456_PDFsam_Agendabundel
Tekst van het document
B+O
ZONERING
dorpse zone zoekt aansluiting bij dorpse bebouwing landelijke zone zoekt aansluiting bij bebouwing buitengebied
9
B+O
TYPOLOGIEËN
4)
C(
5)
C(
2)
B( 2)
B(
A
A
A A
A D (4)
A
10
Typologieën
A
vrijstaande woning
B
geschakelde woningen
C
rijwoningen
D (4)
rijwoningen senioren (aantal eenheden)
HOOFDGEVEL ORIËNTATIE
‘Hoofdhuis’
Hoofdgevel oriëntatie
B+O
11
VOORSCHRIFTEN BEELDKWALITEIT ALGEMEEN ■
■
Uitgangspunt is dat de nieuwe bouwvolumes een samenhangend geheel vormen, maar ook weer niet teveel op elkaar lijken. Dit om te voorkomen dat het plangebied een uitbreidingswijk wordt waar telkens dezelfde woning wordt herhaald. Dit betekent dat wanneer er een woning ontwikkeld wordt met bepaalde materialen, het de voorkeur verdient dat deze materialen niet bij een ander bouwblok in dezelfde verschijningsvorm terug komen. Hierbij kan worden aangemerkt dat het gebruik van pannen als dakbedekking en baksteen of hout als gevelbekleding vaker voor mogen komen. Doel van de uitgangspunten is daarom om eenheid te creëeren met een natuurlijke verscheidenheid, die tegelijk ook een duidelijke binding uitstraalt. Uitzondering is het hof achter de katholieke kerk. Hier is sprake van een gebied met een extra hoge beeldwaarde. Van belang is om de impact op de monumenten en directe omgeving zo gering mogelijk te houden. De woningen in het hofje dienen daarom een sterk samenhangend beeld op te roepen.
Vormgeving ■ Het plangebied heeft een overwegend landelijk karakter, waarbij aangrenzend aan de monumentale kerk en begraafplaats een meer dorpse zone is aangeduid. De ontwikkeling vormt daarmee de overgang van het dorp naar het landelijk gebied. ■
12
Het merendeel van de woonhuizen krijgt een landelijk karakter. Deze sfeer en uitstraling komt tot uiting in de materialisatie en detaillering. Ook vertaalt zich dit in de proporties van het ontwerp waarin dakvlakken de overhand hebben over het gevelvlak. Hout kan hier in toenemende mate als gevelmateriaal worden toegepast. De detaillering is modern, doch sober en refereert naar de agrarische bebouwingstypologie van het buitengebied. Woningen in de landelijke zone mogen zich juist van elkaar onderscheiden, waardoor er een natuurlijke variatie in het plan ontstaat.
■
De zone aangrenzend aan de katholieke begraafplaats krijgt een meer dorps karakter. De huizen vormen een hof en krijgen een eenduidige kleurstelling en materialisatie, waardoor zij een ensemble vormen en in sfeer en uitstraling aansluiten op de monumentale beeldkwaliteit van de kerk en pastoriewoning. Het hoofdmateriaal dat hier wordt toegepast is rode baksteen, zodat de kleurstelling nauw verwand is aan de kleuren die elders in Bergharen voorkomen. De woonhuizen zijn rijker gedetailleerd en hebben verfraaiingen in het metselwerk.
■
Speciale aandacht gaat uit naar de woning met de landelijke aanduiding dicht bij het hof. Deze dient duidelijke landelijke uitstraling te krijgen en zich daarmee te onderscheiden van het dorpse ensemble. Dit kan worden bereikt door het veelvuldig toepassen van hout met bijvoorbeeld een rieten kap of vlakke grijze dakpan.
■
Het meest zuidelijke huis aan de Veldsestraat dient door zijn ligging een ingetogen karakter te hebben. Dankzij de terugliggende rooilijn laat het woonhuis de ruimte voor de bestaande ruimtelijke structuur. Deze hierarchie kan worden versterkt middels het toepassen van een gedekte kleurstelling. De ingetoge materialisatie van het woonhuis bevestigd de ondergeschikte rol aan de Veldsestraat.
Hardheidsclausule Een plan van bovengemiddelde kwaliteit dat voldoet aan de geest van het beeldkwaliteitsplan, maar niet letterlijk voldoet aan de regels van dit beeldkwaliteitsplan, kan van een positief advies worden voorzien. Dit wordt beoordeeld door de supervisoren, de welstandscommissie en de gemeente.
B+O
B+O
VOORSCHRIFTEN BEELDKWALITEIT SPECIFIEK Landelijke zone Materiaal en kleur ■ De toegestane materialen en kleuren zijn vermeld op de matrix zoals opgenomen in dit beeldkwaliteitsplan. ■
■
■
Hout en baksteen worden als hoofdmateriaal afgewisseld, als verwijzing naar de ligging op de overgang van landelijk naar bebouwd gebied. Er moeten landelijke materialen met een natuurlijke uitstraling en kleur worden toegepast. (dus geen blauw, geel of paars, maar wel donkerrood, bruin, donker groen, grijs en zwart. Wit alleen voor goed geproportioneerde kozijnen en windveren) Aan de randen van het plangebied met het buitengebied dienen geen grote lichte en/of reflecterende vlakken te worden toegepast.
Gevels ■ Vergrijzend hout, geschilderd hout, zwart of groen. ■
Baksteen in de nuanceringen rood tot rood/bruin.
■
Zink, cortenstaal, beton en glas zijn toegestaan voor ondergeschikte bouwdelen.
■
Kunststof materialen, alleen als die een natuurlijke uitstraling en landelijk beeld opleveren.
■
De gevelopeningen / kozijnen moeten passen bij de typologie en architectuur van het betreffende bouwblok.
Dorpse zone Materiaal en kleur ■ De toegestane materialen en kleuren zijn vermeld op de matrix zoals opgenomen in dit beeldkwaliteitsplan. ■
Baksteen dient de overhand te krijgen in het algehele beeld.
■
Er moeten landelijke materialen met een natuurlijke uitstraling en kleur worden toegepast. (dus geen blauw, geel of paars, maar wel donkerrood, bruin, donker groen, grijs en zwart)
Gevels ■ Overwegend baksteen in de nuanceringen rood tot rood/bruin. ■
Zink, cortenstaal, beton en glas zijn toegestaan voor ondergeschikte bouwdelen.
■
Kunststof materialen, alleen als die een natuurlijke uitstraling en landelijk beeld opleveren.
■
De gevelopeningen / kozijnen moeten passen bij de typologie en architectuur van het betreffende bouwblok.
Daken ■ Gebakken dakpannen, bij voorkeur vlakker en van groter formaat, ongeglazuurd, aardewerk oranje, grijs of blauw gesmoord. ■
Incidenteel kan er zink worden toegepast.
Daken ■ Gebakken dakpannen, bij voorkeur vlakker en van groter formaat, ongeglazuurd, aardewerk oranje of grijs gesmoord. ■
Riet, met mogelijkheid riet ook door te trekken als gevelbekleding.
■
Incidenteel kan er zink en sedum worden toegepast.
13
B+O
INSPIRATIEBEELDEN LANDELIJKE ZONE
eenvoudig volume met sobere detaillering
landelijke agrarische typologie
14
envoudige volumes met lagere goten geven een landelijke uitstraling
hout en baksteen als hoofdmaterialen
B+O
hout als hoofdmaterialen
moderne sobere detaillering
rieten dak als landelijke accent
hout en baksteen als hoofdmaterialen
15
B+O
INSPIRATIEBEELDEN DORPSZONE
uniforme materialen en kleuren zorgen voor en ensemble
detaillering zorg voor verfijning in het ontwerp
16
baksteen als hoofdmateriaal
baksteen als hoofdmateriaal, traditionele vorm met moderne details
B+O
extra krachtige gevelelementen zorgen voor herkenbaarheid
bescheiden rijkdom in zorgvuldige verhoudingen en details overhoeks kozijn
fraaie gevelplastiek past in een dorpse setting
rollaag
17
B+O
MATRIX BEBOUWING OMSCHRIJVING MATERIAAL/KLEUR
Dorpse
ZONE
Situering (in landschap) X Haaks Evenwijdig X
baksteen rood
rieten daken pannen blauw gesmoord houten gevelbekleding
windveren wit golfplaat antraciet houten gevelbekleding
Massa’s X Groot X Gemiddeld Klein Gevels Baksteen
Hout
Anders (enkel ondergeschikt) houten gevelbekleding zwart
houten gevelbekleding vergrijzend naturel
baksteen grijs
baksteen bruin/rood
Goot
stucwerk
houten gevelbekleding zwart
vlakke dakpan
baksteen bruin met witte details
18
houten gevelbekleding
sedum dak
pannen blauw gesmoord
X X X X
X
Wit Bruinzwart Grijs Anders2 Draaiende delen Wit Bruinzwart Grijs Anders
X X
X X
X1 X1 X1
X X X X X1
X1 X1
X1 X1
X X
X X
Daken Riet X Keramische dakpan Grijs X Rood X Blauw X Schoorstenen Metselwerk Staal Sedum Kozijnen Kozijnen
dakpannen rood
Rood Bruin/ Rood Zwart Grijs Geel Wit Anders2 Vergrijzend naturel Bruinzwart Anders2 Stucwerk Staalconstructie verzinkt Stalen beplating antraciet Cortenstaal Beton Kunststof Vezel cementplaat Mastgoot zink Hout
Landelijke
X X X X
X X X
X X
X X X X X
1) Als ondergeschikt materiaal 2) Andere materialen mogelijk mits goedkeuring door Dorpsbouwmeester. Alleen materialen met ‘x’ zijn toegestaan, materialen zonder ‘x’ zijn dus niet toegestaan.
B+O
ZONNEPANELEN
Om duurzaam te kunnen wonen zijn diverse ingrepen vereist. Een gangbare technische ingreep is het toepassen van zonnepanelen. Om verrommeling te voorkomen zijn hiervoor in het beeldkwaliteitsplan randvoorwaarden benoemd. ■
Bij voorkeur gericht in zuidelijke of zuidwestelijke richting.
■
Integraal in het ontwerp opnemen.
■
Heldere vlakken maken die esthetisch in het dakvlak zijn geplaatst, met voldoende afstand tot de rand.
■
Kleurstelling van zonnepanelen afstemmen op kleur en type van de dakbedekking.
■
In bepaalde situaties kan het, bijvoorbeeld door het type dakbedekking van het hoofdgebouw, de voorkeur hebben om het dak van het bijgebouw te gebruiken ten behoeve van pv-panelen, Dit bijvoorbeeld in het geval van rode pannen óf riet.
■
Indien er voldoende ruimte is kunnen pv-panelen ook in de tuin worden gesitueerd, bij voorkeur in een verlaagd maaiveld.
19
B+O
VOORSCHRIFTEN BIJGEBOUWEN
Het uitgangspunt is erop gericht om bijgebouwen als onderdeel van het hoofdgebouw te laten zijn. Aansluitend op een behoefte kan er op eigen perceel ook een (extra) bijgebouw gerealiseerd worden. Deze bijgebouwen dienen een passende uitstraling te krijgen die passend is bij de architectuur van het hoofdgebouw en niet op een storende plekken te staan. Massa en vorm ■ Per hoofdgebouw maximaal 1 bijgebouw. ■ Rechthoekige grondvorm als basis. ■ Nokrichting vrij te bepalen. Materiaal en kleurgebruik ■ Materialisering ofwel gelijk aan het hoofdgebouw, ofwel donker of vergrijzend hout, danwel glas in het geval van een kas. ■ Dak kan worden bedekt met pv-panelen als dit de voorkeur verdient over pv-panelen op het hoofdgebouw, bijvoorbeeld bij rode pannen óf riet. Detaillering ■ Sobere en subtiele details en/of aansluitend bij hoofdgebouw
20
LANDSCHAPSPLAN
B+O
21
B+O
ERFINRICHTING COLLECTIEF GROEN
Om ook in de toekomst de kwaliteit van het landschapsplan te borgen zijn hiervoor een aantal voorschriften opgenomen. Leidend is het landschapsplan zoals omsloten in het beeldkwaliteitsplan.
22
■
Veel open, groene ruimte met informele paden. Voor een soepele overgang van de kern van Bergharen naar het buitengebied is deze openheid, het groene karakter en de informele inrichting van het plangebied van essentieel belang
■
Fruitbomen en bloeiende planten dragen bij aan de biodiversiteit van het gebied, het toepassen van extensief beheer kan daarnaast bijdragen aan een meer divers karakter.
■
Waar mogelijk wordt halfverharding toegepast om de oppervlakte aan verharding zoveel mogelijk te beperken en hemelwaterinfiltratie mogelijk te maken.
■
Geen hoge erfafscheiding grenzend aan publieke buitenruimte, maar hagen, die geen visuele barrière vormen door hoogte en dichtheid.
B+O
MATRIX ERFINRICHTING OMSCHRIJVING MATERIAAL/KLEUR
ERFINRICHTING
Bestrating Gebakken klinkers bruin/rood X Grind/split X Zwerfkeien X Graskeijen X (Beton) tegels palen en draad
bestating gebakken klinkers
inlandse eiken
Beplanting Grote bomen (solitair)
Middelgrote bomen elzensingel
bloemborders
rode beuk
fruitbomen
Struiken
Ilex aquifolium (hulst) Amelanchier lamarckii (krent) Corylus avellana (hazelaar) Sambucus nigra (vlier) Frangula alnus (vuilboom) Viburnum opulus (gelderse roos) Prunus spinosa (sleedoorn) Crataegus monogyna (meidoorn) Acer campestre (veldesdoorn)
Hagen
Crataegus monogyna (meidoorn) X1 Carpinus betulus (beuk) X1 Acer campestre (veldesdoorn) X1 Prunus spinosa (sleedoorn) X1 Ligustrum (liguster) X1 Sambucus nigra (vlier) X1 Trachelospermum jasminoides (jasmijn) X1 Rosa canina (hondsroos) X1
Houtsingels
Populus tremula (populier) Alnus glutinosa (els)
beukenhaag
Erf afscheiding
boomgaard
grind
linde
Fagus sylvatica (rode beuk) X Quercus robur (inlandse eik) X Fraxinus excelsior (es) X Alnus glutinosa (els) X Salix alba (wilg) Tilia ×europaea (linde) X Castanea sativa (kastanje) X Tilia ‘Pallida’ (leilinden) X Juglans regia (notenboom) X Betula pubescens (berk) X Fruitbomen X Sorbus aucuparia (lijsterbes) X X X X X X X X X X
steenachtinge afscheiding X hagen X1 hout X gaaswerk+hedera X 2 1) bij voorkeur wordt er een gemengde haag toegepast, vanwege natuurinclusiviteit 2) niet aan de buitenranden, enkel tussen de woningen Alleen materialen met ‘x’ zijn toegestaan, materialen zonder ‘x’ zijn dus niet toegestaan.
23
B+O
24
COLOFON
B+O
B+O Architectuur en Stedenbouw Pieter Brink I Architect / Directeur Bastiaan Vennink I Stedenbouwkundig projectleider Karolina Fonfara I Stedenbouwkundig ontwerper
LS21720 Beeldkwaliteitsplan Kerkenweide Bergharen
17 juli 2023 25
Den Dyk
Groot
Pl 260
Westerhout
Hooge
Pl 130
lakenweg
oe
Veldzigt Hoppenhof
r
jk
St ee g
Mo len we g
af gra We g
lse
Ma as
er
wei
e en ro
kan aal
En erg iew eg
n la a
t
Wa al
s
El
Ma as d
De Scheenen
s
Hoefstra
Groot
De Steeg
Rietbroek
aat
nst r ize rhu Bij ste
Maas-
erd ijk Pa lk
D uk en bu rg se
e uw
eit
G
lse
sc
St
ra
Theofaan (Blindeninst)
De Zittert
2 N321
St r
168
169 Dominee
170 133
171
Ganzenven Munse Hoef
N329
n Baa Lag
e
D'n Heuvel
172
173
Prinssenhoeve
174
Reek 175
167
Velp
m Huize St Joseph
176
Elshof Lindenhof
Heijtmor
gen
bandijk Maas
177
Grave
De Elft
93 Pl 200
180
181
Hog
Veld AZC 14
Kraaienpad
Verenhof
Km
182 end
Pl 166 Pl 180
Pl 190
Pl 168
ks
e
Bisselt
(Gemeentehuis te Mook) Papenberg
S
165
Ridderveld
Haven
n sse a l P
straat Lommer
N271
28
Pl 170 Maaskampen
van C
uijk
Pl 170
ge Lan
Km
rl
183
rgse nbe e j i a Kra 184
Mook
123
Mendoza
Katwijk
Linden
W
Pa
Linden 185
186
Hetsberg
De Cork ijk
4
Gr Geest 5
ee
en Middelaar
Pl 167
92 ve
sb
Pagode
124
169
170
Ganzenorgel
Escharensche
179
Mook
Pl 240
Villa Nova
De Kampen
2
178 N324 Binckhof
Sl
at
g 13
Pl 172
Sl
oe Gr
Mookerschans
Hooge Voort
MAA
a
Vogel enzangschewe
Mookerheide
Gem
Pl 171
O
4 shoef
1000
St ee g
n
Rijs
Schaijk
nen ven
27 2
Jachthaven
Steegstraat
laa
at Stra
500
C ui jk sc he
De Naaldhof
Hippisch Centrum
e
Langstraat
R
ens
Lievendaal
Korendal
Pl 1
187
29
188
k ker
167
v uis
Pl 30
a Gans
Nieuwe
St Willibrordusput
la an
Pl 40
Toppenberg Dijk
Pl 169
Sl
Zaalheuvel
0 aat
166
cfa
De Zomp
171
172
aat
r rst
Witte Hoef
3
Kerkweg
Breemhaer Do
Pl 80
173
st
Helstr
Vogelzang
Pl 70
Pl
134
15
Kolken
traat Valks
Den Tempel
Pl 173 Vegetas
Brok
Hongersteeg
Groene
Heumense
pe
n
gs ber
e
122 Mookerheide Pl 164 189
190
164 Startsche Veld
eg
418
Crossbaan
g eltse we
Pl 60
he
De Kampen
Wa te
Docfa park Hazenakker
St raa t
sse
Sl
De Eikelaar
g
A50
16
Heumense Schans
Pl 10
Heumen
Overass
Zuiveringsinst
Laagkamp
ee
Heide
Ravenstein
wet er ing
125
t aa
Voorste Stortplaats
Het Goor e ch es He
Hertogs
ot
at
De Elzen
Bergzicht
Pl 20 De Heegt
Manege Zeldenrust
2
De Mookerheide
26
168
174
van
land
Molenhoek
1
Pl 320
h Sc
Vier Winden
stra
Boven
t aa
Bos
len emeu 't Oli
na
l idde
an Ba
Weg
Julia
M
at tra ks oe tbr Rie
eg pelw Koe
str
s
N625
t traa
N271
Sch sl
Pl 50
Ewijk
se
127
17
94
Bloemershof
14
en
3
N846
Pl 90
t me
126 J J Ludenlaan
Worsum
13
Grave
135
Singel
at
um
0
an
at
Overasselt
Het Roth
rstra
Jachthaven
Houtkamp
ijk
htla
Joanus (Km)
Kaasboerderij
Duifhuis
Ganzenven Achterste Heide
Sl ee bu rg se
G ar st ka m ps e
at
Klein Rietbroek
Jac
Pl 100 Vee
Heumense Baan
419
ergse
Groot
St Annastr
aa t
bo nen on Pe rs
Dam
dijk
De Lier Baan
Manege
d ijk
e
Erf
Klompven
Kle efs e
Pl 310
Openluchttheater
(Gem huis te Malden)
He
Broekkampen
12
175
Mars
Pannestaart 100
Heumen
95
Donderberg
Sleeburg
Pl 175 g
Gem
se
Munnikhof
11 et er in
ut
Mulderskop Manege
jk di
Herperduin
laan
Her to g sw
De Bronkhorst ud
an orm Mo
Lindenwiel
Gaasselt
(Gem huis te Malden)
Mars
Lage
Emmaus (Klooster)
rh
eg
Tarhut
n ba as Ma
Uitzichttoren
Uiterwaard
W
al na Ka
N277 eg Bosw
Hoenderberg Die Hooghe Hoenderberg
Blankenberg
Ta
Heumen
Marsstr a atje
Brandtoren 25
420
ijk
Hooge
vlak
n
rd
In de Gemeente
Vlag
Weg
a Ba
jk
se
r st e Oo
fdi
Velpse Sl Sto o f we ter in g
Mars
Cantecleer ek
e
Nederasselt
Pl 110
O
Landweer
t traa Heis
ge
Lan
b Zeven
Kortfoort
Er
Hooge Ui
te
nweg Scheene
uwe Nie
136
ge
veld
in g se
Schoonenburg
Ho
be
Pl 3
Heidse Hof
11 Mary's Hoeve
Stuw
am
De Piekenhof
Molen
Ons Plekske
Heikamp
Moleneind
Wijth
Ra
Manege
Danenhoef
Molenhoek
10
De
43
e Heid
Pl 176
Wijth
Sluispolder
Kl en Gr Park
Gr o es
Heumensche Bosch
Hooge
Lage
De Poort
Maldens
Steenfabr
Broekse Hof
Baan
lts
2
Spell
aat
10
Van Sasse
Koolwijk
Rowaldhoeve
De Bosrand
2
176
veld
Zweefvliegterrein
96
Schuurgraaf
Valenberg
Pl 177
Keent
't Hamspoel
Heide
41
Keentsche
De Sluis
Bra kel str
Dijkzicht
Mol en st raa t
44
42
Gem
Binnen
e Maldens Maldense
se
2
Vennen Heide
Straat
Schadewijk
Broek
't Broek
99
se
Berghem
Overasseltsche
en
t
177
g we
Hamelspoel
Graafsche
Nedervan
Pl 130
Pl 178
hof Weg
Straa
as Ma
Berghem
W eg
Einds e
Pl140
24
Bis
Overlangel
178
Kraaiendal
Bu rc ht se laa n
Den Broekberg
Hessenberg
Gaa
n
Pl 340 45
Leigraaf
9
Sl
Muntberg
Malden
Betonfabr
sche
di
Bothalenshof
Meeuwenven
Ba ron
der stra
ele
Ke en tse
Bro nk
at
Beem d
kse Koolw ij
twi
Zonnenberg str aa t
Herpen
dijk
Werkenrode (Internaat) Romeinse wachtpost
ijk ald na ka r te es W
Broek
de
Kasteelse
Wo oij
Zee
Lage Zwaluwe e
De Schatkuil
e
at ra St
Broek
Walrick (Runne)
ksch
ij Zeed
jk
Oude
Het
k
raaf Leig
N845 Amalthea
af
t s
97 Worsumsche
Overasseltse Vennen Pu
Engelbeemden
137
oe Br
Oude Maashoeve
Hertogstraat
Buu n
Straa
98
De Brug
W
ina elm ilh W p Ka m ers
tel w eg W eg
Straat
ring
Kleine Koolwijk
Domenees-
Loonse
Pl 350
enwe g
Steeg
Nieuwe
ring
46
418
Re ek str aa t
f aa Gr
St ee nw ijk sc he n
at St
Br ed e
g We
422 421
4
a gr
ter
421
Horzak
Balgoy
Aardgaslocatie
23
aal kan
Wete
De Steegh
Sl
Pl 150
3 N844
Pl 4
w eg
Zandberg
n
't Woaster
De Bieskamp
St Wilpertslaan
Hatertsche
N324
ba
Klein e Duurendseind
Gement
te
Oss
at
i
Lunensche Broek
De Wegelaer
as Ma
Vennekes
gswe
Pl 179
r stra
Hoge Brug
g
He
straat
Herto
47
Gd
Rusheuvel
Bulk
Pomona
Hemelrijkstraat
Haven
165
Broek ee
eg
Lunen
f fe
Groenehove
4
Lage Langeberg
Het Hoog
W
Ha ren se
Leliaard
str aa t
8
179
Teersche
r
Gemeente
Gement
420
De Reit
He rre We g
Vossenkamp 138
TE1/wycu3_kb_wrdrng_te1
He s
se rg
Ringelenburg
't Lakenhof
Bullenkamp
Waaiendonk
Dekkerswald (Med Centrum)
422
Neerloon
8
Rijd tse
be
Sl
97 Ganzewei
Huisseling
kstraat
P a r k s e st
Overasseltsche- en
Kalfsheuvel
14
139 48
De Veenhoeve
A73 E31 Heidsche
Uiversnest
Boskant
Ha
slo ot
n
Tesseldon
e ring
Bonenhof
De Rakenberg
g
t
98
Wijchen
17
ate
De Geer
wet
St Isidorus
ch
se
Groote Elzenburg
Her tog s
Herbergh d'n Dort
straat
Gemeente
2
Pl 370 Pl 180
Zwaanshof
Rakenberg
Moetselaarshof
7
Pl 160
Meiberg
we
Pl 181 Maasdijk
W
Burgemeester
Geer
Gd
180
ra
Stijbeemden
2
Ju
Pl 5
w eg
Sl
Mu ld
Bal ve ren la an va n
MAAS
49
Heiveld
Wighenerhorst (Bungalowpark)
e
Berg
Broek
Zoetenborn
Schietbaan
Heumensoord
Vogelzang
Broek
Eijkeloord
Elshof
To
Gr aa fs
Weg hem se
anaal Delenk
er me er
Jachthaven
Pl 380
at
Kerkeveld
Het
alrick St W
e ed Br
tra
Betonfabr
Diervoort We g
ing
es
De Beving ar ela nd Be
2
Gemeente Groesbeek
Berkenhof
2
er
ks
99
He um en se
Van Citters II
Waard
Dekkerswald (Med Centrum)
Elshof
De Guldekamer
et
dij
Munnekehof
Delsenhof
Weezenhof
Eikenhorst
l aa W saa M
n
22
423
ne
r St
eld
Ven
Skibaan
6
Loonse
Hooge Langeberg
4
eg W
oe
kev
Loonse Waard
181
140
ng
Geer
N324
Klispoel
Pl 190
veld
t aa
e
7
vi
Het Sl
t straa
De
M
Oos terw eg
g en
Mun n e
ijk nd ba as a M
Be
k
k
ss O
s
Pl 182
Winkel
Gd
n
WIJCHEN
Vormer
Pl 170
182
2
Wijchensche (Natuurreservaat)
Balgoysche
De Rotten
stra at Gr
8
ve
e
Pl 180
50
Klein Heumen
NIJMEGEN
Berendonk
eg lsw
Magnolia
Honger
it
't Grnske Gr Stal
Aldenhof
6
eg
N842
Hatert
Malvert
100
Alverna
W
Hoogoord
141
Ravenstein
Nijmegen
eid
g we Sion s
eg
an Ba
423
5 s tein
Meer
ens che W i jch
Wilard
Soeterbeeck
Sch
Huis Hatert
w ings
g
De Witte Hoeve De
Plas
Niftrik
Klooster
we Bos
at Breb
oe
De Rotten ij
stra
Br
Me er d
De Hut
Hoge Hoeve
Gem
Wester Meerwijk
Brakkenstein
Grootstal
Dukenburg
De Berendonck Golfbaan
Valendries
Wijchen
Pl 200
De Winckelsteegh (Internaat)
Meijhorst
Meerwijkse Laan
Nieuwland
Vormerse
Ra
waard
Groesbeek
Lankforst
4
nse
kamp
Oss
Gemeente
Oelehof
Bethlehem
aat
De Eysvogel
Km
Lu um pt
Bosse
Houtw eg
N626
Hill ek am p
De Tuinlangel
t str
Molenwoord
Meijhorst
De Grimberg
W
Gars
Brakkenstein 21
De Berendonck
Gem Groesbeek
Heilig Landstichting
Psychiatrisch Centrum
Crematorium
Heilig Landstichting
Brakkestein
Berchmanianum
Jonkerbos
Hoogbroek
Middel Broek
Hoogoorde
4
W eg
Cenakelkerk
e lts se es Bi
straat
9
Dukenburg
5
N845
e els ng La
51
Harensche
Sl
Straa t
Eke
Beiershof
Gem
en aft Ha
2
De Meerlangel
Pl 183
N844
Hatertse Hei
Tuin
Woonwagen centrum
't Pannenhuis
54
A50
Hoeve Doeiakker
CWZ Dukenburgse Brug
Teersdijk
57
W
2
Sanadome
n laa
Gd
Pl 400
183
e Ni
Tolhuis
Botanische Heyendaal
eg Witte W
tra
Dorpenweg
Erebegraafpl
Psych Inr
Maridnbosch
20
Stadion
n
gs
Sl
weg
Zwanenveld
60 Trafostation
eg
424
Deursen-Dennenburg
Haren Dorpen
at
Het Zand 52
W
ing
t
Macharen
58
53
De Peppelen
N626
Groenewoud Universiteit
Winkelsteeg
IJsbaan
59
Noord
Maridnboom
St Radboud
k en Be u
2
Sch sl
Vijverhof Volkspark de Goffert
N324
Oversteeg
Gemeente
Kwakkenberg
Va
Stamhof
102
WIJCHEN
4 Pl 210
Villandry
g
De Vlamen
Bulk
Wete r
dijk
eg W
Neerlangel
t
at
raa
ra
nst
St
lge
He rp se
Ga
Pas
Waarden
63
Rijksw e
Os str aa t De
Vl am en
aat
142
Sl
Kwakkenberg
Graafse Brug
St Anna
4
Niftriksche
La
bosstr
Hazenkamp
61
g rgwe enbu Ros Van
Achterlo
aa
Kastee lstraat
Luistenstraat
N329
e Megen s
De
Elzen
Sl
Gem Nijmegen
Straat
4
g
Ni ftri ks ch e
g we lse ffe Ru
Van Citters I
St Maartenskliniek
Klooster
Str
424
Het Voorhuis
Palkerplein
2
e Lag
jk Di
Pl 530
Sl
sweg Panhui
Pl 520
Zand
Sl
ng e
10
A326
Achterlo
Knooppunt Bankhoef
Sl iet
Galgenveld
Groene
llaan
Pl 184
tvl
64
De Refter
Hengstdal
Albertinum
Knooppunt Lindenholt
Noord
3
Nije Veld
Neerbosch Oost
Kaste e
RadioTV toren
184
2
19
Ve nd am
Pl 540
Sterrebosch
Ui
Vlam
Altrade
101
Kuyperke
St Isidorus De
De Sterreschans
se
De Hunnerberg
4
g
De
Waaijes
Pl 460
Randweg
De Krul
sche
ban
Ossekampen On der weg
Oo igr aa f
eg ldw Ve
W g we de er
rs aa en Nift rik
t Str aa t
Waarden
in
k ddij Sta
De
er
Bijsterhuizen Noord
Woezik
Bergharen
raa
rst
He
et
e We
Pl 410 Voorm Kasteel Oijen
5 ek
N326
Wijchen
Knooppunt Bankhoef 1
f fe
Lan ges tr
Ma
Waard
Demen
be
Rustoord W
Ru
aat
St ra at Ko rte
Maasdijk as ac ker
Oss
Gem
Lienden
Veldzicht
at
es
18
fse aa Gr
Heseveld
62
Achterlo
2
425
425
stra
eg W
Lindenholt
Pe rs ing en se
rtje
426
Pl 220 ns
65
Pl 10
103
t
1
4
Rolenhof
Bankhoeve
Pl 185
at
ro
Bottendaal
eg Driehuizerw
2
aure
Ba n k ho
tra
G
Hees
aa
't M ee
Hunnerberg
Neerbossche Brug
108 eks
Str
N325
eg ew rw Ta
Pl 193 Pl 550
St L
143
Ka
Oostkanaaldijk
Wielerbaan Bro
se
Schependom
Keizer Karelplein
109
en
Het Ooijsche
Kinderdorp Neerbosch
Bosch
't Hof
e ve
Pl 11
6
De Hazenberg
Leurs Pl 420
5
A326
De Fleerde
en
av naalh
Pl 100
6
Knooppunt Neerbosch
4
Leur De
Gem Wijchen
Woeziksveld
e
Liendensche dijk
Kav elp ad
De Merwerd
Pl 186
Maas
Dieden
Huis te Leur
Werf
Westkanaaldijk
A73 E31
Sl Beuningen
eg
De Vli et
Pl 480
185
Broek
eg
Ossekamp
M AAS
W
N329
193
se
Pl 510
Pl 194
rg
Pl 430
Maasakker
1
be
Pl 450
ns
at ra St
Scheles
Maasbommel
ra
at
Jachthaven
de
rg
Leursche
Le i gr aaf
A50 en
Dijk
194
st
Stella Polaris (Km)
Li
a rd
Km
Lie nd en se
wa Rijs
Ru lst ra at
Pl 350
De Gordenaars
Pl 187 186
Pl 340
Leursche Veld
Pl 230
ee
4
Bojenkamp
't Veerhuis
Uiterdijk
Megen
dijk
Wezel
Spitsberg
Sl
nd
Pl 440
Maasakker Pl 192
192
n
De Lymen
187
Veld
ra af
W
le Mo
M
bu
e
Veld
Dis
nk Ba th
rd
Runne
Pl 240 Hog en hof straat
Schebbelaarsche
Go
Km
Pl 250
Diedensche
Pl 490
eg
Za
Klooster
efw
Wezelsche
e os
Oss
Gemeente
Ho
Batenburg
jk
ren
e
Valkhof Biezen
Hoge Brug
Wezelse Plas
rl te
Pl 500
di
rn
ch
g Ho
104
Wezel
De Kavel
h Ac
M a as
Pl 188
He
Jachtlust
he
Pl 190
De Schebbelaar
s en
110
npas
Pompstation
ez els e
Straa t se Berg hare n
Bo
427
We
Den Hoef
Pl 260
c Leurs
MAAS Pl 191
Km 144
188
426
g We
at
n
De Risters
ra
Pl 189 190
Gemeente Wijchen
Else
Het Broek
Welgelegen
Bosch
at
er nk Jo
De Hoeve
c
Leursche
St
t aa str el
Laakse Bos
Sluisgraaf
NIJMEGEN St Stevenskerk
2
Hernensche
M ee r
en
st
De Gansakker
Veld
e
427
Kap
Spijkswiel
Pl 270
De Dreef
a str
A73 E31
e uw Nie
Wesselkamp
De Wijnakker
Gd W o e zi k s
Waardse Sluis
Wolfskuil
Hoog Vonder
roek
L eig
t se ak La
189
a ra
Neerveldsche Blok
Veld
Hof van Wezel
Hernensche Broek Bro ek s tra at
Waalbrug
eg W
N847
Schoenaker
Sl
Beuningsche
g
Templet
Kasteel
Gem Beuningen
Waalkad
Waal haven
Emmahoeve
se nd La
4
Biesterhuizen
enb
145
Reeksche Hof
111
Scheerskamp
Kampbroek
Pl 90
884
Zuiveringsinst
Broek
Nieuwe
nse Herne
Laak
ring
Sl
g Mek k erste e
n ve
Wilgenhof
pas
3
Zwemsel
Piek
12
g We
Appeltern
Beuningsche
Elsen
Fica rystr aat
Hernen
1
1
Victorie
Sl
at
Kl Lindenhout
De Sluis
laa
Stra
e
Stortplaats
lmin a
S
ars cha
eld Neerv
13
Kijfhoeve
St Pieter Kampen
Buiten- en Binnen Geest e uw Nie
de
Wete
146
Oude Waal
Lu rv in kp ad
112
Wil he
g
A50 E31
Velden
Beuningen
Pollenbroek
(Gem hs te Beek-Ubbergen)
4
he
Moringerwaarden
De Egel
La
we
g
as
Broek
raaf
Pl 290
Ewijksche
Heuvels De Groene (Recreatiecentrum)
Schaar
De Mekkers
Spekshof
et
Pl 150
Pl 80
Pl 160
np
St ra at
147
Buitengeest
Gp
Weg
Elberse
Pl 280
H
eak ee St
A50
Weterin
De Ruige Plaat
Blok
G
De ijn sc he
Broek
Dijk
g we
terin
Tiengeboden
Gemeente Ubbergen
Pl 30
Het Arnpark
We ze lse
We
Bloemers
d
Nijmegen
Gemeente
113
Els e
Aaldert
Str aa t Schaarse
Het
Meerg
Dijk
De Maaslanden
lan
Lent
Heemstr aweg
Elektr Centrale
Keizershoeve
De Tolbrug
Ou d e
t
De Tuut
ge
Rolland
Heuvepark
Laarsdijk
Neerveld
Hanzeland
15
Pl 170
Weurt
Vogelzang
Ewijksche
Pl 320
Jachthaven
De Vlietberg
at ra St
ds e el
l ev l ge Sin
Me kke r
al eW Slu
iss
ek
ng La
Bl
De Aspert
Het Vogeleiland
Pl 330
Dijkmagazijn
Pl 40
2
Pl 13
Crematorium
e
g in er et W
au
we
Van Coo th weg
weg Dries kweg rkoe
Me
430 429
Pepe
Hooge Hof
De Schaarsenhof
Zuiveringsinst
Hooge
Eendenkooi
191
882
9 Voorm Fort
428
se
meer
De Gouden Ham (Watersportgebied)
waai
429
Oos
De Zoare
weg Vissers
tra
Pl 140
Duivels
tra at
Langstraat
ng rsi Pe
Wijksche
jk Di
14
t
g dwe Hoe
e rs
Voorm Fort Sl
Distelakker
Van
4
t
n
428
aa
Groen
430
str
Het
se ijk W
Veld
Peer
Binnen
at
Pl 50 De Pol
Schoenaker ary
pe
Zuid
aa
un
Beuningen
Den Alst
Ewijk
f
Br ee k w
ag en
Zuidweg
M
Waarden
an la ke ec Pi
Veld
m Sto
Noord
straat
tr ts Pu
n De
Ve ew eg
Poldersche
Fic
Bergharen
Hooge
Het Heufke
rt Aspe
Molen
De
Labor vincet
De Acht Morgen
Pl 300
881 Sprok
883
aa
weg
g ee st
Veld
Appelternsche
M a a s dijk
Groene Eiland
Zuiveringsinst
Knooppunt
igr
itein
Dijk g raaf de Leeuww eg
't Mun
jk di
He
Sl
at
Hooge
Het
Pl 180
885
Km
Sunten
eg stw Oo
De Viersprong
Kippelenberg
14
887
m
Ko n ing s
Ou
2
Blauwesluis
De Maashaerd
Pl 130
Waaiensteinkolk
De Weeropper
886
Le
Kap
Straat
Stra
De Heuvel Sl
Oosterblok
Br en Sl
Oosterhoutsche
Kapel
e
Feyehof den
Altforst
Pl 310
Pl 881
L
Sl
114
h sc
Ro ed en se
Str aat weg
Molenblok
Doornik 10
Alst Akker
148
Br o e k
Mid
Woerd
Veld
Da
't Haasje
g
De Kleine Roede
15
Het
Beg ijne nst raa t
N322
Ze lle rst raa t
Modelvliegveld
Koudenhoek
Pl 190
Wolfsgat
't Uiverstuk
Elzent
Duifhuis
A
Pl 60
2
Alst
Marialust
Munnikhof
De Klimop
blok
68
Verburgtskolk
888
A
Langakker
De Horst
Den Heppert
Hoge Woerd
Pl
De
Sl
Moespotsche Waai
He em stra we g
Aaldert
Altforse
Zuider
Karnemolen
Heuvelsrust
Go ors traa t
De Robbert
Muldershof
Honselaars
f
Gemeente
Hoeve
we
Horssen Neersteind
se Sluis
Ossenwaard
Br en Sl
't Derde
Het Dijkmagazijn am
149
d
blok
Noorder De Woerd
aa
Veld
2
Groene Steeg
en
Sl
tr
z El
St Isidorushoeve
Verwachting
Weg
Galgenberg
Melenveld
Keizershof
16
igr
Brede
re ns
t
Woerdse Brug
Le
Laagveld
Het
N329
Henricushoeve
Vis ser t
or
Ko ois traa t
Hoekgraaf
aa
Go
Winssensche
eld
Pl 70
f aa gr
sc
Ulanden
Ulandse
Zegeweg Sl
oningsbeemden
He
he
Het
Annahoeve
ek Ho
di
Stra at
(Gem huis te Beneden-Leeuwen) Huize Olpoda
Horssen
4
Bloemhof
nd
West Maas en Waal Moste rdwal
Kw
n
Huis Oosterhout
Van
Sloten
67
Stren gstraa t
Wetering
Heerlijkheid
Bi
Begijenhof
eg
Bovenbroek
Noordenbroek
Klo oster weg
Rijksche
De Zwaanheuvels
2
880
Sl
W
Staartjeswaard
sc
aat
Za
Eendenkooi
Ho
Leigraaf
Sl
Hosterdstraat
steeg Br
ste
Pl 70
Sc ho
he
Molenhoek
Eendenkooi
ars
Ewijk
150
Ambtswaard
Groote Boel
g
2
Broek
Het
66
Buske
Pl 200
Roodslag
uk
B r o e ks c
st r
at
Veeweide
Fl
431
N322
Zwanenheuvel
stra
at
De Eendenkooi
Sl
17
Kampen
Brouwers Hofstad tra
Bouwlust
e els Po
Pl 120
Malakhof
Waardsendam
Sl
Straat
Kr
62
61 Meerkampen
ers
13
431
Vee
V
Ge
Dw
Ravenswaard
K o o i s t r aa t
Gemeente Druten
Druten a at tr
de
2
60 Kooistraat
Benedenbroek
Kortendijk
Gemeente s eld
eg
ng
n
Schut
63
De Friesekamp
65
64 N322
Sl
Eendenkooi
Vette
Lei g r aaf
Oude Weide
Pompstation
Grote Altena Pl 80
Doddendael Poelhof
rle
laa
Geerstraat
af
Bobbert
Lage
aalw
aa lban dijk
aa f
Bobbert Trafostation
en W
Spitshoek
Ooijrijksche
't Hemeltje
Tergouw
ne n
at
Hooge
Ve
NijmegenOosterhout
Pl 210
ten
Sl
Maas
Sl
Manege
Gasthuishof
Be
De Vissert
k
Uiling
Deets che
Kuipershof
Broekgra
at Goorstra
Stra
raat
aldij
Pl W
Pl 90
De Vossen
Oud e
Friesse St
Veld
890
Sl
Bemmelsche- Gendtsche- en
Pl
Elshof
4
't Klumke Wa
Waard
Hooge
ing
De Pas
11
Pl 220
891
Sl
Kon
at Stra
at
Oosterhout
Pl 100
Pl 110
Winssen
aweg
Laarstraat
Schrikse Str
Leeuwensche
Sl
Puiflijk
Koekampen
eemstr
Sl
De Uivermeertjes
Afferden
Weis e
2
57 Sl
Venhoeve
De Ham
Smitshof
Plaat 151 Hooge Kamp
Van H
aat
Va n
N322 De Heuterik
Stra
(Gemeentehuis te Bemmel)
Danenburgh
Gr
st He
em
De Gelenberg Poelakker
59
Anna's Hof
Lingewaard
432
432
56
12
Pl 230
Buitenpolder
892
Ewijkse
Beatrix (Km)
2
N322
Pl 894
Vredelust Welkom
Str aat
't Gripstuk
De Steenoven
2
Sl
he
ra
58
Scharenburg
at
Slijk-Ewijk
Pl Loenensche
Distelberg
419
Brinkshoeve
at
g we
Druten-Zuid
gstra
Waarden Pl 120
Uiversnest
55
len
t se
Pl 110
Gem t Straa
Konin
Hoek
z e w eg
Sl
Bo e i s e s t r a a t
De Drie Waaien (Km)
Middelveld
e Vr i
Sl
Manege
Trambaan
Oe
hou
Pl 240
De Ruif Stra
Veld Steenkampen
Eendenkooi
Pl 250
r
Wagenmansbouwing
433
Ganzenkuil
Oude Dries
Sl
ste
Ressen
ijk
433
am
Oo
De Woerdt 12
rdse
rkd
Tochtslo ot
Buitenzorg
12
Pijp
Ke
Straat
an ren la Balve
Van
psche
Gasthuisbouwing
Loenense
Loenen 893
De Grift
Viskwekerij
Woe
Druten
Rie t kam
Pl 260
Gp
Pl 170
De Drie Waaijen
Sl
Leeuwen
54
152
11
Huize 't Spyck
De Grote Doorn
Kasteel Loenen
gemeentegrens Ressense Brug
iftd Gr
Pl 270
Pl 180
Havikland Rie tgr aa f
Do nd erb erg we g
dijk Waa lb an
Grote Allee
Winssensche
Pl 140
159
158
Catharinahof
De Hulk
Uiterwaard
Deest
Meergraaf
't Kempke Pl 270
894 Pl 190
Vogelenzang
wal Noord
Akkerstraat
Waald ijk
895
4
161
te Kor
Huis te Leeuwen
Loenen
Wolferen
Steenfabr
Boven-Leeuwen
A50 E31
A15
eg
en Deestsche Waarden
Afferdensche-
Overig
153 38
Lindenhout
Pl 897
Vredenburg Sl
4
Pijp
Het Hoog
karakteristiek/beeldbepalend gebouw
162
Strandpark Slijk-Ewijk
r e n sc he
Edenoord
909
11
B a nd i jk
Zuiveringsinst
ij k
Pl 150
Biesterveld
Haesbaert
Gp
Pl 160
Re e
Ooijse
Pl 200
an d
157 De Hooge Brug
Plakselaan
Bemmel zone met beleidsmatige vertaling (zie § 4.2 en 4.3)
l
a a lb
Cultuurhistorisch163beleid 13
434
Pl 240
W
De Kolk Laksbos
Elshout
e ths
Merckenhorst
Pl 280
Werf
Huis Reet
Verloren Zeeg
Groote Waai Sl
fe
Herveld-Zuid
Wolferen Boldershof
Pl 230
ol
164
legenda
Knooppunt Ressen
Straat
Houtakkersche Pijp
t aa str
WAAL
Druten
Pl 220
W
10
aa
Doorlaatbrug
Waarden
Pl 902
Pl 903 Pl 210
Vale Dries
897
al
Pl 904 Werf
Huis de Haer
Reeth Leijgraaf
Oostheim
Gemeenten Beuningen, Druten, Heumen en Wijchen schaal 1:25.000
(Gemeentehuis te Elst)
A50 E31
Wa
898
De Bosoven
Drutensche
(Gemeentehuis te Elst)
Pl 300
Mermse Brug
sche Merm
Gemeente Overbetuwe Klipstraat
Waalwaard (Steenfabr)
190
Cultuurhistorische beleidskaart Nieuwe Vergert
Overbetuwe
De Aling
899
Betonfabr n
Gemeente
189Kattenleger
14
De Vork
3
22 De Rietkamer
Pl 907
434
De Horst
900
905
Deelenshoeve
W
154
Conservenfabr
188
10
Zeeg
che
lds ve ter Els
156
187
Ou de
Uiterwaarden
(Gemeentehuis te Opheusden)
Pl 906
L AA
Km
De Bossen
Gemeente Neder-Betuwe
Pl
908
N863
186
eg Ze
Knooppunt Valburg
De Smeenng
De Pas
185
Eimeren
Steenenkamer
Pl 310
Werf
184
De fe ns ie ka de
De Snor
902
183
ds e
Oude Veerweg
182
Waa ldijk
Straat
Herveld-Zuid
Gemaro
4
181
Me lk
e
Sl
21
904 907
Groen k
Andelst
Pl 60 Pl 70
903
dij
De Toren
155
Moordakker
180
Za n
Buitenpolder
Pl 905
an
Veldstraat
179
Zwarte W eg
906
Pl 150
Hiensche
Pl 50
alb
178
eg
Buitenpolder
Wa
De Str ang
177
435
435
Ochten
Sl
176
Ze
Pl 120
Pl 130
175
traat
Pl 140
IJzendoorn
174
Herveld-Noord
Wely
De Engel
Pl 330
173
re
Rehob(th
Appelenborg
Ochtensche
Dodewaard
172
n s
Sl
171
n
170
Ve rl o
169
Horstw eg
168
e
167 Sl
ne Bin
t
166
t aa str lke Ka
Akkerstraat
straa
Weltevreden
165
Pl 80
De Alle
Pl 110
Sl
pheusden)
Ochtensche
Lange
Betuwe
af Leigra
Keizershove
St
ar
weg
Samen in verscheidenheid Beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
Versie 6.8
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
Samenvatting en conclusies De gemeenten Heumen, Wijchen, Beuningen en Druten hebben als gevolg van de wijziging van het Bro het besluit genomen cultuurhistorisch beleid te willen opstellen. Deze nota geeft de hoofdlijnen van dit beleid weer. Het cultuurhistorisch beleid valt in twee hoofdonderdelen: -
Koesteren wat we hebben;
-
Uitdragen van de rijkdom.
Het koesteren van wat er aan erfgoed is wordt concreet gemaakt door enerzijds de borging van cultuurhistorische waarden in het bestemmingsplan en/of nieuwe projecten en processen waarvoor een ruimtelijke procedure doorlopen moet worden en anderzijds de continuering van het monumentenbeleid. Borging van de cultuurhistorische waarden vindt voor de gemeente Wijchen plaats door middel van een parapluplan cultuurhistorie, dat gelijktijdig met deze nota is aangeboden aan de gemeenteraad. Heumen en Beuningen hebben besloten geen parapluplan vast te stellen en de cultuurhistorische belangen alleen bij nieuwe ontwikkelingen af te wegen. Beuningen heeft zich daarnaast voorgenomen om het cultuurhistorisch beleid te evalueren in het kader van de voorbereiding van omgevingsvisie en omgevingsplan. In Druten worden de relevante cultuurhistorische waarden in de toekomstige bestemmings- en periodieke plannen meegenomen. In de vertaling van de cultuurhistorische inventarisatie- en waarderingskaarten naar de beleidskaart is een keuze gemaakt voor de hoogst gewaardeerde gebieden en, voor Wijchen, karakteristieke bebouwing die in het parapluplan zal worden opgenomen. Daarmee wordt een keuze gemaakt welke gebieden de gemeenten op cultuurhistorisch vlak van belang vinden en waar zij specifieke eisen willen stellen aan ontwikkelingen.
Uitdragen van de rijkdom vindt plaats door middel van een faciliterend en initiërend beleid als het gaat om het rijke erfgoed van de gemeenten. Vanuit de formulering van thema’s die voor de gemeenten van belang worden geacht zijn erfgoedlijnen en projectideëen geformuleerd, gekoppeld aan ‘cultuurhistorische trends’. Waar financiële en personele ruimte bestaat zal de gemeente het maatschappelijk middenveld bij initiatieven ondersteunen en eigen initiatieven ontplooien. De 4 gemeenten hopen met deze aanpak meerdere doelen te bereiken. Allereerst is de wens dat het bestaande erfgoed behouden blijft en op een positieve manier wordt ontwikkeld. Daarnaast beoogt zij dat het aanwezige erfgoed optimaal benut wordt voor toeristisch-recreatieve doeleinden, erfgoededucatie en economische ontwikkeling.
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[2 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
Voorwoord Cultuurhistorie houdt niet op bij de gemeentegrenzen. Als wethouders cultuurhistorie van Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten zijn wij dan ook erg tevreden over deze gezamenlijke beleidsnota, een nota die de passende titel “Samen in verscheidenheid” meekreeg. Want natuurlijk onderscheiden en profileren wij ons af en toe als gemeenten van elkaar. Soms schuwen we zelfs de concurrentie niet. Voor het uitdragen van onze gezamenlijke cultuurhistorie geldt dat in ieder geval niet. Op dat beleidsterrein zoeken we juist de verbinding. Deze nota is daar het resultaat van. De minister noemde in 2009 cultuurhistorie als een van de drie belangrijke pijlers van de toekomstige monumentenzorg in zijn beleidsbrief Modernisering Monumentenzorg. Dat was het eerste signaal van de rijksoverheid richting gemeenten om hen op te roepen cultuurhistorisch beleid te ontwikkelen. De regelgeving die hier in 2012 uit voortvloeide was het laatste zetje. Deze cultuurhistorische beleidsnota laat op een scherpe manier zien hoe enorm waardevol onze gezamenlijke cultuurhistorie is. Hoofdstuk 3 voert ons mee in de rijke geschiedenis van Merovingers, Romeinen, Karolingers, kastelen en heerlijkheden. In de hoofdstukken erna beschrijven wij hoe wij als gezamenlijke en individuele gemeenten met onze cultuurhistorische pareltjes om gaan: samen in verscheidenheid.
Wij bedanken de samenstellers en alle mensen die meegewerkt hebben aan de totstandkoming van deze beleidsnota. Zij zijn er wat ons betreft in geslaagd een meeslepende én realistische beleidsnota te schrijven die aan duidelijkheid niets te wensen overlaat.
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[3 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
Henk van den Berg, wethouder gemeente Heumen Sjef van Elk, wethouder gemeente Druten Paul Loermans, wethouder gemeente Wijchen Piet de Klein, wethouder gemeente Beuningen
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[4 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
Inhoudsopgave Samenvatting en conclusies..................................................................................................... 2 Voorwoord ............................................................................................................................... 3 Inhoudsopgave ........................................................................................................................ 5 1Inleiding ................................................................................................................................ 6 2 Wat is cultuurhistorie? .......................................................................................................... 9 3 Cultuurhistorie in de regio ................................................................................................... 12 4 Wetgeving .......................................................................................................................... 24 5 Planologische borging en monumentenzorg ........................................................................ 30 6 Cultuurhistorische kansen ................................................................................................... 38 7 Nawoord .............................................................................................................................
44 Bijlagen en kaartbijlagen........................................................................................................ 45
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[5 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
1 Inleiding 1.1 Rijke gemeenten Beuningen, Druten, Heumen en Wijchen zijn prachtige gemeenten op de overgang van het Land van Maas en Waal naar het heuvelachtige Rijk van Nijmegen. In het landschap en in de kernen is de geschiedenis op veel plekken tastbaar aanwezig; er is een rijke variatie aan cultuurhistorisch erfgoed, ook wel aangeduid als cultureel erfgoed of ‘cultuurhistorie’.
Figuur 1.1 De ligging van de gemeenten Beuningen, Heumen, Wijchen en Druten.
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[6 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
Cultuurhistorie wordt van grote waarde geacht. Het draagt bij aan de identiteit van een gemeente, zorgt ervoor dat inwoners geworteld zijn in hun geboorte- of woongemeente en creëert aantrekkingskracht voor toeristen en dagrecreanten. Het is bovendien van waarde voor het onderwijs. Aan cultuurhistorie wordt aandacht besteed in het primair onderwijs: de leerlingen verwerven enige kennis over en krijgen belangstelling voor aspecten van het lokale en regionale verleden en overblijfselen daarvan. Daarnaast draagt het bij aan de lokale economie en versterkt zo de economische positie van een gebied. Hoewel dit laatste wel eens wordt onderschat of in twijfel wordt getrokken, tonen onderzoeken van omgevingseconomen het onomstotelijk aan.
1
Figuur 1.2 Herkenbare historische plekken roepen een vertrouwd gevoel bij bewoners op.
1.2 Aanleiding voor deze nota Cultuurhistorie kan in Nederland al sinds jaren landelijk op een grote maatschappelijke belangstelling rekenen. De toeristisch-recreatieve sector draait voor een belangrijk deel op beleving en exploitatie van ons ondergronds, gebouwd en landschappelijk erfgoed. Deze belangstelling vertaalde zich in 2009 in de beleidsbrief ‘Modernisering Monumentenzorg’. Daarin benoemde de
1
Zie hiervoor onder meer: Ruijgrok, E., 2004. Economische waardering van cultuurhistorie. Casestudie Tieler- en Culemborgerwaard. W itteveen+Bos, Rotterdam; Bade, T. & G. Smid, z.j. Eigen haard is goud waard. Over de economische baten van cultuurhistorisch erfgoed. Triple E Productions, Arnhem.; Div. auteurs, 2009. Het cultuurhistorisch argument. Projectbureau Belvedere, Utrecht; Brouwer, J., E. Ruijgrok & R. Abma, 2012. Historische buitenplaatsen en landgoederen. In stand houden loont! Witteveen+Bos, Deventer.
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[7 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
minister drie pijlers voor de toekomstige monumentenzorg: cultuurhistorie meewegen in de ruimtelijke ordening, eenvoudiger en krachtiger regelgeving en bevordering van herbestemmingen. De regelgeving die voortvloeide uit dit rijksbeleid, met name de wijziging van het Besluit ruimtelijke ordening per 1 januari 2012, is de concrete aanleiding geweest om deze nota op te stellen. Elke gemeente werd nu verplicht om expliciete afwegingen op het vlak van cultuurhistorie te maken bij herziening van bestemmingsplannen.
1.3 Doel: wat willen de gemeenten bereiken? De gemeenten Beuningen, Wijchen, Druten en Heumen willen met deze nota de omgang met cultuurhistorie in de komende jaren regelen. De bedoeling is om cultuurhistorie een nóg volwaardiger positie in de ruimtelijke ordening, het toeristisch-recreatief beleid en in de erfgoededucatie te geven. Dit doen zij in het besef dat cultuurhistorie om meerdere redenen (immaterieel, economisch) waardevol en merendeels onvervangbaar is en dat de gemeenten bij jong én oud de waarde, de kennis en het belang van cultuurhistorie en in het in stand houden ervan kunnen bevorderen om (meer) draagvlak te creëren.
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[8 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
2 Wat is cultuurhistorie? 2.1 De term Cultuurhistorie is een verzamelterm die betrekking heeft op de invloed die de mens op zijn omgeving heeft gehad. Datgene wat uit dit verleden fysiek of in de hoofden van mensen nu nog aanwezig is, wordt cultuurhistorisch of cultureel erfgoed genoemd: alle tastbare, bekende of onbekende sporen van het menselijk verleden, zoals die teruggevonden worden in bodem, landschap en gebouwen. Daartoe behoren ook waardevolle cultuurlandschappen, structuren en patronen die zich daarin bevinden en verhalen en veldnamen die daarmee verbonden zijn. Deze termen worden in deze nota dus ook door elkaar gebruikt, afhankelijk van wat bedoeld wordt. Erfgoed is er in de volgende verschijningsvormen: - aardkundig: het reliëf in het terrein en de bodemkundige verschijnselen die daarbij horen; - archeologisch: relicten en structuren die door mensen zijn gemaakt, maar onzichtbaar zijn doordat ze onder de grond verstopt liggen; - cultuurhistorisch: bovengrondse relicten van menselijke oorsprong, te verdelen naar landschappelijk, gebouwd en stedenbouwkundig erfgoed; - immaterieel: verhalen, gebeurtenissen en namen in relatie tot specifieke plekken. Deze nota gaat in principe over de bovengrondse cultuurhistorie: landschappen en de gebouwde omgeving. De 4 gemeenten willen voor de bepaling van thema’s echter niet te star met deze scheiding omgaan.
Alhoewel veel van het prehistorische en Romeinse verleden ondergronds ligt, zijn de resten en de kennis daarover betekenisvol voor de beleving van het verleden. Alleen planologisch en waar het gaat om de aard van het onderzoek volgen beide aspecten verschillende paden.
2.2 Wanneer is iets ‘cultuurhistorie’ ? De bijzondere landschappen in onze gemeenten zijn niet van de ene op de andere dag ontstaan. Zij zijn het resultaat van eeuwenlang agrarisch gebruik en alle kortere of langere ontwikkelingen die daar doorheen speelden. Watersnoden, dijkdoorbraken, oorlog: het zijn allemaal zaken die hun sporen direct of indirect in het landschap hebben achtergelaten in een ‘basis’ die door de boeren gelegd is. Het stedelijk gebied heeft zich vanaf de middeleeuwen stapsgewijs ontwikkeld tot wat het nu is: vooroorlogse kernen en linten met naoorlogse bebouwing daaromheen, de laatste veelal in de vorm van grotere gebouwde complexen. Om iets aan te duiden als ‘cultuurhistorisch waardevol’ moet er een zekere afstand tot zijn, vooral in de tijd. Als objecten, structuren en gebiedskarakteristieken een zekere leeftijd hebben, worden ze als ‘erfgoed’ beschouwd. De waarde die de gemeenten eraan toekennen en die is vastgelegd in de cultuurhistorische waarderingskaarten, wordt over het algemeen vooral bepaald door
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[9 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
de mate van gaafheid waarmee ze de tijd tot nu hebben doorstaan. Ook aspecten als zeldzaamheid en bijzonderheid spelen daarin een rol.
Figuur 2.1 De ruilverkaveling Maas en Waal-West, deels op grondgebied van de gemeente Druten, wordt inmiddels landelijk als een belangrijk voorbeeld van na-oorlogse planologie gezien.
Tot voor kort werd in de Monumentenwet de minimale leeftijdsgrens van 50 jaar gehanteerd voor gebouwde rijksmonumenten, en was ‘wat cultuurhistorie is’ dus heel scherp in de tijd gedefinieerd. Die grens is met de aanpassing van de wet in 2012 losgelaten. Een belangrijke trend is dat voor erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog inmiddels vanuit archeologisch, landschappelijk en historisch-bouwkundig perspectief interesse bestaat. De twee laatste disciplines wagen zich inmiddels al verder, in elk geval tot 1965 als formele afsluiting van de wederopbouwperiode en soms nog (veel) verder. Er bestaat landelijk inmiddels een lijst van 190 potentiële rijksmonumenten uit de periode 1940-1965, waarvan een deel al is aangewezen. Onze 4 gemeenten ontbreken overigens in deze lijst. Veel gemeenten hebben daarnaast al gemeentelijke monumenten uit die periode aangewezen of karakteristieke gebouwen aangeduid. Op landschappelijk vlak staan de oudere ruilverkavelingen als ‘wederopbouwlandschappen’ inmiddels in de belangstelling, zoals 2
die van Maas en Waal-West. Op die manier leert men in elk geval minder star naar ons erfgoed te kijken en met een open blik de waarde van ons verleden – in alle tijden - te zien. 2
Alleen het gedeelte in de gemeente W est Maas en W aal heeft bijzondere aandacht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Het gedeelte in de gemeente Druten heeft men erbuiten gelaten. Dit gedeelte is echter wel meegenomen in de cultuurhistorische waarderingskaart.
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[1 0 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[1 1 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
3 Cultuurhistorie in de regio 3.1 Inleiding De gemeenten Heumen, Beuningen, Wijchen en Druten kennen een grote cultuurhistorische rijkdom en variatie. In dit hoofdstuk wordt in kort bestek een overzicht gegeven van belangrijke perioden en onderwerpen met betrekking tot de cultuurhistorie van Heumen, Wijchen, Beuningen en Druten. De tastbare weerslag daarvan is weergegeven op de archeologische waarden- en verwachtingskaarten en de cultuurhistorische waardenkaarten van elke afzonderlijke gemeente.
3.2 Zichtbare prehistorie Erfgoed zoals dat is opgenomen op de archeologische waarden- en verwachtingskaart vormt de aftrap. Dit wordt gedaan, omdat daarvan in het heden nog sporen te herkennen zijn en er in de verschillende gemeenten een bijzonder belang aan deze perioden in de geschiedenis wordt gehecht. Bewoning in het Gelders rivierengebied vond plaats op de hogere oevers van rivieren en op opgewaaide rivierduinen. De vroegste bewoners van Wijchen en Heumen woonden na de laatste ijstijd, zo vanaf 10.000 jaar geleden, op terrassen langs de Maas en op rivierduinen. Zij voedden zichzelf door jagen en verzamelen. Enkele duizenden jaren later vond de verandering van uitsluitend jagen en verzamelen naar landbouw plaats. Zichtbare overblijfselen uit deze periode zijn grafheuvels. Wonen deed men toen onder meer aan het Wijchens Meer. Uit deze periode wordt in Beuningen de eerste bewoning gevonden. In Druten is oudere prehistorische bewoning eveneens bekend door de vondst van bijvoorbeeld vuursteen. Ook uit jongere perioden zijn er sporen van grafcultuur op de rivierduinen van Wijchen en Heumen, zoals grafheuvels uit de Bronstijd en urnenvelden uit Brons- en IJzertijd. In de IJzertijd bereikte de bevolkingsdichtheid voor de prehistorie zelfs een hoogtepunt.
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[1 2 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
Figuur 3.1 Een restant van het Wijchens rivierduinreliëf.
3.3 Romeinen en Merovingers Vondsten die in verband staan met de aanwezigheid van de Romeinen in onze contreien bevinden zich op de hogere delen van het landschap. Belangrijk is bijvoorbeeld de Romeinse verbindingsweg, aangelegd voor militaire doeleinden, tussen Noviomagus (Nijmegen), Ceuclum (Cuijk) en Blariacum (Blerick), die in het reliëf en de tegenwoordige wegenstructuur nog teruggevonden worden. Langs de route in de bossen van Heumensoord liggen de resten van vermoedelijk een 4e-eeuwse Romeinse wachttoren, gebouwd ter verdediging van deze route. Romeinse villa’s lagen onder meer in Plasmolen, Ewijk en Druten. Een gerestaureerde afwateringsgoot van de Romeinse villa in Ewijk ligt in het gemeentehuis in Beuningen. In Druten werd bovendien een Romeins schip aangetroffen. Wijchen was vanaf 100 na Chr. een belangrijke nederzetting nabij Ulpia Noviomagus. Rond het dorp ontstonden vanaf de late 1e eeuw de bijbehorende grafvelden. Na een dip in de loop van de 3e eeuw trad in de 4e eeuw weer herstel van bewoning op. Uit archeologische vondsten is op te maken dat Wijchen zoiets als het ‘Romeinse Wassenaar’ was. Zo is er uit Wijchen een stenen Romeins gebouw bekend. Wijchen en Nijmegen waren via een weg langs de zuidzijde van het
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[1 3 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
rivierduincomplex van Overasselt met elkaar verbonden. Langs de Schatkuilsestraat in Overasselt ligt een Romeins villacomplex. Elders moeten welvarende boerenbedrijven uit deze periode hebben gelegen, die herkend worden aan de vondst van bijvoorbeeld dakpannen. Na het formele einde van het Romeinse rijk in 476 na Chr. bleef de omgeving van Wijchen gewoon bewoond. Op diverse plaatsen op de rivierduinen van Wijchen werd in die tijd gewoond en begraven. Belangrijke aanwijzing daarvoor is het grote Merovingische grafveld onder het centrum van Wijchen, in gebruik was tussen circa 400 en circa 640 na Chr. Uit grafgiften blijkt dat er, toen de Romeinen een vacuüm achterlieten, een lokale elite ontstond.
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[1 4 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
Figuur 3.2 De Romeinse afvoergoot uit Ewijk.
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[1 5 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
3.4 Karolingers, de kerstening en christelijke tradities In de Vroege Middeleeuwen introduceerden Angelsaksische missionarissen de christelijke religie. Oude gebruiken kregen vaak een christelijke betekenis. Opvolgers van deze missionarissen waren monniken in kloosters en abdijen, die kerken stichtten of beheerden en grondbezit exploiteerden. Alhoewel hun invloed sinds 1795 is verdwenen, zijn er nog verwijzingen naar dit verleden in de vorm van patroonheiligen, boerderijnamen (‘Munnikhof’) en natuurlijk de middeleeuwse kerken en kapellen zelf. Zo speelde de abdij van Saint-Valéry-sur-Somme een belangrijke rol in middeleeuws Overasselt, waaraan de Sint-Walrickkapel nog te danken is. Ook de abdij Kaiserswerth bekleedde een positie in de gemeente Heumen. Zowel in Heumen als Druten was de abdij Grafenthal in Goch belangrijk. In Bergharen speelde de abdij Camp een rol. Wellicht nog belangrijker voor de ontwikkeling van het kerkelijk landschap was de opleving van het katholicisme na 1800 en vooral na 1850. Op veel plekken zijn er uitingen van die opleving te vinden. Nieuwe kerken werden gebouwd, kloosters verrezen, scholen werden gebouwd en het Rijke Roomse Leven bloeide. In het straatbeeld verrezen kapellen en Heilig-Hartbeelden. Dat duurde iets meer dan 100 jaar. Uit deze ruime eeuw van katholieke bloei kennen alle gemeenten veel zichtbaar erfgoed, zoals kerken en pastorieën.
Uit de nadagen van het Rijke Roomse Leven dateert nog de naoorlogse kerk van Malden. Gevolg van deze opleving van het roomskatholicisme was ook dat er nieuwe protestantse kerken gebouwd moesten worden, omdat deze gemeenschappen de oude gebouwen verloren. In Horssen bevindt zich een voorbeeld. Naast kerkelijke tradities bestonden er ook tradities vanuit het volksgeloof. Vaak waren zij sterk verweven met christelijke tradities. Het bekendst is wel de lapjesboom bij de Sint-Walrickkapel van Overasselt, maar relevant is bijvoorbeeld ook de linde op de Kapelberg bij Bergharen.
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[1 6 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
Figuur 3.3 De Walrick-kapel nabij Overasselt: plaats van geloof en volksgeloof.
3.5 Cultuurlandschappen De cultuurlandschappen uit deze regio vinden hun oorsprong in belangrijke mate in de middeleeuwen. Weliswaar werd er al veel eerder gewoond, maar de huidige ruimtelijke structuur van nederzettingen, akkercomplexen, bossen en weidegebieden kwam vanaf de middeleeuwen tot stand. Daarbij bestaat een sterke relatie met de ondergrond. Op drogere, hoger gelegen gronden, zoals de rivierduinen en oeverwallen, verbouwde men gewassen. Boerderijen werden in de directe omgeving geplaatst. In lager gelegen, natte gronden weidde men vee en oogstte men hooi als wintervoer. Hiervoor waren in de eerste plaats komgebieden, oude riviergeulen en uiter-
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[1 7 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
waarden geschikt. De meest hoog gelegen terreinen, te droog voor akkerbouw, bleven het langst ‘woest’ liggen: men gebruikte ze relatief extensief. Het waren ook de plekken die het meest geschikt waren voor bosbouw op het moment dat men daarvoor de technieken beheerste en er een markt voor was. Zelfs de industrialisatie schikte zich in hoge mate naar het landschap. In de uiterwaarden werd klei gewonnen en verrezen steenovens, die in de 19e en 20e eeuw uitgroeiden tot steenfabrieken. De rationalisering van de landbouw heeft in sterkte mate het cultuurlandschap in onze regio veranderd. Dat heeft op bepaalde plekken geleid tot bijzondere nieuwe landschappen, zoals bij Horssen, terwijl op andere plekken de vervlakking van de oude landschappelijke contrasten het beeld bepaalt.
Figuur 3.4 Steenoven Vogelsangh in Deest, relict van de economische exploitatie van het landschap in het verleden.
3.6 Kastelen en heerlijkheden Net als de rest van het rivierengebied zijn de gemeenten Beuningen, Druten, Wijchen en Heumen rijk aan de tastbare overblijfselen van een indrukwekkend verleden: kastelen, landhuizen en buitenplaatsen. Een deel van de middeleeuwse kasteeleigenaren bezat ook territoriale macht, een bestuurlijke vorm waarvoor de term ‘heerlijkheid’ gebruikt wordt. Zo waren Batenburg, Hernen en Heumen relatief zelfstandige heerlijkheden. Aan andere kastelen waren wel bepaalde
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[1 8 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
(heerlijke) rechten verbonden, maar niet de bestuurlijke rechten over een bepaald gebied. Zo viel Wijchen onder het hertogelijk bestuur en was de kasteelheer vooral een ‘grootgrondbezitter’. Batenburg, Hernen-De Templet, de Malderburcht en mogelijk ook de motte te Leur waren mottes met een houten toren erop. Hun opvolgers werden soms op dezelfde plek gebouwd, maar soms ook elders. De kastelen van Batenburg, Hernen, Wijchen en Heumen bestonden uit een toren met aanbouwen en werden door grachten omgeven. Ook verrezen nieuwe kastelen die geen voorfase als motte hadden gekend, zoals Blankenborg, Doddendael en Winssen. Naast de grotere kastelen ontstonden er in de laatste fase van de late middeleeuwen en de 16e eeuw ook kleinere steenhuizen van de regionale of lokale elite, zoals mogelijk Puiflijk, Uilenburg, Nagelhorst, Schoonenburg en Slimsijp nabij Overasselt. Hun omvang, verdedigbaarheid en betekenis van de bewoners was doorgaans geringer dan die van de grotere burchten. Zij werden soms als havezate aangeduid. De 17e eeuw vormde een belangrijk breukmoment in de geschiedenis van kastelen en landschap in de regio. Kastelen vervulden meer en meer in de eerste plaats een rol als woongebouw in plaats van militaire vesting, en daarbij hoorde een tuin- en parkaanleg. Kastelen gingen soms een rol spelen als adellijke buitenverblijven en werden conform die nieuwe functie verbouwd.
De kastelen van Wijchen en Hernen zijn een mooi voorbeeld van uitersten: Wijchen werd een luxe buitenverblijf, terwijl Hernen zijn oude weerbare karakter behield. Ook werden nieuwe landhuizen gebouwd, zoals in Horssen. De aanleg van buitenplaatsen betekende een transformatie van het platteland: functioneel-agrarisch werd aangevuld met esthetiek. Tuinen en parken werden aangelegd, maar ook werd het platteland dat tot kasteeldomeinen behoorde verfraaid met lanen.
Figuur 3.5 Kasteel Batenburg is ook als ruïne nog altijd indrukwekkend.
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[1 9 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
Figuur 3.6 Huis Horssen laat zien dat comfort steeds meer een rol ging spelen voor de elite.
3.7 Strijd tegen het water Meer dan over welk onderwerp dan ook is geschreven over de band tussen de inwoners van het Land van Maas en Waal en de beide rivieren die het gebied aan twee zijden begrenzen. Vele eeuwen woonden de inwoners van dit gebied in een onbedijkt rivierenlandschap. Rivieren verlegden zich door de millennia heen met enige regelmaat, zoals aan het Wijchense Ven, een uitgeveende oude loop van de Rijn, en het Wijchens Meer, een Maasmeander, nog te zien is. Op de hoogtes tussen de rivierbeddingen woonden de ‘Maas en Walers’. Water stroomde vóór de bedijking ook via de komgebieden naar het westen af. De oeverwallen en zeker de rivierduinen en de stuwwalflanken waren hoog genoeg om meestal droge voeten te houden. Zijkades (zijdewendes) en achterkades beschermden de bewoners van dit gebied vanaf de middeleeuwen tegen water dat vanuit de kommen hun woongebied bedreigde. Met de aanleg van voorkaden op kwetsbare plekken, mogelijk omdat men door bevolkingsgroei ook lagere delen van het landschap ging bewonen, waren hele dorpsgebieden van een ringkade voorzien. Omdat waterafvoer steeds vaker een gezamenlijk belang was, werd in de 14e eeuw toestemming verkregen een aaneengesloten bedijking aan te leggen. Dat zorgde voor relatieve veiligheid en de mogelijkheid om komgronden intensiever te gaan gebruiken.
Afwatering van de kommen werd via uitwateringssluizen naar de rivier geregeld. Rivierverleggingen bedreigden echter regelmatig
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[2 0 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
de stabiliteit van de dijk. Soms moest land worden prijsgegeven door de dijk terug te leggen. Dat kon echter ook militair-strategische oorzaken hebben, zoals bij Nederasselt. De rivier kon zijn sedimenten niet meer kwijt, en het rivierbed hoogde zich op. Dijken moesten regelmatig worden verhoogd. Hogere dijken betekenen echter tegelijk een grotere dreiging voor het achterland bij dijkdoorbraken, omdat de druk erop veel hoger werd en de kracht van het water na een doorbraak dus ook. Vooral na 1700 braken de dijken regelmatig in de wintermaanden door opstuwend ijs. Naast al het leed veroorzaakten zij ook diepe gaten in het landschap, de huidige kolken. Na doorbraken werd de nieuwe, bochtige dijk om de kolk gelegd. Kwelwater werd door middel van zogenaamde kwelkades bestreden. Relevant zijn ook de aanpassingen aan de Maas na de overstromingen van 1926. Besloten werd een aantal bochten in de Maas af te snijden en een recht rivierbed aan te leggen. Bij Balgoij, Keent en de aangrenzende Loonse Waard ligt nog een afgesneden meander in het landschap.
Figuur 3.7 De dijk tussen Nederasselt en Overasselt brak 90 jaar geleden nog door.
3.8 Bezetting en strijd tegen de bezetter Onze regio heeft in de afgelopen eeuwen zeker tweemaal te maken gehad met bezetting en een strijd tegen de bezetter. In de Tachtigjarige Oorlog voerden Oranjegezinde troepen een beleg op de stad Grave uit. Deze aanval richtte zich tevens op het verdedingswerk aan de overzijde van de Maas, het latere Kroonwerk Coehoorn. De aangelegde aanvalslinie, bedoeld om de stad af te
RAAP-rapport *nummer* / eindversie, februari 2017
[2 1 ]
Samen in verscheidenheid; beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
sluiten van de omgeving, lag voor een deel op Heumens en Wijchens grondgebied. Van de aarden werken en kampementen is aan het oppervlak weinig meer te zien, maar ondergronds vermoedelijk wel het nodige bewaard gebleven. Grave had dus een strategische positie die ook op de landschappen van vooral Over- en Nederasselt van invloed was. Misschien wel het ingrijpendst op de lange termijn waren de aanpassingen rondom het Kroonwerk Coehoorn door de eeuwen. In 1699 werd de dijk bij Nederasselt een behoorlijk stuk teruggelegd in verband met de aanleg van dit kroonwerk. Hiervoor moest de middeleeuwse kerk wijken. Tijdens de Tweede Wereldoorlog speelden de 4 gemeenten een relatieve bijrol, die nog het grootst was in de gemeente Heumen. Tijdens de inval van de Duitsers vonden gevechten plaats rond de brug bij Grave en de bruggen over het Maas-Waalkanaal. In Druten lag de WaalMaaslinie uit 1939, een verbinding tussen de Peel-Raamstelling en de Linie van de Spees/Grebbelinie, maar deze werd uiteindelijk niet gebruikt. De linie is nu moeizaam in het landschap herkenbaar. Ruim 4 jaar later was het strijdtoneel echter nog heviger. Het gebied rond Nijmegen maakte deel uit van Operatie Market Garden. In het Neder- en Overasseltse Broek in de gemeenten Wijchen en Heumen vonden luchtlandingen van parachutisten plaats om de hiervoor genoemde bruggen te kunnen innemen.