen effecten van netcongestie. Te denken valt daarbij onder andere aan woonwijken waar omvormers van

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

5

zonnepanelen soms uitvallen omdat er teveel zonnestroom tegelijk op het elektriciteitsnet wordt gezet. Ook kan het gebeuren dat lampen gaan flikkeren of een elektrische auto niet kan worden opgeladen. Figuur 5 geeft een beeld van waar het daarbij knelt: een all-electric woning met onder andere een warmtepomp, een elektrische auto en zonnepanelen creëert veel hogere pieken in de vraag en het aanbod van elektriciteit dan een traditionele woning. Daardoor passen er op een elektriciteitskabel waarop 135 traditionele woningen kunnen worden aangesloten naar schatting slechts 25 all-electric woningen (zie Figuur 6).

Figuur 5 – Impressie van de gemiddelde netbelasting van een all-electric woning met een warmtepomp (WP), elektrisch voertuig (EV) en zonnepanelen (PV) op een zomerdag (boven) en een winterdag (onder) (bron: Liander)

Figuur 6 – Impressie van het aantal traditionele woningen (boven) en het aantal all-electric woningen (onder) per kabel (bron: Liander)

1.2 – Doel Voor het oplossen van de netcongestie wordt veel naar de netbeheerders gekeken. Zij kunnen bijvoorbeeld dikkere kabels in de grond leggen en nieuwe verdeelstations realiseren. Maar zoals de oorzaak meerledig is (zie daarvoor het volgende hoofdstuk), zo kunnen ook meerdere partijen bijdragen aan de oplossing. Het doel van het voorliggende rapport is daarom om inzicht te bieden in wat de gemeente, al dan niet in samenwerking of samenspraak met onder andere netbeheerders, bewoners, bedrijven en (energie-) coöperaties, kan doen om de netcongestieproblemen in Wijchen aan te pakken. Daarbij worden de effecten en mogelijke oplossingsrichtingen van netcongestie voor zowel kleinverbruikersaansluitingen als grootverbruikersaansluitingen in ogenschouw genomen.

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

6

2 – PROBLEEMDEFINITIE De oorzaak van netcongestie in Nederland is meerledig. Het voorliggende hoofdstuk geeft een kort beeld van waar het probleem vandaan komt en welke ontwikkelingen zich daarbij voordoen. 2.1 – Meer lokale opwek Aan de ene kant speelt de sterke toename van lokale opwek van elektriciteit een rol, met name met zonneenergie en windenergie. Zo is in Nederland de afgelopen 8 jaar de elektriciteitsproductie uit zonne-energie ruim 15 keer zo groot geworden (zie Figuur 7) en de elektriciteitsproductie uit windenergie ruim 3 keer zo groot (zie Figuur 8). Hierdoor krijgt het elektriciteitsnet op bepaalde momenten op veel plaatsen tegelijk pieken aan teruggeleverde elektriciteit te verwerken. 12.000

12.000

10.000

10.000

8.000

8.000

6.000

6.000

4.000

4.000

2.000

2.000

0

Wind op land Wind op zee

0 2014

2021

Figuur 7 - Elektriciteitsproductie uit zonne-energie in Nederland (miljoen kilowattuur per jaar) (bron: CBS)

2014

2021

Figuur 8 - Elektriciteitsproductie uit zonne-energie in Nederland (miljoen kilowattuur per jaar) (bron: CBS)

2.2 – Meer vraag Aan de andere kant speelt ook de sterke toename in vraag naar elektriciteit een rol, bijvoorbeeld door warmtepompen en het laden van elektrische auto’s. Zo is in Nederland de afgelopen 8 jaar het opgesteld aantal warmtepompen ruim 5 keer zo groot geworden (zie Figuur 9) en het aantal personenauto’s met stekker ruim 9 keer zo groot (zie Figuur 10). Dit zorgt voor pieken in de afname van elektriciteit op plaatsen waar dit voorheen niet het geval was. 1.600.000

200.000

1.200.000

150.000

800.000

100.000

400.000

50.000

0

Volledig elektrisch Plug-in hybride

0 2014

2021

Figuur 9 - Opgesteld aantal warmtepompen in Nederland (einde van jaar) (bron: CBS)

2014

2021

Figuur 10 - Aantal personenauto’s met stekker in Nederland (1 januari) (bron: CBS)

2.3 – Verouderd net Naast de bovengenoemde factoren speelt mee dat het elektriciteitsnet nog sterk ingericht is op eenrichtingsverkeer vanuit grote elektriciteitscentrales, van een hoogspanningsnet naar een middenspanningsnet en uiteindelijk een laagspanningsnet (zie Figuur 11). Dat ‘oude elektriciteitsnet’ kan de hierboven getoonde trends niet aan. Figuur 12 toont ter illustratie daarvan hoe een middenspanningsruimte richting 2030 en 2050 uiteindelijk capaciteit tekort komt om de belasting van respectievelijk elektrische auto’s

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

7

en warmtepompen en zonnepanelen aan te kunnen. Grofweg is de prognose dat de vraag naar transportcapaciteit richting 2030 en 2050 ongeveer 1,5 à 2,5 keer zo groot wordt.

Figuur 11 – Impressie van het Nederlandse elektriciteitsnet, met links het terrein van de landelijke netbeheerder TenneT (hoogspanningsnet) en rechts het terrein van de regionale netbeheerder (midden- en laagspanningsnet). In de gemeente Wijchen is de regionale netbeheerder Liander (bron: Liander)

Figuur 12 – Prognose (illustratief) van de belasting van middenspanningsruimtes (MSR), met specifiek de impact van elektrische voertuigen (EV) en warmtepompen (WP) (boven) en zonnepanelen (PV) (onder) (bron: Liander)

Voor de gemeente Wijchen zijn als schakels in het elektriciteitsnet met name het onderstation (OS) Teersdijk en het schakelstation (SS) Wijchen van belang (zie Figuur 13). Achter beide stations is sprake van netcongestie, zowel voor teruglevering als voor afname. Wat de netcongestie in de gemeente zou kunnen verlichten is de realisatie van een nieuw station voor de regio Beuningen/Druten/Wijchen. Het idee hiervoor zit echter in een dusdanig vroeg stadium dat realisatie naar verwachting niet op korte termijn zal kunnen plaatsvinden (zie Figuur 14).

OS Druten

OS Teersdijk SS Wijchen

Figuur 13 – Elektriciteitsstations in de gemeente Wijchen e.o. naar type (OS = onderstation, SS = schakelstation) (bron: Liander)

Figuur 14 – Beoogde nieuwe stations in de regio Arnhem-Nijmegen (bron: Liander)

2.4 – Wet- en regelgeving Een laatste factor die meespeelt is dat ook veel wet- en regelgeving nog stamt uit de tijd van het ‘oude’ elektriciteitsnet. Zo hebben netbeheerders te maken met een ‘first come, first serve’-principe bij het realiseren van aansluitingen, waardoor ze niet de mogelijkheid hebben om bijvoorbeeld zelf ten behoeve van de netstabiliteit een andere volgorde te hanteren.

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

8

Wel is het zo dat er op 25 mei 2022 door de Autoriteit Consument & Markt (ACM) ‘nieuwe spelregels’ gepubliceerd zijn voor het oplossen van transportschaarste, in de vorm van de zogenaamde Nieuwe Netcode. Deze Nieuwe Netcode introduceert onder andere een nieuw ‘capaciteitsbeperkingsproduct’ dat netbeheerders in staat stelt om afspraken te maken met klanten om onder voorwaarden en tegen betaling niet volledig gebruik te maken van de in het contract overeengekomen transportcapaciteit. Ook kunnen netbeheerders verbruikers en producenten met een gecontracteerd en beschikbaar gesteld transportvermogen van meer dan 1 megawatt verplichten om een aanbod te doen voor het leveren van een bijdrage aan het oplossen van netcongestie. Liander en TenneT voeren al enige tijd verschillende congestieonderzoeken uit op basis van de nieuwe regelgeving. Die onderzoeken laten zien dat dergelijk groot transportvermogen van meer dan 1 megawatt zich niet voordoet in congestiegebied SS Wijchen, maar wel in congestiegebied Teersdijk. 1 2 In gesprek met Solar Magazine stelt een andere regionale netbeheerder, Enexis, dat de nieuwe spelregels een grote stap voorwaarts zijn en ruimte creëren voor het aansluiten van een grote hoeveelheid nieuwe zonnedaken en wind- en zonneparken en gebieden weer groen zullen worden.

Netbeheerders hebben tot het einde van 2022 de tijd om congestiemanagement op basis van de nieuwe regels toe te passen. 3

1 Zie: https://www.liander.nl/sites/default/files/20220303%20SS%20Wychen%20versie%202.pdf 2 Zie: https://www.liander.nl/sites/default/files/28042022%20Vooraankondiging%20verwachte%20congestie%20verdeelstation%20Teersdijk%20v1.1.pdf 3 Bron: Solar Magazine, ACM publiceert codebesluit: congestiemanagement met nieuwe regels nog dit jaar toegepast, 25 mei 2022

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

9

3 – EFFECTEN Zoals gesteld in de inleiding van dit rapport, spelen effecten van netcongestie zowel voor grootverbruikersals kleinverbruikersaansluitingen. Voor kleinverbruikersaansluitingen zijn geen landelijke netcongestiekaarten beschikbaar zoals voor grootverbruikersaansluitingen, maar toch zijn er lokaal wel indicaties van de effecten die spelen. 3.1 – Uitval van omvormers Een voorbeeld van een indicatie van netcongestie bij kleinverbruikersaansluitingen zijn meldingen van bewoners over uitval van zonnepanelen, of beter gezegd: de omvormers. Dergelijke meldingen worden bijgehouden door netbeheerder Liander en in de gemeente Wijchen ook door de gemeente zelf.4 De kaart van deze meldingen via de gemeente (zie Figuur 15) laat zien dat uitval bepaalde wijken, zoals Kerkeveld en Woezik, heftiger raakt dan andere, maar toch ook wijd verspreid is. De meldingen doen zich vooral voor op zonnige momenten, wanneer veel inwoners en bedrijven tegelijk stroom van de zonnepanelen willen terugleveren. Figuur 15 – Overzichtskaart van meldingen over uitval van omvormers bij de gemeente Wijchen (bron: gemeente Wijchen, medio augustus 2022)

Belangrijk om hierbij te beseffen is dat de oorzaak van de uitval niet per se bij het elektriciteitsnet hoeft te liggen. In ongeveer de helft van de gevallen (niet specifiek in Wijchen, maar in het algemeen) blijkt het probleem in de eigen installatie te liggen, zo stelt Netbeheer Nederland. Te denken valt daarbij bijvoorbeeld aan de (te dunne) kabel van de omvormer naar de meterkast. Ook kan aansluiting op een andere fase soms uitkomst bieden.5 Problemen met uitval van zonnepanelen doen zich naar schatting bij 1 op de 20 installaties voor.1 In Wijchen waren in 2021 ruim 5.000 installaties met zonnepanelen. 2 Op basis daarvan is de verwachting dat ongeveer 250 woningen in Wijchen met deze problemen te maken hebben. Bij eigenaren in Nederland die deze problemen ervaren duurde de uitval in 2021 gemiddeld 11 uur per jaar. Dit is minder dan 1% van het totaal aantal zonuren per jaar in Nederland (circa 1.550 uur). Gemiddeld valt het verlies dus mee, maar dat doet niks af aan de omvang van de problemen die individueel kunnen spelen.6 3.2 – Effecten per postcode Voor kleinverbruikers die informatie willen over terugleverproblemen op hun adres heeft Liander een postcodechecker ontwikkeld.7 Hier kan op basis van een postcode (en huisnummer) worden opgezocht of daar terugleverproblemen bekend zijn bij Liander.

Als dat het geval is wordt er informatie gegeven over de werkzaamheden die gepland staan om het probleem op te lossen en ook tips gegeven (zie een voorbeeld in Figuur 16). Voor grootverbruikers heeft Liander ook een postcodechecker. 8 Zij kunnen op basis van de landelijke kaart van Netbeheer Nederland een eerste beeld vormen (zie de inleiding van dit rapport), maar kunnen bij Liander gedetailleerdere informatie krijgen (zie een voorbeeld in Figuur 17).

4 Zie: https://www.wijchen.nl/nieuws/2022/05/25/zonnepanelen-en-het-elektriciteitsnetwerk 5 Bron: Netbeheer Nederland, Zonnepanelen en spanningsproblemen: dit kunt u zelf doen, 31 december 2021 6 Bron: Solar Magazine, ‘Omvormer zonnepanelen valt bij 1 op 20 consumenten uit door spanningsproblemen’, 18 mei 2022 7 Zie: https://terugleverproblemen.web.liander.nl/postcodecheck 8 Zie: https://netverzwaring-informatie.web.liander.nl/

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

10

Figuur 16 – Impressie van de ‘postcodecheck’ van Liander voor kleinverbruikersaansluitingen (bron: Liander)

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

Figuur 17 – Impressie van de ‘postcodecheck’ van Liander voor grootverbruikersaansluitingen (bron: Liander)

11

4 – OPLOSSINGSRICHTINGEN Naast wat netbeheerder Liander kan doen, zijn er ook diverse mogelijke oplossingsrichtingen voor netcongestie waar de gemeente – in samenwerking of samenspraak met andere partijen – een bijdrage aan zou kunnen leveren. Het voorliggende hoofdstuk benoemt er tien, met verspreid over het hoofdstuk diverse voorbeelden. 4.1 – Ondersteuning bij uitval van omvormers Zoals gesteld in paragraaf 3.1, in ongeveer de helft van de gevallen van uitval van omvormers van zonnepanelen blijkt het probleem in de eigen installatie te liggen. Het is dus sterk aan te bevelen om bij problemen van uitval een installateur langs te laten komen. Hij of zij kan ter plekke beoordelen of de oorzaak van de uitval binnenshuis ligt, waarbij bijvoorbeeld gelet wordt op gebruik van de juiste aansluitkabel, omvormer en faseaansluiting. Netbeheer Nederland heeft hiervoor een speciaal document opgesteld. 9 Ook kan een installateur adviseren over het beperken of verhelpen van de overlast door bijvoorbeeld aanpassing van de oriëntatie van de zonnepanelen, aanpassing van het elektriciteitsverbruik of verbruikspatroon of bijvoorbeeld de aanschaf van een thuisbatterij. De gemeente zou hierbij bijvoorbeeld kunnen ondersteunen door ervaringen van inwoners te delen of door een inspectieronde te organiseren of faciliteren.

4.2 – Kennisdeling slim zonnepanelen installeren Voorkomen is beter dan genezen. Vanuit die gedachte is het belangrijk om niet alleen te kijken naar problemen bij bestaande installaties met zonnepanelen, maar zeker ook naar de wijze van installatie van nieuwe installaties. Onder andere de volgende punten kunnen problemen daarmee in de toekomst voorkomen: a.

Zonnepanelen slim oriënteren. Oriëntatie van zonnepanelen op het zuiden zorgt voor een hoge piek in de opbrengst midden op de dag. Soms biedt een locatie echter ook mogelijkheden om de panelen bijvoorbeeld oost-west of verticaal te plaatsen. In dat geval is de piek minder groot (zie Figuur 18).

Voorbeeld 1: zonneproject Den Heuvel In Culemborg is een project gerealiseerd waarbij 958 zonnepanelen verticaal zijn geplaatst. De zogenaamde bi-facial panelen wekken aan beide kanten stroom op, hetgeen zorgt dat de stroomopbrengst meer verdeeld is over de dag dan met een zuid- of oostwestopstelling zoals produceren in Figuur 18.10

10

Figuur 18 – Verdeling van het opgewekt vermogen van zonnepanelen over de dag in zuid- en oostwest-opstelling (bron: zonnepanelen.net)

b. Op een andere fase aansluiten. Soms kan netcongestie ontstaan doordat zonnepanelen in een buurt (bijna) allemaal op dezelfde fase zijn/worden aangesloten. De meeste woningen in Nederland hebben een 1-fase aansluiting, maar voor woningen met een 3-fase aansluiting (onder andere vaak bij nieuwbouwwoningen) kan het dan verstandig zijn om de panelen op een andere fase aan te sluiten. Figuur 19 laat zien hoe in de meterkast te zien is of een 1-fase of 3-fase aansluiting aanwezig is. 9 Zie: https://www.netbeheernederland.nl/nieuws/zonnepanelen-en-spanningsproblemen-dit-kunt-u-zelf-doen-1495 10 Bron: RVO, Inspiratiegids oplossingen voor zonne-energie en netinpassing, 3 juni 2022

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

12

Figuur 19 – Uiterlijk verschil tussen een 1-fase en 3-fase aansluiting in de meterkast (bron: evservice.eu)

c.

Slim inregelen. De noodzaak tot teruglevering van zonnestroom kan (deels) vermeden worden door bijvoorbeeld ‘slimme’ wasmachines, vaatwassers en laadpalen en door deze goed in te regelen en af te stemmen op de opwek van het zonnestroomsysteem.

d. Spanningsregeling in de omvormers. Netcongestie kan te maken hebben met een tekort aan transportcapaciteit, maar ook met de spanningskwaliteit op het net (vaak aangeduid met het Engelse ‘power quality’ of kortweg ‘PQ’). In die gevallen kan spanningsregeling of PQ-regeling in de omvormers mogelijk (tijdelijk) uitkomst bieden. Liander heeft hier ervaring mee onder de noemer ‘Dynamisch Terugleveren’11, zowel op grote schaal (bijvoorbeeld bij een zonnepark van 3,4 megawattpiek in Friesland) als op kleinere schaal (bijvoorbeeld bij een dakgebonden zonnepanelensysteem van 125 kilowattpiek in Bant, Flevoland).12 e.

Vermogensbegrenzing (‘curtailment’). Een optie tot slot is het begrenzen van het vermogen van de installatie. Dit kan passief of statisch, bijvoorbeeld door middel van een kleinere omvormer. Het kan ook actief of dynamisch, waarbij de zonnestroomproductie bijvoorbeeld automatisch wordt afgetopt op het moment dat teruglevering dreigt te ontstaan. Dit wordt ook wel ‘curtailment’ genoemd.

Ook voor deze oplossingsrichting geldt dat de gemeente bijvoorbeeld zou kunnen helpen door ervaringen van bewoners en bedrijven met de genoemde punten te verzamelen en delen. Wellicht dat koplopers binnen de gemeente, zoals in het voorbeeld hieronder, hierbij anderen kunnen enthousiasmeren. Voorbeeld 2: zonnepanelen met dynamische vermogensregeling voor horecaleverancier “In de rubriek ‘Project van de week’ schenkt Solar Magazine wekelijks aandacht aan een bijzonder zonne-energieproject. Deze week het zonnedak van Holland Food Service dat voorzien is van dynamische vermogensregeling. Holland Food Service wilde het dak van zijn productielocatie in Wijchen van zonnepanelen voorzien. Daarbij was er echter een belangrijke uitdaging: het volle stroomnet in de regio. Samen met Groendus heeft het bedrijf in de vorm van dynamische vermogensregeling een passende oplossing gevonden.” 13 13

4.3 – Identificatie van zon-wind combinaties (cable pooling) Zonne-energie en windenergie pieken zelden tegelijkertijd. Sterker nog, op Europese schaal blijkt dat de opwek van zon en wind elkaar bijna perfect aanvullen (zie Figuur 20). Ook op lokaal niveau vullen ze elkaar goed aan, waardoor er vaak op een aansluiting van windturbines zonnepanelen bijgeplaatst kunnen worden (of andersom) zonder dat de kabel daarvoor verzwaard hoeft te worden. Dit wordt ook wel ‘cable pooling’ genoemd.

11 Zie: https://www.liander.nl/dynamischterugleveren 12 Bron: RVO, Verbeteren netinpassing zonne-energieprojecten: 10 toepassingen in kaart gebracht, 6 juli 2021 13 Bron: Solar Magazine, Project van de week | Zonnepanelen met dynamische vermogensregeling voor horecaleverancier, 9 juli 2022

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

13

De gemeente kan ontwikkelaars en investeerders mogelijk helpen om kansen hiervoor binnen de gemeente te identificeren. Dit kunnen kansen zijn voor grootschalige opwek, maar zeker ook voor kleinschalige opwek (zie het voorbeeld hieronder). Verder geldt ook voor deze oplossingsrichting dat kennisdeling een belangrijke rol kan vervullen. Zo is er een modelovereenkomst beschikbaar voor cable pooling. 14 Hierdoor hoeft het wiel niet voor ieder project opnieuw uitgevonden te worden.

Voorbeeld 3: wind en zon op een kleinverbruikersaansluiting

Figuur 20 – Maandelijkse opwek van windstroom en zonnestroom in Europa van begin 2010 tot september 2021 (bron: International Energy Agency)

In Meerkerk (provincie Utrecht) dekt melkveehouderij Van Wissen zijn eigen jaarverbruik van 65.000 kWh met een kleine windturbine (15 kW, jaarproductie: 35.000 kWh) en zonnepanelen (39 kWp, jaarproductie 30.000 kWh) op één en dezelfde kleinverbruikersaansluiting. Het project maakt tevens gebruik van vermogensbegrenzing (zie paragraaf 4.2), zodat ook zeer zonnige, winderige dagen met weinig verbruik de capaciteit van de aansluiting niet wordt overschreden.10

4.4 – Stimulering van deelname aan GOPACS Kleinere en grotere marktpartijen die in staat zijn hun elektriciteitsverbruik of elektriciteitsproductie te beïnvloeden kunnen gebruik maken van het congestiemanagementportaal GOPACS (Grid Operators Platform for Congestion Solutions). Dit platform is opgericht door Nederlandse netbeheerders om meldingen te kunnen plaatsen wanneer zij in een bepaald gebied netcongestie verwachten en om vervolgens marktpartijen in staat te stellen om hierop te reageren door hun verbruik of productie aan te passen. Dit reageren kan via een zogenaamde ‘flexbieding’. Zo’n flexbieding binnen het congestiegebied moet altijd gepaard gaan met een tegenovergestelde bieding buiten het congestiegebied, zodat het elektriciteitsnet op nationaal niveau in balans blijft. Als alle seinen op groen staan, dan betalen de netbeheerders het prijsverschil tussen de twee biedingen. Het mes snijdt hierbij aan twee kanten: de congestie op het elektriciteitsnet kan worden verminderd of opgelost en marktpartijen kunnen geld verdienen. 15 De gemeente zou hieraan kunnen bijdragen door het gebruik van GOPACS onder marktpartijen in de gemeente te stimuleren, bijvoorbeeld door ervaringen van bestaande gebruikers binnen de gemeente te delen en door nieuwe gebruikers te informeren over de mogelijkheden.

4.5 – Sturing vanuit RO Gemeenten kunnen sturing geven aan de ontwikkeling van vraag en aanbod van elektriciteit door middel van ruimtelijke ordening (vergunningen, bestemmingsplannen, eisen aan nieuwbouwprojecten, etc.). Bovendien krijgen gemeenten door een wijziging van het ‘Besluit bouwwerken leefomgeving’ (Bbl) meer bevoegdheden voor het duurzaam gebruik van daken.16 De gemeente Wijchen kan hiermee bijvoorbeeld voor een nieuwe woonwijk of een nieuw bedrijventerrein sturen op een goede balans tussen vraag en aanbod van elektriciteit, zowel in de ruimte als in de tijd. Naarmate dit meer in balans is, biedt dit steeds meer kansen om ook in gebieden van netcongestie nieuwbouw te realiseren, zoals in de voorbeelden hieronder.

14 Zie: https://energiesamen.nu/nieuws/2278/modelovereenkomst-cable-pooling-uitgebreid 15 Zie: https://www.liander.nl/partners/energietransitie/dynamo-flexmarktontwikkeling/gopacs 16 Bron: https://www.rvo.nl/onderwerpen/zonne-energie/besluit-bouwwerken-leefomgeving, 22 december 2021

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

14

Voorbeeld 4: Schiphol Trade Park

Voorbeeld 5: Energiehaven Apeldoorn

Op Schiphol Trade Park is het gelukt om 15 bedrijven aan te sluiten op 4 aansluitingen (4 bedrijven hadden als eerste een bouwvergunning en konden daardoor nog op tijd een netaansluiting aanvragen bij Liander). De afstemming tussen vraag en aanbod van deze bedrijven vindt plaats via een ‘virtueel stroomnet’ dat ervoor zorgt dat ze gezamenlijk nooit meer transportvermogen nodig hebben dan de 4 aansluitingen die beschikbaar zijn.17

Onder de noemer Energiehaven Apeldoorn is in Apeldoorn-Noord een coöperatief energiesysteem ontwikkeld dat vraag en aanbod van energie op het bedrijvenpark continu op elkaar afstemt. Onder andere kunnen via een onafhankelijk platform voor energiehandel overschotten worden geleverd aan buren op het bedrijventerrein en zorgen batterijen en een collectieve pool van elektrische auto’s voor tijdelijke opslag. Energiehaven Apeldoorn is een samenwerking tussen onder meer de gemeente Apeldoorn, Ondernemersvereniging Bedrijvenpark Apeldoorn-Noord (OBAN) en de bedrijven HVE en Firan.18 1718

4.6 – Flexibele inzet van laadpalen Laadpunten voor elektrische voertuigen kunnen een deel van het probleem vormen bij netcongestie, omdat ze door een snelle toename ervan een flink gevraagd vermogen toevoegen aan het elektriciteitsnet. Ze kunnen echter ook een deel van de oplossing vormen. Beheerders van laadpunten kunnen de mate van gebruik van de laadpunten en/of de laadsnelheid proberen af te stemmen op wat gewenst is vanuit het elektriciteitsnetwerk. Verzoeken hiervoor kunnen worden ingediend en ingewilligd via het GOPACS-platform zoals omschreven in paragraaf 4.4.

“We exploiteren op het moment al meer dan 9.500 laadpunten. Dan hebben we het over een potentieel van ongeveer 10 megawatt. Dit is al snel gelijk aan het benodigde vermogen voor bijna 10.000 huishoudens.”

Voorbeeld 6: Liander in Haarlem In Haarlem loopt een proef met 120 laadpunten die hiervoor gegroepeerd zijn. TotalEnergies Nederland (zie quote hiernaast) beheert de groep laadpunten en kan op verzoek van Liander het gezamenlijke laadvermogen kort verlagen. Elektrische rijders die per se op vol vermogen willen laden, bijvoorbeeld omdat ze snel weer verder moeten, kunnen dit aangeven.19

19

Marja Versleijen, directeur Mobility & New Energies van TotalEnergies in Nederland

Voorbeeld 7: innovatieproef Vattenfall Vattenfall wil als onderdeel van hun bieding voor het offshore windpark Hollandse Kust West (HKW) een proef doen met 200 tot 400 bestaande laadpunten om auto’s te ‘sturen’ in hun laadgedrag, rekening houdend met de hoeveelheid stroom die wordt geproduceerd door het windpark. Omdat Vattenfall concessiehouder is van de publieke laadpunten in Wijchen, kan deze proef mogelijk ook voor Wijchen interessant zijn.20 20

“Als de pilot succesvol verloopt, wil Vattenfall samen met toekomstige en huidige concessieverleners, zoals de provincies NoordBrabant, Limburg, Gelderland en Overijssel, bekijken hoe de opgedane kennis ook daar kan worden ingezet”

4.7 – Benutting base loads Netcongestie heeft te maken met het transport van elektriciteit. Een van de opties om dit aan te pakken is om opwek en verbruik van elektriciteit zo dicht mogelijk bij elkaar te laten plaatsvinden, zodat transport beperkt of helemaal niet meer nodig is. Een oplossingsrichting in dit kader is dat opwekkers van elektriciteit, zoals met zon of wind, op de aansluiting van verbruikers worden geplaatst die een dusdanige base load (‘basisverbruik’) hebben dat de opgewekte elektriciteit standaard of vrijwel standaard direct lokaal wordt verbruikt. Te denken valt hierbij aan gebouwen die (vrijwel) het hele jaar door (vrijwel) elke dag in bedrijf zijn, zoals supermarkten, zwembaden of (sommige) industriële of agrarische bedrijven.

17 Bron: https://www.change.inc/energie/bedrijven-delen-netaansluiting-in-energiecollectief-38084, 15 april 2022 18 Bron: https://www.firan.nl/case/slim-lokaal-energienetwerk-met-groeipotentieel-voor-bedrijvenpark-in-apeldoorn/ 19 Bron: https://www.solar365.nl/nieuws/haarlem-beperkt-netcongestie-door-laadpalen-te-groeperen-64ABAEB4.html, 24 juni 2022 20 Bron: https://www.transport-online.nl/site/143057/vattenfall-wil-windmolens-en-elektrische-autos-met-elkaar-laten-communiceren/, 25 juli 2022

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

15

Voorbeeld 8: zonnepark Meijwetering Een voorbeeld van waar gebruik wordt gemaakt van een base load is zonnepark Meijwetering in Utrecht (0,5 MWp), dat is aangesloten op de rioolwaterzuiveringsinstallatie (rwzi) van Leidsche Rijn. De verwachte opwek van het zonnepark overlapt zelfs op een zomerdag voor circa 99% met het verbruik van de rwzi (zie de bovenste grafiek hiernaast). Door toepassing van kleinere omvormers (zie de onderste grafiek) en actieve sturing wordt teruglevering aan het elektriciteitsnet helemaal voorkomen.10

Voorbeeld 9: zonnepark Vloeivelden Een ander voorbeeld is Zonnepark Vloeivelden Hollandia in Drenthe (116 MWp). Dit enorme zonnepark is aangesloten op het Gesloten Distributie Systeem (GDS) van aardappelverwerkingsfabriek Avebe. Avebe heeft een eigen warmtekrachtcentrale en daaraan gerelateerd een bestaand recht voor teruglevering. Een interessante bijkomstigheid is dat het terrein van Avebe ook gebruik wordt voor wateropslag. Onderzocht wordt wat voor kansen dit biedt voor energieopslag: bij een overschot aan elektriciteit kan water met een vijzelpomp worden weggepompt naar een ander bassin en later, als er geen overschot meer is, kan het water via een vijzelgenerator terugstromen waarmee weer elektriciteit wordt opgewekt. 12

Door opwek aan te sluiten op een bestaande aansluiting kunnen de kosten voor een nieuwe aansluiting worden uitgespaard. Voor een zonnepark worden deze kosten ingeschat op circa 25% van de totale investering. Daarnaast kan het wachttijd voor een nieuwe aansluiting schelen, voor zover een nieuwe aansluiting überhaupt al mogelijk is.12 4.8 – Solar carport Een specifieke oplossingsrichting die aansluit bij de vorige paragraaf is opwek van zonne-energie in de buurt van een base load in de vorm van een ‘solar carport’, oftewel een overkapping van een parkeerplaats met zonnepanelen. Een solar carport verdient het om apart benoemd te worden als oplossingsrichting, omdat het vanuit verschillende invalshoeken goed past bij de gemeentelijke ambities. Namelijk: -

-

Het draagt bij aan duurzame energieopwekking en een energieneutrale toekomst.21 Het draagt bij aan multifunctioneel gebruik van grond binnen bestaand stedelijk gebied toekomst.22 Het kan bijdragen aan de uitbreiding van de laadinfrastructuur en daarmee van elektrisch rijden.23 Het kan bijdragen aan duurzame logistiek, bijvoorbeeld met voorzieningen voor elektrische bestelvoertuigen en/of e-trucks ten behoeve van emissievrije bevoorrading of een waterstofinstallatie.24 Het kan bijdragen aan het balanceren van het elektriciteitsnetwerk, waarbij de opgewekte zonneenergie zoveel mogelijk lokaal wordt gebruikt en (tijdelijk) kan worden opgeslagen.25 Ontwikkeling in (deels) lokaal eigendom heeft de voorkeur met het oog op draagvlak en participatie.26

21 Zie bijvoorbeeld: ‘Energieplan op hoofdlijnen’ van de gemeente Wijchen, september 2018 22 Zie bijvoorbeeld: ‘Visie op zonne-energie’ van de gemeenten Druten en Wijchen, januari 2020 23 Zie bijvoorbeeld: Beleidsstrategie ‘Elektrisch rijden’ van de gemeente Wijchen, 11 mei 2021 24 Zie bijvoorbeeld: Mobiliteitsplan ‘Duurzaam onderweg tussen Maas en Waal’, 21 mei 2021 en Reactienota op RES 1.0 Regio Arnhem Nijmegen, 3 maart 2021 25 Zie bijvoorbeeld het voorliggend rapport 26 Zie bijvoorbeeld: ‘Leidraad Zonne-energie’ van de gemeente Wijchen, maart 2020

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

16

Voorbeeld 10: solar carports in Nederland De foto’s hiernaast tonen diverse voorbeelden van solar carports in Nederland.27 De grootste solar carport ter wereld staat op het parkeerterrein van Lowlands in Biddinghuizen. De carport beslaat in totaal 35 hectare en biedt ruimte aan zo’n 1.500 auto’s. De circa 90.000 zonnepanelen zijn goed voor een vermogen van in totaal ongeveer 35 MWp. Met de verwachte productie kunnen omgerekend grofweg 10.000 huishoudens van stroom worden voorzien.28 2728

Toch is de business case van een solar carport nog altijd uitdagend en is er vaak sprake van een onrendabele top. Dat komt met name doordat de investeringskosten beduidend hoger zijn dan voor zonnepanelen op daken of op de grond. Het verschil zit daarbij vooral in de kosten voor de onderconstructie, bestaande uit een fundering en een frame (zie Figuur 21). Ook zijn er meer overige kosten, bijvoorbeeld omdat zonnepanelen op daken meestal vergunningsvrij zijn maar solar carports niet. Wat kan helpen om de business case toch rond te krijgen is schaal: hoe groter de solar carport, des te lager in de regel de investeringskosten per parkeerplaats alsook per eenheid vermogen of opwek (zie een indicatie daarvan in Tabel 1). Daarnaast kunnen laadpalen en het aansluiten van de solar carport op een bestaande aansluiting uitkomst bieden: dit kan niet alleen flink schelen in de aansluitkosten, maar ook leiden tot hogere baten voor de productie (zie paragraaf 4.7 over het benutten van base loads).

Indicatief

Overig

Onderconstructie

Zonnepanelen en omvormers Projectmanagementkosten Nieuwe carport

Bestaand dak

Figuur 21 – Indicatie investeringskosten zonnestroomsysteem op een bestaand dak versus een solar carport29 Aantal parkeerplaatsen 1

Aantal zonnepanelen 7

Totaal vermogen (kWp) 3

Jaarlijkse productie (MWh) 2,9

Investering per kWp (€)

Investering in totaal (€)

Investering per parkeerplaats (€)

10

68

34

29

€ 1.600

€ 54.000

€ 5.440

50

340

170

145

€ 1.300

€ 221.000

€ 4.420

100

680

340

289

€ 1.200

€ 408.000

€ 4.080

200

1.360

680

578

€ 1.100

€ 748.000

€ 3.740

500

3.400

1.700

1.445

€ 1.000

€ 1.700.000

€ 3.400

1.000

6.800

3.400

2.890

€ 950

€ 3.230.000

€ 2.890

Tabel 1 –Indicatie investeringskosten solar carport27

Op basis van het bovenstaande verdient het aanbeveling om mogelijke interessante locaties voor een solar carport in de gemeente Wijchen te zoeken in de buurt van bestaande aansluitingen waarop een bepaalde base load aan verbruik zit. In Bijlage I bij dit rapport is daarvoor een eerste voorzet te vinden. 27 Bron: RVO, De zonnige kant van parkeren, 28 juni 2021 28 Bron: https://lowlands.nl/nieuws/2022/05/04/grootste-solar-carport-ter-wereld-geopend/ 29 Bron: : Jasper Feuth et al. (Eneco), De zonnige kant van parkeren: business case en praktijkervaringen, december 2021

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

17

Voorbeeld 11: PowerParking Een voorbeeld van een concept dat nauw aansluit bij de laatste alinea op de vorige pagina is PowerParking. Dit is een concept voor solar carports waarbij verbindingen worden gelegd tussen opwek, opslag, het gebruik van duurzame energie voor nabij gelegen gebouwen en het ‘slim’ opladen en mogelijk ontladen (‘bidirectioneel laden’) van elektrische voertuigen. Dit zorgt voor systeemoptimalisatie, waardoor vaak geen onnodige netaansluitingen of netverzwaringen zijn vereist. Het PowerParking concept is op een aantal plekken in Nederland gerealiseerd, zoals bij het gemeentehuis van Dronten30 en bij een Lidl supermarkt in Woerden.31 Bij de PowerParking in Dronten is gebruik gemaakt van een Nilar-batterij. Deze batterij is veiliger dan veel andere batterijen omdat de vloeistof in de accu (elektrolyt) op waterbasis is en dus niet kan branden. De batterij is bovendien 100% recyclebaar en de levensduur kan eenvoudig verlengd worden door het elektrolyt te vervangen. 3031

4.9 – Buurtbatterij In buurten waarin de spanning te hoog oploopt, bijvoorbeeld door aanwezigheid van veel zonnepanelen, kan een buurtbatterij uitkomst bieden. Dit houdt in dat woningen (of andere gebouwen) in een buurt verbonden worden met een centrale batterij. Een energiemanagementsysteem (EMS) regelt de energiestromen van een naar de batterij en houdt bij wat er per huishouden wordt geladen en ontladen. Voorbeeld 12: buurtbatterij in Haarlem

Spanning op het net gedurende de dag (Volt)

In een buurt in Haarlem met veel zonnepanelen en een beperkte netcapaciteit liep de spanning regelmatig op tot boven de 250 Volt en schakelden de omvormers uit. Een buurtbatterij zorgt er nu voor dat de spanning met +/- 20 Volt kan worden beïnvloed (zie de grafiek hiernaast als voorbeeld). De zonnepanelen kunnen hierdoor (veel) langer produceren.32

Met buurtbatterij Zonder buurtbatterij

Voor een buurtbatterij is naar verluid een investering nodig van € 500 tot 1.000 per kWh. Rekenend met een bandbreedte voor huishoudelijke opslag van 4 tot 14 kWh, betekent dit een investering van € 2.000 tot € 14.000 per huishouden.32 Bij een project met een buurtbatterij in Rijssenhout bedroeg de totale investering zo’n € 140.000.33 Met 35 deelnemende woningen komt dit neer op ongeveer € 4.000 per huishouden. Voor de business case is het verder van belang dat op de elektriciteit die via de batterij loopt eenmalig energiebelasting wordt geheven. Voorheen was sprake van dubbele energiebelasting, maar die is eraf. Desalniettemin maakt deze energiebelasting de business case voor een buurtbatterij lastiger ten opzichte van individuele batterijen (‘thuisbatterijen’) die daar niet mee te maken hebben. Ondanks de uitdagende business case is zeker ook support voor buurtbatterijen. Zo is er in 2021 in de Tweede Kamer met ruime meerderheid een motie aangenomen van Pieter Grinwis (ChristenUnie) en Henri Bontenbal (CDA) om de potentie van buurtbatterijen te onderzoeken voor het ontlasten van het stroomnet. Aansluitend bij de twee voorgaande paragrafen, kan het erg helpen voor de business case om locaties te zoeken waar gebruik gemaakt kan worden van een bestaande aansluiting. Dit kan de investeringsdrempel voor een buurtbatterij flink verlagen.

30 Zie: https://www.flevoland.nl/dossiers/lelystad-airport/duurzame-luchthaven/powerparking/leerervaringen 31 Zie: https://solarmagazine.nl/nieuws-zonne-energie/i19319/woerden-heeft-eerste-energiecirculaire-lidl-met-zonnepanelen 32 Bron: TKI Urban Energy, Energie opslaan, loont dat op dit moment?, 17 december 2021 33 Bron: NRC, Je stroom bewaren in de buurtbatterij, 27 november 2017

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

18

Een netbeheerder mag zelf niks doen met opslag, maar kan wel een beperkte vergoeding geven voor netwerkoplossingen. Ook dat zou de business case verder overeind kunnen helpen. 4.10 – Warmte-alternatieven Een laatste oplossingsrichting die dit rapport behandeld is het gebruik van warmte in plaats van elektriciteit, bijvoorbeeld via een warmtenet. Zo’n warmtenet kan gevoed worden door restwarmte vanuit bijvoorbeeld een industrieel bedrijf of een zwembad, maar ook door zonnewarmte zoals in het voorbeeld hieronder. Voorbeeld 13: Een ‘Zonnewarmtenet’ In de Haarlemse wijk Ramplaankwartier worden stapsgewijs huizen geïsoleerd, uitgerust met PVT-panelen (die elektriciteit opwekken én water opwarmen; PV staat voor zonnestoom, T voor thermisch) en aangesloten op een wijkwarmtenet met warmteen koudeopslag in de bodem. Samen wordt dit het ‘Zonnewarmtenet’ genoemd. De realisatie van het project is in 2022 van start gegaan na toekenning van een rijksbijdrage van het Programma Aardgasvrije Wijken (PAW). Behalve aardgas bespaart het project ook elektriciteit, omdat er door het opwekken en opslaan van warmte veel minder stroom nodig is voor de warmtepompen. In combinatie met de opwek van elektriciteit zorgt het project daardoor voor een veel kleinere belasting van het elektriciteitsnet.34

34

In het getoonde voorbeeld wordt warmte opgeslagen in de bodem, maar in toenemende mate zijn er ook zogenaamde ‘warmtebatterijen’ op de markt, waarbij warmte bijvoorbeeld wordt opgeslagen in een mineraal zoals magnetiet35 of zelfs in zand.36 De Transitievisie Warmte Wijchen37 biedt houvast bij de vraag of en waar een dergelijk project ook in de gemeente Wijchen mogelijk zou kunnen zijn. Onder andere staat daarin op kaart een overzicht van aanwezige warmtebronnen en van verkenningswijken voor warmteoplossingen (zie Bijlage II).

34 Bron: https://ramplaankwartier.nl/over-spaargas/ 35 Zie bijvoorbeeld: https://www.lkabminerals.com/nl/industry-uses/offshore-energie-nl/warmteopslag/ 36 Zie: https://www.change.inc/energie/finse-zandbatterij-kan-energie-maandenlang-opslaan-38588 37 Zie: https://warmtetransitiewijchen.ireporting.nl/

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

19

5 – CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Het doel van het voorliggende rapport is om inzicht te bieden in wat de gemeente Wijchen, al dan niet in samenwerking of samenspraak met onder andere netbeheerders, bewoners, bedrijven en (energie-) coöperaties, kan doen om de netcongestieproblemen in de gemeente aan te pakken. Dit laatste hoofdstuk presenteert daartoe de belangrijkste conclusies en aanbevelingen. 5.1 – Conclusies Het rapport laat in de eerste plaats zien dat er niet één oorzaak is van netcongestie, maar meerdere tegelijk. Het gaat daarbij om een toename van de lokale opwek van elektriciteit, een toename in de vraag naar elektriciteit en het feit dat het Nederlandse elektriciteitsnet en veel van de bijbehorende wet- en regelgeving nog vooral zijn ingericht op het ‘vroegere’ eenrichtingsverkeer van elektriciteit vanuit grote energiecentrales. De gevolgen hiervan gaan iedereen in de gemeente Wijchen aan en het is dus ook van groot belang om iedereen in de gemeente goed met relevante informatie van dienst te kunnen zijn. Netbeheerder Liander zet goede stappen hierin en biedt bijvoorbeeld nu zowel voor kleinverbruikers- als grootverbruikersaansluitingen een ‘postcodecheck’ aan met informatie die specifiek op een adres is toegesneden. De getoonde oplossingsrichtingen in het rapport maken duidelijk dat ook voor de gemeente gerichte informatievoorziening een belangrijk middel kan zijn.

Dit kan variëren van informatie richting bewoners en bedrijven over het slim installeren van zonnepanelen tot bijvoorbeeld informatie richting bedrijven over hoe zij via het platform GOPACS geld kunnen verdienen als ze flexibel zijn in hun elektriciteitsverbruik of -productie. Tegelijkertijd kan de gemeente een verschil maken door in de ruimtelijke ordening (vergunningen, bestemmingsplannen, eisen aan nieuwbouwprojecten, etc.) slimme keuzes te maken. Te denken valt daarbij onder andere aan het combineren van zon en wind (die elkaar qua elektriciteitsproductiepatroon goed aanvullen) op één kabel en van opwek en afname (zoals opwek in de buurt van een ‘base load’). Wat betreft het laatste toont het rapport specifiek enkele mogelijke locaties in de gemeente Wijchen voor een solar carport (overkapping van een parkeerplaats met zonnepanelen) in de buurt van bijvoorbeeld een supermarkt of zwembad (zie Bijlage I). Behalve om redenen van netcongestie, kan het zorgvuldig kiezen van een dergelijke locatie ook helpen om de uitdagende business case van een solar carport rond te krijgen. Tot slot kan de gemeente nog meer het heft zelf in handen nemen door bijvoorbeeld te investeren in een buurtbatterij. Een netbeheerder mag daar zelf niet in investeren.

Ook het investeren in een warmtenet kan de congestieproblemen op het elektriciteitsnet verminderen, omdat daarmee bijvoorbeeld vraag naar elektriciteit door warmtepompen vermeden kan worden. Al met al komt dit rapport tot drie niveaus met oplossingsrichtingen (zie Figuur 22). Grofweg is de verwachting daarbij dat de benodigde inspanning/investering per niveau toeneemt, maar tegelijkertijd ook de verwachte impact ervan. Figuur 22 – Samenvatting van de oplossingsrichtingen op drie niveaus

Lage inspanning/ investering

1. Ondersteuning bij uitval van omvormers Kennisdeling en ondersteuning van bewoners en bedrijven

2. Kennisdeling slim zonnepanelen installeren 3. Identificatie zon-wind combinaties 4. Stimulering van deelname aan GOPACS Sturing vanuit ruimtelijke ordening en concessies

5. Sturing vanuit RO 6. Flexibele inzet van laadpalen 7. Benutting van base loads 8., Solar carports Investering in fysieke aanpassingen/ alternatieven

Hoge inspanning/ investering Lage verwachte impact

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

9. Buurtbatterij 10. Warmte-alternatieven

Hoge verwachte impact

20

5.2 – Aanbevelingen In lijn met het voorgaande, komt dit rapport tot de volgende aanbevelingen: 1.

Overweeg om een inspectieronde voor bewoners te organiseren of faciliteren om mogelijke oorzaken van uitval van omvormers in de eigen installatie te kunnen traceren en verhelpen. Het probleem raakt bepaalde wijken, zoals Kerkeveld en Woezik, heftiger dan andere, maar is toch ook wijd verspreid (zie paragraaf 4.1).

2.

Deel ervaringen van inwoners en bedrijven over hoe zij ondanks beperkingen rondom netcongestie, door slimme installatie, toch van zonnepanelen kunnen profiteren (zie paragraaf 4.2).

3.

Zorg voor een goede balans in plannen voor opwek van elektriciteit met zonne-energie (bijvoorbeeld zonnepark Bankhoef) en met windenergie (bijvoorbeeld windpark Bijsterhuizen). Identificeer plekken in de gemeente waar mogelijk kansen liggen voor combinaties van zon en wind (cable pooling) en deel de modelovereenkomst die hiervoor beschikbaar is (zie paragraaf 4.3).

4.

Informeer zowel kleine of grote marktpartijen over de mogelijkheid om met flexibiliteit in hun elektriciteitsverbruik of -productie geld te verdienen via het platform GOPACS (zie paragraaf 4.4).

5.

Stuur bij nieuwbouwontwikkelingen, zoals Wijchen-West (woningbouw) en de uitbreiding van Bijsterhuizen (bedrijventerrein), vanuit de ruimtelijke ordening naar een goede balans tussen vraag en aanbod van energie (niet alleen elektriciteit) en overweeg de inzet van handelsplatforms of een ‘virtueel stroomnet’ voor onderlinge energie-uitwisseling (zie paragraaf 4.5).

6.

Ga in overleg met Vattenfall als concessiehouder van de publieke laadpunten voor elektrische voertuigen in de gemeente Wijchen over de flexibele inzet van laadpunten (zie paragraaf 4.6).

7.

Identificeer plekken in de gemeente met een ‘base load’ (een voorspelbaar, liefst hoog elektriciteitsverbruik) waar opwek van elektriciteit aan gekoppeld kan worden (zie paragraaf 4.7).

8.

Onderzoek specifiek voor ‘base loads’ in de buurt van parkeerplaatsen de optie van een solar carport, waarmee mogelijk meerdere beleidsdoelen met elkaar verenigd kunnen worden (zie paragraaf 4.8). Enkele voorbeelden van mogelijk interessante locaties hiervoor in de gemeente Wijchen zijn te vinden in Bijlage I.

9.

Overweeg voor wijken met veel uitval van omvormers de plaatsing van een buurtbatterij en richt de aandacht hierbij omwille van de business case op locaties waar gebruik gemaakt kan worden van een bestaande elektriciteitsaansluiting (zie paragraaf 4.9).

10. Staar niet blind op elektriciteit, maar verken ook de rol die warmte-alternatieven kunnen spelen om de (piek)belasting op het elektriciteitsnet te verminderen. Een specifiek voorbeeld is een warmtenet in combinatie met PVT-panelen, goede isolatie en warmte-koude opslag (WKO). De Transitievisie Warmte Wijchen kan hierin houvast bieden (zie paragraaf 4.10).

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

21

AFKORTINGEN ACM Bbl EMS ESAP GDS GOPACS kWh kWp MWh MWp OS PQ PV PVT RES RO RVO rwzi SS WKO

Autoriteit Consument & Markt Besluit bouwwerken leefomgeving Energiemanagementsysteem Energiesysteem Actieplan Gesloten Distributie Systeem Grid Operators Platform for Congestion Solutions Kilowattuur Kilowattpiek Megawattuur Megawattpiek Onderstation Power Quality (spanningskwaliteit) Photovoltaic (zonnestroom) Photovoltaic en thermal (zonnestroom en zonnewarmte) Regionale Energie Strategie Ruimtelijke Ordening Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Rioolwaterzuiveringsinstallatie Schakelstation Warmte-koude opslag

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

22

BIJLAGE I: MOGELIJKE LOCATIES VOOR EEN SOLAR CARPORT IN GEMEENTE WIJCHEN Bijvoorbeeld (zie de genoemde locaties op kaart onder de tabel): Locatie

Base load nabij?

Middenspanningsinstallatie nabij?

Open terrein?

1. Parkeerplaats Dorsvlegel

Ja, Lidl, maar niet direct aan de parkeerplaats

Ja

Veel bomen

2. Parkeerplaats De Poort

Ja, Jumbo, direct aan de parkeerplaats

Iets verderop

Enkele bomen

3. Parkeerplaats Oude Bibliotheek

Ja, Cinema Roma, maar mogelijk geen heel hoog/constant verbruik, een weg ertussen en heeft al zonnepanelen

Iets verderop

Ja

4. Parkeerplaats Zwembad De Meerval

Ja, Zwembad De Meerval direct aan de parkeerplaats

Ja

Ja

5. Parkeerplaats Sportcentrum Arcus

Ja, Sportcentrum Arcus direct aan de parkeerplaats, heeft wel al zonnepanelen

Ja

Ja

1. Parkeerplaats Dorsvlegel (nabij Lidl)

2. Parkeerplaats De Poort (nabij Jumbo)

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

23

3. Parkeerplaats Oude Bibliotheek (nabij Cinema Roma)

4. Parkeerplaats Zwembad De Meerval

5. Parkeerplaats Sportcentrum Arcus

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

24

BIJLAGE II: KAARTEN UIT TRANSITIEVISIE WARMTE WIJCHEN

Netcongestie: inventarisatie effecten en oplossingen gemeente Wijchen

25