Bijlage 1 - Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen
Tekst van het document
Gemeente Wijchen
Onderzoek naar toekomst dorpskermissen
i van vi
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
Gemeente Wijchen
Onderzoek naar toekomst dorpskermissen
Opdrachtgever: Gemeente Wijchen Contactpersoon: Mevrouw S. Effing Projectteam DTNP: De heer W. Frielink De heer M. Peters Projectnummer: 2407.0123 Datum: 15 februari 2024
Graafseweg 109 6512 BS Nijmegen T 024 - 379 20 83 E info@dtnp.nl W www.dtnp.nl Adviseurs voor Ruimte en Strategie
1
Inleiding en context
1
2
Conclusies
5
3
Kermissen in de Wijchense kerkdorpen
11
3.1
Balgoij
12
3.2
Batenburg
14
3.3
Bergharen
16
3.4
Hernen-Leur
17
3.5
Niftrik
18
3.6
Wijchen
20
Bijlage landelijke trends en ontwikkelingen
22
Kermis in Nederland
23
De toekomst van de kermis
25
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
Inleiding en context
De kermis wordt vaak gezien als de oudste vorm van volksvermaak. Door recente ontwikkelingen is dit jaarlijkse evenement in veel dorpen onder druk komen te staan, zo ook in de gemeente Wijchen. Een analyse van het toekomstperspectief van de kermis in de kleine kernen biedt inzicht in de omvang van dit probleem.
kermissen in de kleinere kerkdorpen. Zo kwam het de afgelopen twee jaar voor dat kermissen (op het laatste moment) niet doorgingen zoals beoogd, vanwege afzeggingen van exploitanten (Hernen in 2022, Balgoij in 2023). In het licht van deze ontwikkelingen is aan DTNP gevraagd om inzicht te verschaffen in het toekomstperspectief van de kermissen in de kleine kernen van de gemeente Wijchen. Het resultaat hiervan is een analyse van de knelpunten en kansen geworden, met daaruit
Aanleiding
voortvloeiend een aantal aanbevelingen voor de toe-
In de afgelopen decennia heeft de kermiswereld het
komst.
zwaarder gekregen. Mede door gestegen exploitatieDe Wijchense kermis
kosten en dalende bezoekersaantallen zijn de marges
Onderzoek in twee sporen
kleiner geworden en is het uitbaten van een kermisat-
In dit onderzoek is er aandacht geschonken aan twee
tractie of -kraam steeds lastiger geworden: de winstge-
centrale thema’s. Het eerste thema gaat over het toe-
vendheid staat onder druk. Dit geldt vooral voor de klei-
komstperspectief van en de behoefte aan de dorpsker-
nere dorpen waar een kermis wordt georganiseerd:
missen. In dit thema komt de lokale kermiscultuur van
door de relatief lage bezoekersaantallen van de dorps-
het dorp in kwestie aan bod en is er gekeken naar hoe
kermissen is het omzetpotentieel laag en is er een reëel
de dorpskermis zich verhoudt tot de andere jaarlijkse
risico op verlies. Dit heeft als resultaat dat het steeds
dorpsevenementen.
lastiger wordt om een dorpskermis met een aantrekkelijke mix aan attracties en kramen te organiseren.
Het tweede thema betreft de manier waarop de dorpskermissen in de gemeente Wijchen georganiseerd
Deze ontwikkeling is ook zichtbaar in de gemeente
worden. Bovendien is er gekeken naar wat er zowel or-
Wijchen; niet bij de kermis van Wijchen, maar wel bij de De ingang van de Wijchense kermis vanaf de Bronckhorstlaan
2 van 27
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
ganisatorisch als financieel nodig is om de organisatie meer toekomstbestendig te kunnen maken.
Proces Allereerst is er begonnen met bureauonderzoek naar de recente ontwikkelingen van zowel de dorpskermis in het algemeen als de situatie in de gemeente Wijchen. Vervolgens zijn sleutelinformantgesprekken gevoerd met de diverse leefbaarheidsgroepen en de kermisorganisators van de kleinere kernen binnen de gemeente, om zo een beeld te krijgen van de kermiscultuur per dorp. Hen is ook ter controle een eerste versie voorgelegd van de delen van dit rapport die over hun dorp gingen. Tot slot is gesproken met een jongerenwerker binnen de gemeente Wijchen van MeerVoorMekaar.
Leeswijzer Dit rapport hanteert een compacte opzet, met in hoofdstuk 2 de belangrijkste conclusies en in hoofdstuk 3 de achtergronden per dorp. In de bijlage is meer achtergrondinformatie
opgenomen
over
kermissen
in
Nederland.
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
3 van 27
4 van 27
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
Conclusies
Kermissen in kleine dorpskernen onder druk
Daarnaast zijn mensen mobieler geworden en neemt
Landelijk staan kermissen in kleine dorpskernen onder
het bezit van elektrische fietsen onder schoolgaande
ACHTERGROND | Verschillende soorten kermis-
druk. Hiervoor zijn meerdere oorzaken te benoemen, die
jongeren snel toe, waardoor relatieve afstanden tot gro-
exploitanten | In de kermisbranche valt grofweg
er samen toe leiden dat de winstgevendheid van de ker-
tere kernen afnemen, én vergrijst de bevolking in klei-
een onderscheid te maken tussen exploitanten die
misattracties in kleine kernen sterk achteruit is gegaan.
nere kernen vaak, waardoor de kernpopulatie voor
vooral de grote kermissen aandoen en exploitanten
Aan de kostenkant krijgen exploitantent te maken met
kermissen afneemt.
die eerder op de kleinere kermissen te vinden zijn.
hogere kosten, zoals voor energie, transport, veiligheid
Het onderlinge verschil zit hem in de kwaliteit van
en onderhoud. De opbrengsten stijgen in kleinere kernen
In de kermisbranche zijn veel kermisfamilies actief, met
hun attracties en kramen. Uitgebreider gedecoreer-
niet navenant mee. Ondanks dat inwoners van kleine
een hoge betrokkenheid bij de plaatsen waar ze komen.
de, grotere, nieuwere, en daarmee duurdere attrac-
kernen structureel aangeven de kermis hoog te waarde-
Deze exploitanten zijn echter uiteindelijk ook bedrijven
ties en kramen zijn vooral op grote kermissen te
ren, blijven feitelijke bestedingen achter . Dit komt onder
die winst moeten maken. Ze zoeken naar manieren om
vinden. Die kermissen trekken meer bezoekers en
andere doordat de inwoners, en vooral de jeugd:
kosten en risico’s te verlagen en opbrengsten te verho-
daarmee is er voor exploitanten meer omzet te ge-
•
gewend zijn geraakt aan (eenvoudige toegang tot)
gen. Concreet betekent dit dat grotere kermissen met
nereren, die nodig is voor een gezonde exploitatie.
andere vormen van fysiek en digitaal vermaak,
een grotere gezamenlijke aantrekkingskracht en meer
Op kleinere dorpskermissen staan attracties die
zoals indoor speeltuinen, attractieparken, VR,
bezoekers, aantrekkelijker zijn voor kermisexploitanten.
minder omzet nodig hebben voor hun exploitatie.
gaming en streaming;
Dit geldt nog meer tijdens een weekend waarin er veel
Het kunnen goedkopere attracties en kramen zijn
voor veel voorzieningen al georiënteerd zijn geraakt
kermissen worden georganiseerd en waarbij er dus een
(kleiner, minder uitbundig gedecoreerd, minder on-
op grotere voorzieningenkernen in de omgeving. Dit
keuze gemaakt moet worden voor welke kermis wordt
derhoud) of oudere attracties en kramen die al te-
heeft ook gevolgen voor andere kleinschalige voor-
ingeschreven.
rugverdiend zijn. Daarnaast hebben deze attracties
a
•
zieningen in het eigen dorp.
a
Hierin is een vergelijking met winkels te maken. Ook in de winkelsector is een verschraling in kleine kernen zichtbaar. Ondanks dat inwoners een lokale buurtsupermarkt hoog waarderen, bezoeken ze de winkel nauwelijks en bestaat het gros van de aankopen uit de vergeten boodschap. Daar kan een winkel niet op draaien, net zoals een kermisattractie niet kan draaien op de kleine hoeveelheid jeugd in dorpen van 500 à 1.500 inwoners.
6 van 27
in beginsel lage operationele kosten: ze zijn snel Als grotere attracties zoals botsauto’s wegvallen, valt
op- en af te bouwen, hebben weinig personeel
de belangrijkste trekker van een lokale dorpskermis
nodig om geopend te zijn, zijn eenvoudig en in
weg, waardoor het ook voor andere attracties financi-
weinig transporten te vervoeren, en hebben een
eel veel minder interressant wordt op de kermis te
laag energieverbruik.
staan. Het onder druk staan van kleine dorpskermissen
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
is daarmee een autonome trend, die maar zeer beperkt
jaar. Dit geldt in principe voor alle inwoners van de
tegen te houden is.
dorpen, maar des te meer voor de jongeren.
VERGELIJKING
MET
WARENMARKTEN
|
De
kermisbranche vertoont veel parallellen met de amHet aantal grote kermisattracties, zoals de botsauto’s,
JONGEREN | Voor jongeren is de lokale kermis een
bulante handel. De AGF-kraam (aardappelen,
neemt sowieso af. In de afgelopen jaren halveerde grof-
tijdelijke sociale omgeving zonder de invloed van
groente en fruit) is op een weekmarkt de belangrijk-
weg het aantal botsauto’s, waardoor er dus ook per ker-
ouders of school. Dit is interressant voor zowel jon-
ste trekker. Als die kraam er niet meer is, dan blijft
misweekend minder attracties beschikbaar zijn voor
geren uit de eigen kern, alsook van daarbuiten (bijv.
een belangrijk deel van de bezoekers weg, waar-
kermissen. Voor kleine dorpskernen leidt dat er toe dat
Druten). De ervaring van de jongerenwerkers die in
door het fundament voor de hele warenmarkt weg-
áls er überhaupt al attracties beschikbaar zijn op het
de gemeente actief zijn, is dat de kermis vooral een
valt. De botsauto’s zijn de AGF-kramen van de
moment dat de kermis plaatsvindt, er aan een kermis-
plek is waar jongeren rondhangen; een plek om
kermis.
exploitant exploitatievergoeding betaald moet worden
mensen te bekijken, zelf gezien worden en te spie-
om een attractie te binden (anders wordt gekozen voor
gelen. Ondanks dat jongeren zeggen niet naar de
De overeenkomsten tussen warenmarkten en ker-
een winstgevender locatie). Voor een grote attractie,
kermis te gaan, gaan ze vaak toch even kijken.
missen gaat nog veel verder: het exploitatiemodel en ambulante karakter lijken sterk op elkaar, even-
zoals de botsauto’s gaat het daarbij om ten minste € 5.000. Ook met die vergoeding is het verdienpotenti-
Het belang van de kermis is niet in alle kerkdorpen het-
als de cultuur (je wordt in het vak geboren). Ook de
eel voor grote attracties in kleine kernen klein.
zelfde. In sommige kerkdorpen is de kermis, samen
keuzes die exploitanten moeten maken, lijken op
met carnaval, veruit het belangrijkste dorpsevenement
elkaar: marktkooplieden hebben veel binding met
Sterke verwevenheid in Wijchense dorpen
van het jaar (bijv. in Balgoij en Bergharen). In andere
de plek waar ze al jaren staan, maar moeten
De dorpskermissen vervullen historisch een belangrijke
dorpen zijn er evenementen die beduidend meer bezoe-
bedrijfseconomisch kiezen voor succesvolle wa-
rol in de sociale structuur van de kerkdorpen in de
kers trekken (bijv. de Stratenmarkt in Hernen en de
renmarkten, met voldoende loop en kritische
gemeente Wijchen, maar de actuele rol verschilt sterk
Batenburgse Dag op de laatste zondag van juli).
massa; kermisexploitanten hebben veel bindingen
per kern. In alle kerkdorpen staat het voorzieningen-
met kermissen waar zij (of hun familie) al tientallen
aanbod in brede zin onder druk. De jaarlijkse kermis is
Daarnaast verschilt de organisatorische en financiële
jaren komen, maar moeten bedrijfseconomisch
binnen die context een onderscheidend moment in het
rol van de kermis sterk per dorp. In sommige dorpen is
kiezen voor succesvolle, grotere kermissen.
de kermis, met bijbehorende tent en opbrengsten daar-
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
7 van 27
Voor- en nadelen van verbintenis van kermis in Wijchen met dorpskermissen
Zónder verbintenis met Wijchense kermis
Mét verbintenis met Wijchense kermis
bintenis komt tussen de kermis in Wijchen en de dorps-
Wat houdt het in?
Wat houdt het in?
kermissen. Dat houdt in dat een kermisexploitant die op
Voor elke kermis wordt exploitanten gezocht die in-
Kermisexploitanten die op de succesvolle kermis in
de succesvolle Wijchense kermis staat, ook een dorpsker-
teresse hebben op de betreffende kermis te staan.
Wijchen staan, staan daar voor een gereduceerd
Op Wijchense kermis, dan ook op een dorpskermis? Een wens bij een deel van de kerkdorpen is dat er een ver-
mis in de gemeente Wijchen aan moet doen. Dat zou de
tarief, maar moeten als tegenpresentatie ook op één
oplossing zijn voor de achteruitgang van de dorpskermis-
van de kermissen in de kleinere kerkdorpen staan.
sen, met name om populaire attracties als de botsauto’s te trekken.
Kermis in Wijchen
Kermis in kleinere kern
Kermis in Wijchen
Kermis in kleinere kern
De praktijk is echter weerbarstiger. De beschikbaarheid van deze grotere attracties is beperkt in de kermisweekenden in het hoogseizoen (half september tot half okto-
Kwaliteit kermis
Grotere attracties
Kwaliteit kermis
Grotere attracties
Kwaliteit kermis
Grotere attracties
Kwaliteit kermis
Grotere attracties
ber en rondom feestdagen). Daarnaast leidt dit voor de Wijchense kermis tot een beperking in de daar beschikba-
kans
re attracties: grotere attracties die weinig tot geen mogelijkheden hebben op de kleinere dorpskermissen te staan, zullen minder geïnteresseerd zijn in de Wijchense kermis (ze kunnen immers in het weekend van de kleine dorpskermis ook op een grotetere kermis staan). Ook doet deze regeling geen recht aan het verschil tussen exploitanten die op grotere kermissen staan en die op kleinere kermissen staan.
8 van 27
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
uit, een essentieel onderdeel van de sociale structuur
exploitant is, dan is het vaak nog steeds interessanter
de botsauto’s. Een kermis mét grotere attracties vraagt
in het dorp. Daar worden bijvoorbeeld met de opbrengs-
om tijdens het kermisseizoen te kiezen voor een van de
een grotere bijdrage.
ten uit de tent andere maatschappelijke activiteiten en
grotere kermissen. Een realistisch blik is hier op zijn
initiatieven in het dorp gefinancierd. De kermis in
plaats: het toekomstperspectief van kermissen in de
Een verhoging van de financiële bijdrage is overigens
Balgoij is hier een goed voorbeeld van. In de meeste
kleinere kerkdorpen van de gemeente Wijchen is, net
geen garantie dat een kermis op termijn in stand is te
dorpen is de kermis meer een op zichzelf staand evene-
als in de rest van het land, niet goed. Zonder ondersteu-
houden. Het verkleint wel de kans dat kermissen op
ment, met weliswaar maatschappelijke meerwaarde
ning moet uit worden gegaan van een verschraling van
korte termijn lokaal wegvallen.
voor het dorp, maar geen aanvullende verwevenheid.
de kermissen en dus ook op termijn van het wegvallen hiervan.
Heroverweging moment van de kermis De kermis wordt in bijna alle dorpen elk jaar op hetzelf-
De gemene deler is dat de kermis, meer dan de andere dorpsevenementen, een evenement is dat ook gericht
Hieronder staan een aantal mogelijkheden om het per-
de moment gehouden. De periode is vaak al tientallen
is op en toegankelijk is voor kinderen en jeugd. Het ver-
spectief van de lokale dorpskermissen te vergroten.
jaren dezelfde. Dit leidt tot lokale bekendheid en de
dwijnen van bij jeugd populaire grotere attracties als de
Sommige zijn voor de gemeente () , andere voor de
data zijn opvolgend. Een deel van de kermissen in
botsauto’s en de bewegende bank heeft er echter al wel
organisatoren van de kermis ().
Wijchen (met name die in Balgoij en Niftrik) vindt plaats in het hoogseizoen van de kermissen. Tijdens die week-
toe geleid dat de kermis minder aantrekkelijk is gewor-
Verhoging financiële bijdrage van de gemeente
enden hebben exploitanten ruime keuze in de kermis-
De huidige bijdrage van de gemeente Wijchen aan de
sen waar ze kunnen staan, dus ook op grotere locaties.
Toekomst van de dorpskermissen in Wijchen
dorpskermissen is al circa 10 jaar hetzelfde en niet ge-
Door in een weekend buiten het hoogseizoen om de
De toekomst van de kermissen in de kerkdorpen van de
corrigeerd voor inflatie e.d.. Alle partijen die betrokken
kermis te organiseren, neemt de kans toe dat er een
gemeente Wijchen blijft onzeker. De ontwikkeling
zijn bij de dorpskermissen (zowel de organisatoren als
kermis te organiseren is mét grotere attracties. De kans
binnen de kermisbranche leidt er toe dat grote attrac-
de kermisbranche) geven aan dat deze bijdrage naar
daarop is overigens nog steeds klein en dit kan alleen
ties financieel niet meer uit kunnen in kleine dorpen.
hedendaagse maatstaven onvoldoende is om een rol
in combinatie met een grotere financiële bijdrage van
Het inmiddels ontbreken van botsauto’s op alle kermis-
van betekenis te zijn. Grofweg een verdubbeling van de
de gemeente. Het nadeel hiervan is dat de kermissen
sen in de kerkdorpen van Wijchen is daar een duidelijk
subsidie naar € 2.500 à € 3.000 per dorp per jaar wordt
deels gekoppeld zijn aan andere lokale evenementen
zichtbaar voorbeeld van. Zelfs als alle kosten voor een
als reëler gezien voor een kermis zonder attracties als
én dat bekendheid van de kermis opnieuw opgebouwd
den voor deze doelgroep.
exploitant zouden worden vergoed en de kassa voor de
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
9 van 27
moet worden. Tijdens gesprekken met de dorpen bleek
organiseren in samenhang met een ander dorpsevene-
ke baten dusdanig hoog kunnen zijn dat de kermis
overigens weinig animo voor een ander moment te zijn.
ment. Hoe sterker het dorpsevenement en de lokale
lokaal voldoende waarde heeft om georganiseerd
cultuur daaromheen, hoe beter de kansen zijn voor de
te worden.
Werk samen met één exploitant voor de hele kermis
dorpskermis.
•
Wanneer er op een kermis meerdere exploitanten te
De jaarlijkse regeldruk voor dorpskermissen is vaak relatief hoog. Bovendien zorgen de strengere
vinden zijn, dan willen zij stuk voor stuk met hun attrac-
Vereenvoudiging van de vergunningverlening
veiligheidseisen voor een groei van deze regel-
tie winst maken. Bij kleinere kermissen kan beter inge-
Dorpskermissen worden, op de kermis in Bergharen na,
druk a. Bij deze toegenomen complexiteit horen
zet worden op één exploitant die met meerdere attrac-
georganiseerd door vrijwilligers. Stuk voor stuk geven
ook gestegen kosten, iets wat de financiële haal-
ties en kramen de hele kermis organiseert. Het
zij aan tegen steeds uitvoerigere vergunningverlening
baarheid van vooral de dorpskermissen verder be-
exploitatierisico is daardoor voor de ondernemer klei-
aan te lopen en dit een zware belasting te vinden voor
perkt. Dit zijn ook onze bevindingen bij de diverse
ner, en er kan daardoor ook een betere kermis georga-
de vrijwilligers. Doordat de organisatoren van de ker-
kermisorganisatoren in de gemeente Wijchen. De
niseerd worden. Dat is vervolgens weer positief voor
missen (veelal stichtingen) ook lokaal te maken hebben
VNG rijkt twee mogelijkheden aan die tot vermin-
het dorp. In de meeste dorpen in Wijchen gaat het al op
met teruglopend animo voor (bestuurs)functies binnen
dering van de regeldruk kunnen leiden: de eerste
deze wijze, maar nog niet in elk dorp.
de organisatie trekt dit een steeds zwaardere wissel op
mogelijkheid is door dorpskermissen via de APV
de vrijwilligers. Vereenvoudigingen in de vergunning-
uit te zonderen van een vergunningplicht. Hierbij
Er kleeft vervolgens wel een ‘nieuw’ risico aan het over-
verlening worden gewenst. De VNG heeft daar in 2023
zou het maken van een melding door de kermisor-
laten van de kermis aan één exploitant: als die zich om
de volgende adviezen voor opgesteld in haar handrei-
ganisaties voldoende zijn, mits het evenement
welke reden dan ook terugtrekt, dan vervalt de hele
king “Wegwijzer gemeentelijk kermisbeleid”:
past binnen de APV. De tweede mogelijkheid is
kermis. De kans op het wegvallen van de exploitant is
•
Bij het organiseren van een kermis wordt vooral
door te werken met meerjarige vergunningen. Dit
kleiner bij één exploitant, maar de gevolgen als het wel
gekeken naar de financiële baten voor de gemeen-
zou de organisatoren veel tijd en geld schelen. De
gebeurt zijn vervolgens groter.
te. Echter adviseren zij ook de financiële baten
opzet van dorpskermissen verandert per editie na-
voor het dorp zelf te inventariseren, evenals de
melijk weinig, dus zou een meerjarige vergunning
Verbind kermis aan ander dorpsevenement
maatschappelijke baten. De financiële business
veelal volstaan. Dit wordt in sommige dorpen in de
Het toekomstperspectief van een dorpskermis wordt
case voor een dorpskermis zal vaker negatief uit-
gemeente Wijchen al toegepast.
groter als er meer potentiële bezoekers zijn. Meer po-
slaan dan die van een grotere kermis, zoals in
tentiële bezoekers zijn te realiseren door de kermis te
Wijchen. Daarentegen kunnen de maatschappelij-
10 van 27
a
Dit geldt zowel voor de organisatie (bijv. openbare veiligheid), als voor exploitanten (strenge veiligheidseisen die worden gesteld aan attracties).
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
Kermissen in de Wijchense kerkdorpen
3.1 Balgoij Balgoij telt ongeveer 800 inwoners a . De Ballegoyse kermis vindt plaats in het tweede weekend van september; een drukke periode in het kermisseizoen. Alle kramen en attracties zijn dan te vinden op het evenemententerrein van Balgoij, gelegen achter dorpshuis ’t Ballegoyke.
langer bij de feesttent blijft hangen. De bezoekers van
Balgoij te komen. De exacte reden werd bij de carna-
de Ballegoyse kermis komen niet alleen uit Balgoij,
valsvereneniging niet bekend. Er zijn geluiden dat er
maar vooral ook uit Nederasselt (gemeente Heumen),
persoonlijke omstandigheden meespeelden, maar ook
omdat daar geen kermis meer georganiseerd wordt.
de winstgevendheid van de kermis ten opzichte van andere kermissen in hetzelfde weekend kan een rol hebben gespeeld.
Organisatie De kermis van Balgoij werd tot zo’n 10 jaar geleden georganiseerd door de Leefbaarheidsgroep Balgoij en de
Doordat de organisatie van de kermis pas op donder-
De kermis staat bekend als relatief groot met traditie-
uitbater van het dorpscafé Van Haren, gelegen tegen-
dagavond formeel te horen kreeg dat er vanuit de ker-
getrouw botsauto’s, een draaimolen en een boksbal op
over de kerk van Balgoij. Toentertijd stond de
misexploitant geen attracties zouden komen, was het
het basketbalveldje. Qua kramen is er een grijpkraam,
Ballegoyse kermis tegenover dit café, dus bij de kerk.
te kort dag om nog andere (volwaardig gecertificeerde)
een snoepkraam, een altijd-prijskraam en incidenteel
Toen de eigenaren van het café zo’n tien jaar geleden
kermisattracties te regelen voor de opening van de
een touwtjetrekkraam te vinden. Daarnaast regelt de
met pensioen gingen, is de organisatie van de kermis
kermis op zaterdag. Op het laatste moment is door de
organisatie, naast een toiletgebouw, ook altijd nog
overgenomen door Carnavalsvereniging De Moas-
organisatie via een Facebookgroep een exploitant ge-
zowel een frietkraam als een viskraam, en een spring-
landers. Sindsdien is de kermis verplaatst naar het
vonden die met een spelkraam naar Balgoij wilde
kussen voor in het weekend.
evenmententerrein achter dorpshuis ‘t Ballegoyke.
komen. Ook is nog een snoepkraam meegenomen, maar doordat de naastgelegen feesttent ook snoep
Locatie
De kermis in 2023
verkocht, is deze niet ingezet. Daarnaast heeft de orga-
De locatie van de drukbezochte feesttent is direct
De carnavalsvereniging heeft een doorlopende af-
nisatie nog enkele springkussens en een kop van jut
naast de Ballegoyse kermis. Het is mogelijk om vanuit
spraak met een kermisfirma/-familie om voor een ver-
weten te regelen. De onkosten hiervoor zijn naderhand
de feesttent direct de kermis op te lopen en er is vanuit
goeding van circa € 1.200 een kermis te regelen, be-
door de gemeente betaald.
de tent goed zicht op het kermisterrein. Ouders kunnen
taald door de gemeente als subsidie. Tot de editie van
hun kinderen hierdoor makkelijk vanuit de feesttent in
2023 werkte dit goed. Daags voor aanvang van de
De organisatie schat in dat dit een incidenteel pro-
de gaten houden, waardoor men, aldus de organisatie,
kermis in 2023 heeft de firma laten weten niet naar
bleem was en geeft aan niet te vrezen voor de editie
b
van volgend jaar. Echter zijn zij wel van mening dat de a
CBS (2023).
12 van 27
b
Kassa voor de kermisexploitant.
subsidie van de gemeente, die al 10 jaar dezelfde 2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
hoogte heeft, inmiddels niet meer voldoende is vanwege de gestegen kosten voor de kermisexploitanten.
Regeldruk De organisatie ervaart het proces van de vergunningverlening als erg onoverzichtelijk. Er wordt veel gevraagd van de vrijwilligers bij het aanvragen van de vergunning. Dit wordt als veel regeldruk ervaren, bovenop de inzet die überhaupt nodig is voor het organiseren van de kermis. Desondanks wordt de samenwerking met de gemeente wel als prettig ervaren.
Verwevenheid van kermis met dorp Voor C.V. De Moaslanders is de kermis, en dan specifiek de tent, een bron van inkomsten. De organisatie zelf heeft geen winstoogmerk. Met de jaarlijkse winsten van de feesttent worden lokale verenigingen gesteund die het nodig hebben. Bij de organisatie van de kermis zijn ook andere lokale organisaties betrokken. Zo zijn er verenigingen die bijvoorbeeld de muntverkoop in de tent op zich nemen, maar ook de plaatselijke harmonie komt elk jaar een optreden verzorgen. Dorpshuis ‘t Ballegoyke, de lokale sportvereniging en C.V. De Moaslanders kopen gezamenlijk de drank in, waardoor ze staffelkorting krijgen.
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
13 van 27
3.2 Batenburg Batenburg heeft circa 650 inwoners a . De kermis vindt hier elk jaar halverwege oktober plaats. Er staat dan een draaimolen, een bank, een schietkraam, een grijpkraam, een oliebollenkraam en een viskraam. De kermis staat op de hoek van de Touwslagersbaan en ‘t Heufke. Aanvullend aan de straatkermis is er ook een feesttent
Andere evenementen in Batenburg
Kermis kostbaar geworden
In Batenburg worden naast de kermis nog twee jaarlijks
De stichting geeft aan de botsauto’s te missen. Deze
evenementen georganiseerd. Eén daarvan is de
waren er in 2020 voor het laatst. Waar de exploitanten
Batenburgse Dag, georganiseerd aan het einde van juli.
tot vier jaar geleden zelf nog pachtgeld moesten beta-
Dit is een veel groter evenement dan de Batenburgse
len voor de Batenburgse kermis, moet de organisatie
kermis en trekt dan ook gemiddeld zo’n 5.000 à 6.000
nu vaak geld toe geven om hen aan te trekken. Dit geldt
bezoekers per editie. Dit zijn vooral mensen van buiten
overigens alleen voor de draaimolen (€ 600 in 2023) en
Batenburg.
de bank (€ 2.000 in 2023). De kosten voor de bank
voor maximaal 300 personen. De vrijdagavond is vooral
worden als te duur voor Batenburg ervaren. Ditzelfde
voor de jeugd. De organisatie geeft echter aan dat op
Het tweede grote evenement is het tweejaarlijkse
gold destijds ook voor de botsauto’s; waar kermisex-
die avond de bezoekersaantallen de laatste jaren wat
sportevenement de Zeskamp. Doordat de Batenburgse
ploitanten voorheen € 500 vroegen om met botsauto’s
tegenvallen, doordat er minder jeugd woont in
Dag en de Zeskamp veel bezoekers van buiten
naar Batenburg te komen, is dat sinds 2020 € 5.000 ge-
Batenburg. De zaterdag is daarentegen voor iedereen
Batenburg trekken, wordt de kermis meer als hét dorps-
worden. De overige attracties en kramen van de
en trekt gemiddeld zo’n 260 bezoekers op een avond.
evenement van het jaar gezien.
Batenburgse kermis komen gratis langs; zij zijn tot op
De organisatie geeft aan dat de zondag al sinds lange
heden wel in staat geweest om er zonder een extra bij-
tijd gezien wordt als een soort reüniedag: mensen die
Organisatie
nog banden met Batenburg hebben, komen dan van
De kermis van Batenburg wordt georganiseerd door de
buiten Batenburg naar de feesttent om bij te praten met
Stichting Batenburgse Kermis. Tot circa tien jaar gele-
De feesttent wordt al 32 jaar door de Stichting
bekenden. Daarmee vervult zowel de kermis als de
den werd de kermis georganiseerd door Buro De
Batenburgse Kermis georganiseerd. Zij geven aan
feesttent, volgens de Stichting Batenburgse Kermis,
Kermisgids. De organisatie is sindsdien overgenomen
moeite te hebben met het vullen van de tent op de vrij-
een belangrijke sociale functie voor het dorp.
door een groep enthousiaste inwoners die de Stichting
dag, de dag die specifiek bedoeld is voor de jeugd. Als
Batenburgse Kermis hebben opgericht. Deze stichting
reden hiervoor geven zij de beperkte hoeveelheid jeug-
onderhoudt de persoonlijke banden met een vaste
dige inwoners, die bovendien vaak thuis al wat indrin-
groep (van drie à vier) exploitanten, die jaarlijks op de
ken, waardoor zij minder lang in de feesttent zijn en
Batenburgse kermis staan.
daar dus minder drankjes kopen. Dit zelfde probleem
a
CBS (2022).
14 van 27
drage financieel uit te komen.
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
speelt deels ook op de zaterdag, de avond voor alle
kramen. Daarnaast zou het dorp Batenburg hun jaarlijk-
doelgroepen. De organisatie geeft echter aan vaak wel
se evenement kwijtraken, en hechten veel inwoners er,
wat over te houden aan de feesttent. Dit komt ten bate
volgens de Stichting Batenburgse Kermis, veel waarde
van de carnavalsvereniging en de tweejaarlijkse zes-
aan dat de Batenburgse kermis traditiegetrouw halver-
kamp.
wege oktober georganiseerd wordt. Per saldo is er dus weinig animo om de kermis samen te voegen met de
Verwevenheid met dorp
Batenburgse dag.
De sociale cohesie binnen Batenburg neemt naar het idee van de kermisorganisatie de laatste jaren wat af.
Financiële ondersteuning en regeldruk
Volgens hen komt dit doordat nieuwe inwoners van
Het organiseren van de feesttent en de kermis zelf ver-
Batenburg vaak uit een niet-dorpse omgeving komen
loopt prima. De Stichting Batenburgse Kermis geeft
en minder op het dorp georiënteerd zijn.
aan vooral behoefte te hebben aan meer financiële middelen voor het organiseren van de kermis. Het lief-
Voor de toekomstbestendigheid van de kermis is ook
ste zien zij dat elk dorp binnen de gemeente Wijchen
gesproken over het samenvoegen van de kermis met
hetzelfde bedrag ontvangt, om zo scheve gezichten te
bijvoorbeeld de Batenburgse dag. Volgens de organisa-
voorkomen. € 3.000 à € 4.000 Wordt gewenst voor het
tie zal dit de Batenburgse Dag niet meer bezoekers op-
organiseren van de kermis.
leveren, mede vanwege de vakantieperiode van zowel potentiële bezoekers, alsook vanwege de beschikbaar-
Verder geeft de organisatie aan dat de vergunningsaan-
heid van kermisexploitanten. Tegelijkertijd wordt ook
vraagprocedures steeds ingewikkelder en daarmee tijd-
verwacht dat dit het plaatselijke café juist veel omzet
rovender zijn geworden in de afgelopen tijd. Zij willen
zou kosten, doordat er dan tijdens de Batenburgse dag
dan ook benadrukken dat alle evenementen binnen
concurrentie zou ontstaan met de feesttent en de eet-
Batenburg door bijna alleen maar vrijwilligers worden georganiseerd, voor wie dergelijke procedures als een barrière zouden kunnen werken.
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
15 van 27
3.3 Bergharen Het dorp Bergharen telt in totaal zo’n 1.750 a inwoners en organiseert de kermis in het Pinksterweekend. De kermis van Bergharen is daarmee een van de eerste van het jaar in het Land van Maas en Waal. De kermis staat op de kruising van de Dorpsstraat met de Molenweg bij café ’t Trefpunt en loopt verder zuidwaarts over de Dorpsstraat.
Organisatie
In het geval van de Wijchense kermis betekende dit dat
De kermis van Bergharen wordt voor een door de ge-
er door de afspraken meer kleinekernen-exploitanten te
meente bepaald bedrag georganiseerd door Buro De
vinden waren en minder grote exploitanten. Bovendien
Kermisgids. Voor de coronapandemie bestonden er af-
zorgde deze afspraken ervoor dat het organiseren van
spraken tussen Buro De Kermisgids en de gemeente
de Wijchense kermis voor de gemeente duurder was,
over de invulling van de kermis in Bergharen. Daar is te-
aangezien deze kleinekernenexploitanten veel minder
genwoordig geen sprake meer van. De kermis van
pachtgeld betaalden voor de Wijchense kermis. Het
Bergharen is kleinschaliger geworden, met name door-
effect hiervan was dat de gemeente dus meer geld bij
dat de botsauto’s en de bank niet meer aanwezig zijn.
moest leggen om de organisatie financieel rond te krij-
Het attractieaanbod van de kermis in Bergharen be-
Hierdoor is het kermisaanbod voor de oudere jeugd zo
gen. Ook werden deze afspraken als oneerlijk ervaren
stond jarenlang uit een draaimolen, botsauto’s, en de
goed als verdwenen.
door de exploitanten die normaal de grotere kermissen
bank, maar de grote attracties (botsauto’s en bank) zijn
aandoen, zoals die van Wijchen.
sinds een paar jaar niet meer aanwezig. Wel zijn er nog
De officieuze afspraak tussen de gemeente en Buro De
enkele kramen te vinden: een schietkraam, een kans-
Kermisgids hield in dat een exploitant voor een ver-
Het aanbieden van zowel de botsauto’s als de bank op
spelkraam, een snoepkraam en een oliebollenkraam.
laagd tarief op de Wijchense kermis mocht staan als
de kermis in Bergharen is sinds een paar jaar in princi-
die dan ook op de kermis van Bergharen zou staan. Dit
pe niet rendabel meer, aldus Buro De Kermisgids. Zij
Locatie
werkte volgens de leefbaarheidsgroep Bergharen goed
geven aan dat het bedrag dat vanuit de gemeente be-
Ten tijde van de kermis is er bij café ’t Trefpunt een
voor Bergharen, omdat zij hierdoor een relatief goed
schikbaar is voor de organisatie van de kermis in
feesttent te vinden, waar vanaf de zaterdagavond tot en
gevulde kermis hadden met twee grote attracties: de
Bergharen (zo’n € 1.500) in normale situaties niet vol-
met de maandag zowel DJ’s als livebands optreden.
botsauto’s en de bank. Voor de Wijchense kermis
doende is om dergelijke grote attracties aan te kunnen
Omdat deze kermis in het Pinksterweekend valt en er
leidde deze afspraak er echter volgens de organisator
trekken.
dan veel mensen vrij zijn, komen er veel gezinnen op de
toe dat de kwaliteit van de Wijchense kermis terugliep,
kermis af. Zij komen niet alleen uit Bergharen, maar ook
omdat de afspraken een andersoortige exploitant aan-
uit de omliggende dorpen.
trokken.
a
CBS (2022).
16 van 27
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
3.4 Hernen-Leur De dorpen Hernen en Leur tellen gezamenlijk zo’n 1.100 inwoners a. Traditioneel wordt er in het tweede weekend van juli in Hernen één kermis georganiseerd voor beide dorpen. Leur zelf heeft al meer dan 50 jaar geen eigen kermis meer.
de kermis altijd plaats op de Dorpsstraat, tegenover
Organisatie
Cafeesterij De Toekomst.
De organisatie van de kermis van Hernen en Leur is in de laatste jaren een aantal keer veranderd. In eerste in-
In het pand van dit café, alleen geopend op de vrijdag,
stantie organiseerde Buro De Kermisgids de kermis
was vroeger een ander café gevestigd, waarvan de uit-
voor Hernen-Leur. Zij bleken niet in staat om voor het
baters er in 2020 mee stopten. Voor 2020 was er in het
bedrag dat hen werd betaald een kermis te organiseren
kermisweekend nog een feesttent te vinden bij dit café,
waar de dorpen tevreden mee waren.
De afgelopen jaren bestond de Hernense kermis uit een
maar deze is met het vertrek van de vorige uitbaters
draaimolen en een oliebollenkraam. Soms was er ook
ook verdwenen.
een kansspelmachine en een touwtjetrekkraam te
Nadat er afscheid genomen was van Buro De Kermisgids is de organisatie van de kermis overgeno-
vinden. Op de meest recente edities (sinds de corono-
Andere evenementen
men door de voetbalclub, in samenwerking met café De
crisis) waren er geen botsauto’s meer te vinden. Dit
In de dorpen Hernen en Leur vinden er in mei en juni elk
Toekomst. Zij organiseerden gezamenlijk de kermis en
heeft als reden dat het huren van de botsauto’s dusda-
jaar meerdere evenementen plaats. Zo wordt er aan het
regelden de feesttent en de attracties. Sinds 2020, toen
nig kostbaar werd dat er geen financiële ruimte meer
einde van mei in de tuin van Kasteel Hernen de drukbe-
de uitbaters van De Toekomst ermee stopten, is de or-
zou zijn voor andere attracties.
zochte Tuinmarkt georganiseerd, waar ook mensen uit
ganisatie van de kermis, in overleg met straattheater-
Duitsland en België op afkomen. In juni wordt de
groep Festina Lente overgegaan naar de Stichting
Met het wegvallen van de botsauto’s viel ook de trek-
Hernense Stratenmarkt georganiseerd. Deze vindt tra-
Stratenmarkt. Het doel is om na een aantal jaren de or-
kracht voor jongeren weg. Dit heeft de organisatie dan
ditiegetrouw plaats op de zondag, al was de editie van
ganisatie van de kermis over te dragen aan de organi-
ook doen besluiten om in de toekomst de kermis van
vorig jaar ingepland op de zaterdag. Sinds 2022 vindt
satie van het Hernenfest.
Hernen-Leur volledig op jongere kinderen te gaan rich-
direct na de Stratenmarkt het Hernenfest plaats: een
ten.
feest om de vele vrijwilligers te bedanken. Het evene-
Financiën
ment is wel toegankelijk voor iedereen. In het weekend
Om die kermis te organiseren ontvangt de organisatie
In de afgelopen editie was de kermis te vinden op het
na de Stratenmarkt is vervolgens op zaterdag de
al meerdere jaren een bedrag van rond de € 1.500 (glo-
grasveld achter dorpshuis De Mijlpaal. Daarvoor vond
Hernense Stratenloop aan de beurt, een hardloopeve-
baal € 1,50 per inwoner per jaar). Zij geven echter aan
nement voor alle leeftijden.
dit bedrag niet meer toereikend te vinden om een
a
CBS (2022)
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
kermis te kunnen organiseren. 17 van 27
3.5 Niftrik Het dorp Niftrik, met zijn circa 400 inwoners a, organiseert de jaarlijkse kermis eind september. Deze kermis vindt traditiegetrouw plaats op het Gildeplein van Niftrik en loopt van zaterdag tot en met dinsdag. Tijdens de laatste editie van deze kermis waren er op het Gildeplein een draaimolen, een grijpkraam, een frietkraam, een kansspelkraam en een spelkraam te vinden. Botsauto’s waren er vijf jaar geleden voor het laatst.
Combinatie met Gildefeesten
Financiën
De kermis van Niftrik wordt tegelijk met de jaarlijkse
Wat betreft de financiering geeft het gilde aan niet pre-
Gildefeesten van het St. Damianus Gilde georgani-
cies te weten of zij wel of geen vergoeding ontvangen
seerd. De rituelen die met dit feest gepaard gaan begin-
van de gemeente, expliciet bedoeld voor het organise-
nen op de vrijdag en zetten zich vanaf de zaterdag
ren van de kermis zelf. Momenteel financieren zij de
drukbezocht voort, waarbij ook diverse andere vereni-
kermis dan ook uit de jaarlijkse contributie van hun
gingen en gildes uit de omgeving aansluiten. Deze fes-
leden en de jaarlijkse gemeentelijke bijdrage voor hun
tiviteiten duren, net als de kermis, tot en met de dins-
vereniging.
dag. De kosten die zij maken voor het organiseren van de
Organisatie
kermis behelzen onder andere zo’n € 1.000 voor het tij-
Naast de kermis bevindt er zich op het Gildeplein ook
De kermis van Niftrik (en de Gildenfeesten) worden
delijk verzwaren van hun meterkast, plus het huren van
een feesttent. Deze opende vanaf de zaterdag haar
sinds jaar en dag georganiseerd door het St. Damianus
een aggregaat, om zo de kermis en feesttent van vol-
deuren tot en met de dinsdag. Tijdens de laatste editie
Gilde. Vanaf circa 2000 organiseren zij daarnaast ook
doende stroom te kunnen voorzien. Daarnaast dient er
trok de feesttent zo’n 1.150 bezoekers, afkomstig uit
de feesttent, gerund door vrijwilligers. Voorheen was
elk jaar opnieuw een vergunning aangevraagd te
Niftrik zelf en de omliggende kernen. Zaterdag betreft
dit een open inschrijving.
worden voor de kermis. Met daarnaast de huur van
het vooral jeugdige bezoekers, waar de zondag vooral veel verenigingen en gildes uit de buurt trekt.
enkele overige voorzieningen kunnen de kosten per jaar Alle attracties en kramen voor de kermis laat het gilde
oplopen tot ruim € 2.000, aldus het gilde. Vanwege de
al zo’n 35 à 40 jaar regelen door dezelfde kermisfami-
hoogte van dit bedrag is er dan ook door het gilde be-
lie. Gezien de goede contacten met deze familie, doen
sloten om de botsauto’s sinds een aantal jaar niet meer
zij elk jaar de kermis van Niftrik gratis aan. Zoals
uit te nodigen.
gezegd brachten zij tot vijf jaar geleden ook de botsauto’s mee. Sindsdien vraagt de familie voor het meebrengen van de botsauto’s zo’n € 1.500, iets wat de ora
CBS (2022)
18 van 27
ganisatie niet kan en wil ophoesten.
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
Het gilde draagt al zo’n 20 jaar de totale kosten van de
vraagd moet worden voor vrijwel hetzelfde evenement,
kermis. Zij geven aan in principe genoeg te hebben aan
met vrijwel dezelfde opzet.
een jaarlijkse bijdrage van € 5.000 voor het organiseren van hun evenementen (incl. kermis). Daarmee zouden zij hun betrokkenheid bij het dorp Niftrik kunnen behouden.
Regeldruk Het verkrijgen van de juiste vergunningen voor de kermis kosten het gilde jaarlijks veel tijd en energie, mede doordat het vaak last-minute werk is; de exploitant weet pas op het laatste moment met welke attracties hij langskomt. Hierdoor kunnen pas op een relatief laat moment de juiste RAS-nummers van de attracties aan de gemeente worden doorgegeven: een vereiste voor het krijgen van een vergunning voor een kermis. Ook benadrukt de organisatie dat er steeds meer extra vereisten worden gesteld aan de evenementenvergunning. Bovendien geeft de organisatie aan vaak erg lang te moeten wachten op een goedkeuring van de veiligheid van het kermisterrein door zowel de brandweer als de politie. Het gilde stelt dan ook niet te begrijpen waarom er elk jaar weer een nieuwe vergunning aange-
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
19 van 27
3.6 Wijchen Wijchen is, met zo’n 34.250 inwoners a, de grootste kern binnen de gemeente Wijchen. Van alle kermissen in de gemeente Wijchen is de Wijchense kermis dan ook verreweg de grootste en de bekendste. De kermis wordt elk jaar halverwege september georganiseerd (In 2023 van vrijdag 15 september tot en met dinsdag 19 september) en er komen tussen de 50.000 en 60.000 bezoekers per editie. De kermis bevindt zich op een uitgestrekt terrein, vanaf de Markt tot over de Kasteellaan, inclusief de kasteeltuin van Kasteel Wijchen.
de gesproken exploitanten onderstreept: diverse van
totale kosten, waar de gemeente uiteindelijk zijn ak-
hen gaven aan al meerdere jaren, en soms zelfs al
koord op moet geven. Het is overigens zo dat de exploi-
meerdere generaties, op de Wijchense kermis te staan.
tanten een bod uitbrengen op de beschikbare stand-
Zij beschreven deze kermis als een echte, breedgedra-
plaatsen, maar dit bod is niet doorslaggevend in de
gen familiekermis, die altijd erg druk bezocht wordt,
keuze van de exploitant die de plek daadwerkelijk in
ook al viel dat tijdens de editie van 2022 tegen door het
mag nemen. Het vormen van een goede mix aan attrac-
weer. Er zijn voor veel bezoekers genoeg redenen om
ties is voor de organisatie en de gemeente belangrijker
elk jaar weer terug te komen. Ook waren zowel de be-
dan het hoogste bod.
zoekers als de exploitanten te spreken over de sfeervolle aankleding van vooral de verbindingspaden
Pas sinds 2021 is de kasteeltuin bij de kermis getrok-
tussen de Kasteellaan en de kasteeltuin, die bestond
ken. Ten tijde van de coronapandemie was er namelijk
uit tussen de bomen gespannen, hangende lichtsnoe-
terreinbeheersing nodig voor de kermis, wat betekende
ren, .
dat er meer spreiding nodig was. Toentertijd is de
Op de Wijchense kermis waren er in 2023 op de Markt
kermis dan ook vertrokken van de Markt naar de kas-
twee betaalde feesttenten te vinden, eentje van café
De Wijchense Kermis wordt georganiseerd door Buro
teeltuin. Dit stuitte destijds op weerstand bij de horeca,
ZAZ en eentje van restaurant Sterrebosch, beide ook
De Kermisgids, in opdracht van de gemeente. Gezien
omdat er volgens hen niemand meer naar de Markt
geopend van vrijdag tot en met dinsdag.
de populariteit van deze kermis is het de enige kermis
kwam. De kasteeltuin viel echter als kermislocatie dus-
in de gemeente Wijchen waar door de organisatie aan
danig in de smaak dat er besloten is deze locatie aan te
DTNP heeft op de maandag van de Wijchense kermis
de exploitanten pachtgeld gevraagd wordt. De inschrij-
houden. De kermis staat vanaf 2022 ook weer op de
enkele bezoekers gesproken. Zij gaven aan afkomstig
vingen kunnen aan het begin van het kermisseizoen
Markt, waardoor het totale gebied van de Wijchense
te zijn uit Wijchen of Nijmegen en waren op de kermis
gedaan worden middels het vakblad van de kermis-
kermis groter is dan voor de coronatijd.
voor minstens de tweede keer deze editie. De sfeer
branche. Als de inschrijving is gesloten, stelt Buro De
werd door hen als erg goed ervaren, mede vanwege de
Kermisgids een aantrekkelijk mix samen en legt deze
Een van de afspraken die de gemeente had met Buro
mooie locaties en het dorpse gevoel. Dit werd ook door
vervolgens voor aan de gemeente. Als deze akkoord
De Kermisgids is dat de exploitanten hun ritprijzen laag
gaat, voert de organisatie een berekening uit van de
moeten houden. Tijdens onze observatie hebben we
a
CBS (2022)
20 van 27
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
dan ook geen ritprijzen boven de drie euro aangetroffen. Ondanks dat volgens de organisatie de ritprijzen de helft waren van de prijzen van de Nijmeegse kermis werd er volgens hen tijdens de laatste editie juist meer winst gemaakt dan op de Nijmeegse kermis; een teken dat de kermis van Wijchen goed draait.
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
21 van 27
Landelijke trends en ontwikkelingen Bijlagen
Kermis in Nederland De Nederlandse kermiscultuur kent een lange en rijke geschiedenis. De eerste vermelding van een Nederlands kermisfeest stamt uit 1023. In deze periode van de hoge middeleeuwen was er echter nog sprake van een andersoortige kermis dan vandaag de dag; men vierde jaarmarkten. De jaarmarkten waren jaarlijkse feesten die in steden
Kermisfamilies
ganisatie om te bepalen welke exploitanten op de
De hedendaagse kermisattracties en -kramen worden
kermis van dat jaar mogen komen te staan. In principe
veelal geëxploiteerd door rondreizende families die al
worden de standplaatsen vergeven aan de hoogste bie-
meerdere generaties in de kermisbranche werkzaam
ders, maar de organisatie stuurt ook op een aantrekke-
zijn. In Nederland zijn er zo’n 100 kermisfamilies; het
lijke mix van attracties.
aantal exploitanten is een stuk hoger. Kinderen van kermisfamilies beginnen, wanneer zij oud genoeg zijn om
Voor kleinere dorpskermissen werkt het meestal
hun eigen attractie te kopen en te exploiteren, vaak
anders. Daar heeft de organisatie van de kermis vaak
voor zichzelf.
jarenlange contacten met de beperkte hoeveelheid ex-
en dorpen werden gehouden, in eerste instantie ter ge-
ploitanten die op die kermis staan. De organisatie van
legenheid van het inwijden van een kerk of het vieren
Kermisseizoen
de kermis benadert deze exploitanten dan ook vaak
van een kerkelijke feestdag. Het was echter niet alleen
Over het algemeen vinden kermissen plaats in het ker-
zelf om ze te vragen of ze dat jaar weer komen en daar-
de kerkmis die de klok sloeg op een jaarmarkt. Er
misseizoen: van april tot en met oktober, met enkele
over afspraken te maken. Als een exploitant om welke
waren namelijk vele vormen van vermaak te vinden,
uitschieters naar november. Het hoogseizoen van de
reden dan ook afhaakt, moet de organisatie zelf (al dan
zoals jongleurs, poppenkasten en rariteitenkabinetten.
kermissen is half september tot en met half oktober.
niet op aanbeveling van de voormalige exploitant) op
Ook tijdens weekenden rondom feestdagen in het sei-
zoek naar een nieuwe exploitant.
Cultureel erfgoed
zoen worden veel kermissen georganiseerd.
Tegenwoordig heeft de kermis een andere vorm aange-
De organisatie van kermissen is zowel in handen van
nomen, maar de basis is nog steeds hetzelfde. Gezien
Het begin van het kalenderjaar is altijd een belangrijk
gemeenten en commerciële partijen als van lokale ver-
de diepe wortels van de Nederlandse kermiscultuur is
moment voor kermisfamilies: dan moet namelijk be-
enigingen of stichtingen.
dan ook in 2022 besloten om de kermis tot Nederlands
paald worden welke kermissen zij aan willen gaan doen
cultureel erfgoed te verklaren.
in het kermisseizoen. Om kans te maken op een plaats
Feiten en cijfers
op een grotere kermis dienen de exploitanten een bod
Gemiddeld worden er in Nederland per jaar zo’n 1.500
uit te brengen op een standplaats. Wanneer de biedter-
kermissen georganiseerd, waaronder 100 grote kermis-
mijn voor een kermisplaats voorbij is, is het aan de or-
sen (meer dan 40 attracties en kramen). In totaal zijn er
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
23 van 27
zo’n 4.000 kermisattracties en -kramen aanwezig in
formaat van de attractie, maar ook per dorp of
Eén seizoen om het hele jaar door te komen
Nederland, waarvan bijna de helft (zo’n 1.700) bestaat
stad.
Kermisexploitanten moeten in het seizoen voldoende omzetten om ook de vijf maanden buiten het kermissei-
uit oliebollenkramen. Veel kermisexploitanten bezitten minstens één oliebollenkraam om ook buiten het ker-
Hoeveel winst er vervolgens wordt gemaakt op de
zoen rond te kunnen komen. Het toegekend krijgen van
misseizoen inkomsten te genereren.
kermis hangt uiteraard af van het aantal bezoekers. Dit
voldoende standplaatsen voor je attracties is dus een
hangt af van onder andere:
vereiste voor een winstgevend seizoen. De periode
•
Omvang van het primaire verzorgingsgebied: hoe
buiten het seizoen wordt vaak gebruikt voor onderhoud
Het exploiteren van kermisattracties gaat gepaard met
groot de plaats is waar de kermis is, bepaalt in be-
aan de attracties. Daarnaast wordt buiten het kermis-
veel vormen van vaste en variabele lasten:
langrijke mate het aantal bezoekers.
seizoen de oliebollenkraam ingezet om omzet te gene-
Aantrekkelijkheid van de kermis: om voldoende be-
reren.
Exploitatie van een attractie
•
• •
Dit begint al bij de aanschaf van een attractie.
•
Waar er op de tweedehandsmarkt attracties te
zoekers te trekken is het belangrijk dat de kermis
koop zijn voor enkele tienduizenden euro’s kost
in kwestie een aantrekkelijke mix van attracties
een nieuwe attractie al gauw tussen de 300.000 en
vormt. Ook helpt het mee als de kermis zich op een
1,5 miljoen euro. De aanschaf van een attractie
sfeervolle, zichtbare en daarmee aantrekkelijk lo-
wordt vaak gefinancierd met een lening.
catie bevindt.
De attractie zelf vergt daarnaast ook periodiek on-
•
Concurrentie: andere kermissen in hetzelfde week-
derhoud en is onderhevig aan afschrijvingen.
end en in de omgeving of heel veel kermissen
Wanneer besloten wordt om een standplaats in te
direct achter elkaar in elkaar buurt, heeft invloed
nemen, moeten er ook weer kosten gemaakt
op het aantal bezoekers.
worden. Denk hierbij aan transportkosten (botsau-
•
to’s vragen al snel drie transporten), manuren voor de op- en afbouw, eventuele energiekosten en de
Het weer: bij slecht weer komen er veel minder mensen op een evenement in de open lucht af.
•
Ook de openingstijden moeten ruim genoeg zijn
eventuele pachtgelden die gerekend worden voor
om financieel uit te komen. Er zijn namelijk niet op
een standplaats. Deze kosten variëren per type en
ieder moment van de dag evenveel bezoekers.
24 van 27
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
De toekomst van de kermis Minder dorpgeoriënteerd
kleine kernen betekent dit vrijwel altijd al dat de organi-
Adviezen van de BOVAK
De wereld is, mede door de ontwikkeling van sociale-
satie, om een kermisexploitant überhaupt geïnteres-
•
media-platforms, een stukje kleiner geworden. Het is
seerd te krijgen, een exploitatievergoeding aan de ex-
vinden zijn, dan staan zij daar allemaal om winst te
makkelijker dan ooit om te zien waar de dichtstbijzijnde
ploitant moet betalen. Zonder die exploitatievergoeding
maken. In het geval van een kleinschaligere dorps-
grote kermis zich bevindt. Wat dat betreft zijn de inwo-
is een dorpskermis bijna niet winstgevend te krijgen
kermis wordt het op dit punt problematisch; er
ners van de kleinere dorpen minder aangewezen op
voor een exploitant.
komen vaak te weinig bezoekers om voor alle ex-
hun eigen kermis: een grotere kermis in de omgeving
Als er op een kermis meerdere exploitanten te
ploitanten de kosten eruit te halen. Wat volgens de
kan, vanwege het uitgebreidere aanbod, een aantrekke-
Volgens de BOVAK dient een dergelijke exploitatiever-
BOVAK een oplossing kan zijn, is het maken van af-
lijkere optie zijn om de middag te spenderen dan de
goeding, om het voor exploitanten een aantrekkelijke
spraken met één partij, die vervolgens de attrac-
dorpskermis. Dorpsbewoners laten hun eigen kermis
kermis te maken, minstens € 4.000 à € 5.000 per
ties regelt. Door maar één partij toe te laten wordt
eerder links liggen.
kermis te bedragen. De huidige vergoedingen in
namelijk het financiële break-evenpunt van een
Wijchen liggen op circa € 1.000 à € 1.500 per dorp.
dorpskermis sneller of überhaupt bereikt.
Desalniettemin lijkt het algemene beeld te zijn dat zo’n
•
Om genoeg publiek naar een dorpskermis te
beetje elke inwoner van een dorp vóór het behouden
De Kinderkermis
kunnen trekken, is het volgens de BOVAK belang-
van zijn dorpskermis is. Als de kermis er dan ook
In het licht van de gestegen kosten is er recentelijk een
rijk dat een dorpskermis geen stand-alone dorps-
daadwerkelijk staat, betekent dat echter niet per sé dat
nieuw soort kermis ontstaan, die steeds meer terrein
evenement moet zijn. Dit betekent dan ook dat het
de inwoners er voldoende geld uitgeven om de kermis
aan het winnen is in Nederland: de kinderkermis.
toevoegen van een feesttent aan het aanbod niet
ook rendabel te maken.
Kenmerken van de kinderkermis is de kleinschaligheid
voldoende is. De kermis dient onderdeel te zijn van
ervan en de focus op families en familie-attracties,
een
Gestegen kosten
zoals een kleine draai- of zweefmolen. Een dergelijke
aanwas te genereren. Wat daarbij helpt is dat de
Door diverse mondiale ontwikkelingen in de afgelopen
kermis kan door zijn beperkte formaat en openingstij-
dorpskermis een breed gedragen dorpsevenement
jaren zijn er veel producten duurder geworden, zo ook
den locaties aandoen die voor een reguliere kermis te
is, dat verweven zit in de diepere folklore van het
voor de kermisexploitanten. Voor de kermissen in
klein zouden zijn. Bovendien brengt de exploitatie ervan
dorp. Elk dorp heeft namelijk zijn eigen geschiede-
relatief lage kosten met zich mee en vinden er zo goed
nis, waarin een bepaalde rol voor de kermis is weg-
als geen ongeregeldheden plaats.
gelegd. En het organiseren van een dorpskermis
a
a
Gesprek met BOVAK (Nationale Bond van Kermsbedrijfhouders), 10 oktober 2023.
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
groter
dorpsevenement,
om
voldoende
25 van 27
•
vraagt ook wat van de inwoners zelf. Zij moeten
ressantere kermissen zijn ingepland. De kermis om
bereid zijn om eventueel als vrijwilliger op te treden
deze periode heen plannen, zou in ieder geval een
op het kermisfeest.
tekort aan ‘vrije’ attracties op de dorpskermissen
Daarbij is het belangrijk om de rol van de horeca
kunnen beperken. Het verplaatsen van een vaak
enigszins beperkt te houden. De horeca, inclusief
traditioneel bepaalde kermisdatum heeft echter in
de muziekacts, hoort weliswaar bij de kermis, maar
een dorp meestal nogal wat voeten in de aarde.
dient een ondergeschikte rol op de kermis te
•
hebben. Als de feesttent te prominent aanwezig is,
Ook in de gemeente Wijchen worden in deze drukke
worden er namelijk te veel bezoekers van de
maanden kermissen georganiseerd. Tussen 8 septem-
kermis weggetrokken. Dit kan voorkomen worden
ber en 15 oktober vinden de kermissen van Niftrik,
door bijvoorbeeld van het gedeelte van de kermis
Balgoij en Batenburg plaats, en ook de Wijchense
waar de feesttent gevestigd is geen afgesloten ter-
kermis. Vooral voor de kermissen in Niftrik, Balgoij en
rein te maken. Hierdoor wordt het eenvoudiger om
Batenburg zou het kunnen helpen om ze buiten deze
van de kermis naar de feesttent te gaan en anders-
drukke periode te plannen, zodat het succes ervan
om. Door geen entree te vragen bij de feesttent
minder afhankelijk wordt van het beschikbare attractie-
wordt de wisselwerking ook bevorderd.
aanbod.
Ook het kermisseizoen kent zijn drukkere maanden. De periode waarin landelijk de meeste kermisattracties op kermissen te vinden zijn, is de periode van half september tot en met half oktober. In deze periode vinden er landelijk zo’n 70 kermissen per weekend plaats. Wanneer een kleine kern in deze periode een kermis organiseert, kan het dan ook lastiger zijn om voldoende kermisattracties te vinden die nog niet op de grotere, financieel inte-
26 van 27
2407.0123 Gemeente Wijchen - Onderzoek naar toekomst dorpskermissen - 15 februari 2024
Droogh Trommelen en Partners (DTNP) - Adviseurs voor Ruimte en Strategie Graafseweg 109, 6512 BS Nijmegen | T 024 - 379 20 83 | E info@dtnp.nl | W www.dtnp.nl