IBOR gemeente Weststellingwerf (0098776177)
Tekst van het document
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte gemeente Weststellingwerf
ORIE o p e n b a r e r ui m te i n e v e n w i c h t
ORIE o p e n b a r e r ui m te i n e v e n w i c h t www.orie-advies.nl o r i e @ or i e - a d v i e s . n l 0 6 - 4 2 0 0 9 1 81 KVK: 58882898
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
2
Inhoud 1.
Inleiding .................................................................................................................. 4
2.
Kaders ..................................................................................................................... 6 2.1 Landelijke wetgeving ......................................................................................... 6 2.2 Gemeentelijke kaders ......................................................................................... 7
3.
Beheersystematiek ................................................................................................ 12 3.1 Hoofdbeheergroepen .......................................................................................... 12 3.2 Beheer van de openbare ruimte .......................................................................... 13 3.3 Integrale strategie ............................................................................................... 14
4.
Monitoring ............................................................................................................ 17
5.
Kwaliteit van de openbare ruimte ......................................................................... 18 5.1 Beeldsystematiek ................................................................................................ 18 5.2 Beeldkwaliteit (onderhoud) ................................................................................ 19 5.3 Technische kwaliteit (vervanging) ..................................................................... 22
6.
Financiën en risico’s ............................................................................................. 25 6.1 Waarde van de openbare ruimte ......................................................................... 25 6.2 Financiën onderhoud .......................................................................................... 25 6.3 Financiën vervanging ......................................................................................... 26 6.4 Eenmalige investeringen..................................................................................... 27 6.5 Risico’s ............................................................................................................... 28
Bijlagen ........................................................................................................................ 30 Bijlage I Verklarende woordenlijst .............................................................................. 31 Bijlage II Arealen ......................................................................................................... 35
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
3
1. Inleiding De openbare ruimte is van en voor iedereen. Het is de plek waar mensen samenkomen, spelen, sporten en naar hun werk gaan. Dit verschil van gebruik vraagt om een gedifferentieerde inrichting met een diversiteit aan assets (beheeronderdelen in de openbare ruimte: een vierkante meter verharding, een boom, een lichtmast). De gemeente is verantwoordelijk voor het beheer en onderhoud van de assets in de openbare ruimte binnen de gemeentegrens. Met een integrale benadering van de hele openbare ruimte wordt de afstemming tussen onderlinge disciplines gewaarborgd. Door het integraal werken vindt er meer samenwerking plaats. Het bijeenbrengen van de verschillende onderwerpen, perspectieven en belangen tot één duidelijk kader voor de openbare ruimte draagt bij aan het nemen van weloverwogen keuzes. De gemeente Weststellingwerf loopt bij het beheren van de openbare ruimte aan tegen een aantal belemmeringen: -
De data zijn niet voor elke discipline volledig inzichtelijk.
-
Hoe borgen we duurzame instandhouding (vervanging)?
-
Hoe houden we balans in kwaliteit en kosten?
In dit integraal beheerplan openbare ruimte (IBOR), is het doel te voldoen aan de borging van de richtlijnen uit het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV). Hiertoe wordt ingaan op areaal, kwaliteit en kosten om de basis op orde te krijgen. Centraal in dit IBOR staan de huidige wijze van werken, grip op de balans in kwaliteit, en de kosten. Vraagstukken rondom thema’s als biodiversiteit en klimaat, de beperkte openbare ruimte en bewonersinitiatieven vragen om een verdiepend traject en komen niet in dit integraal beheerplan aan bod. Het beheerplan redeneert vanuit de assets in de openbare ruimte. Enkele activiteiten zijn gerelateerd aan die openbare ruimte. Denk hierbij aan bijvoorbeeld dierenwelzijn, gladheidsbestrijding en ongediertebestrijding. Dit zijn echter diensten die niet vanuit de assets worden benaderd. Deze diensten zijn geen onderdeel van dit integrale beheerplan. Riolering is onderdeel van de openbare ruimte, de financiële en beleidsmatige borging van deze asset ligt in het Gemeentelijk Rioleringsplan. In dit IBOR komt de riolering aan bod bij de integrale strategie als een belangrijke motor van de openbare ruimte. ORIE – openbare ruimte in evenwicht
4
Leeswijzer Het IBOR dient te voldoen aan landelijke wetgeving, maar ook vanuit de gemeente zijn er kaders die van toepassing zijn. Deze kaders staan in hoofdstuk 2 benoemd. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de beheersystematiek, waarbij wordt aangegeven hoe de openbare ruimte wordt beheerd. Dit gaat verder in hoofdstuk 4, monitoring. Het resultaat van monitoring is de kwaliteit, dit staat in hoofdstuk 5. In hoofdstuk 6 staat ten slotte wat de waarde is van de objecten in de openbare ruimte en welke financiën benodigd zijn om de gekozen kwaliteit te behalen. Bijlage I is een verklarende woordenlijst van vaktermen die in het IBOR aan bod komen. In bijlage II staan de arealen voor de diverse disciplines.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
5
2. Kaders Voor het beheer van de openbare ruimte zijn meerdere wetten en kaders van toepassing. Dit zijn zowel landelijke wetgeving als gemeentelijke kaders. Hieronder staan de belangrijkste kaders kort beschreven.
2.1 Landelijke wetgeving Zorgplicht De gemeente heeft de wettelijke plicht om de openbare ruimte zorgvuldig en verantwoord te beheren. De zorgplicht is vastgelegd in het Artikel 162 van Boek 6 van het Burgerlijk Wetboek en de Grondwet. In verschillende beleidsplannen wordt uitgewerkt hoe hieraan wordt voldaan, met verwijzingen naar deze plannen waar dat relevant is. Gemeentewet en Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten De Gemeentewet en het daaruit vloeiende Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV) verplichten overheden om hun financiën op orde te houden. De wet stelt dat kapitaalvernietiging niet is toegestaan, waaronder ook investeringen in de openbare ruimte vallen. In de beleidsbegroting en het jaarverslag wordt dit uitgewerkt in specifieke paragrafen over het onderhoud van kapitaalgoederen, zoals wegen, riolering, water, groen en gebouwen. Omgevingswet De Omgevingswet combineert alle regelgeving voor de leefomgeving en streeft naar een balans tussen benutting en bescherming van de fysieke omgeving. Voorbeelden van wetten die onder de Omgevingswet vallen zijn de Wet natuurbescherming en de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). Wegenverkeerswet De Wegenverkeerswet richt zich op verkeersveiligheid, een goede doorstroming en het voorkomen van schade en overlast door verkeer.
Gemeenten hebben de wettelijke plicht om de leefomgeving veilig te onderhouden, maar de wet geeft geen specifieke richtlijnen voor de wijze van onderhoud. Het gemeentebestuur stelt zelf het onderhoudsniveau vast.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
6
Warenwetbesluit attractie- en speeltoestellen Het Warenwetbesluit attractie- en speeltoestellen (WAS) waarborgt de veiligheid van speeltoestellen in de openbare ruimte en stelt dat deze geen gevaar mogen opleveren voor mensen. Wet milieubeheer De Wet milieubeheer bevat bepalingen over milieukwaliteitseisen, evenals regels met betrekking tot geluid en afvalbeheer.
2.2 Gemeentelijke kaders De gemeentelijke kaders zijn richtinggevend bij keuzes en prioritering in het onderhoud en bij vervangingsinvesteringen. De invloed van de documenten verschilt per plan en per discipline. Omgevingsvisie Weststellingwerf 2019 “Weststellingwerf is een rustige, landelijke woongemeente. Een gemeente met
bijzonder aantrekkelijke en afwisselende landschappen, die gedragen worden door een sterke en innovatieve agrarische sector, door een aantal unieke natuurgebieden en door een robuuste recreatieve hoofdstructuur. Weststellingwerf is ook een gemeente met levendige en leefbare dorpen in alle soorten en maten. Dorpen waar de belangrijke voorzieningen zo veel mogelijk in de buurt te vinden zijn.”
Weststellingwerf klimaatneutraal: o
Weststellingwerf streeft naar een duurzame en klimaatneutrale gemeente door het bevorderen van energie-efficiëntie, het vergroten van biodiversiteit en het implementeren van klimaatbestendige maatregelen in de openbare ruimte.
Sterke agrarische sector in een aantrekkelijk landschap: o
De gemeente denkt actief met het Wetterskip Fryslân mee over mogelijke oplossingen in de problematiek in de veenpolders als gevolg van de vicieuze cirkel van peilaanpassing en bodemdaling.
Natuur is overal: o
Omwonenden en bedrijven worden betrokken in het beheer en onderhoud van natuur.
Recreatie en toerisme:
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
7
o
Versterken van route(s) in de Lendevallei en van enkele ontbrekende schakels (zoals tussen het Lolkemabruggetje en de Kontermansbrug).
Kansen op verkeersgebied: o
Verbeteren van de verkeersveiligheid en bereikbaarheid door het optimaliseren van infrastructuur en het bevorderen van duurzame mobiliteit.
Ruimte voor wonen op maat: o
Zorgen voor voldoende en kwalitatief goede woningen en voorzieningen, met aandacht voor de integratie van woon- en leefomgevingen in de openbare ruimte.
Coalitieakkoord en -programma 2022-2026 In het coalitieakkoord wordt benadrukt dat de ingezette koers van de afgelopen vier jaar wordt voortgezet. Dit wordt verder uitgewerkt in het collegeprogramma 20222026. De volgende punten uit het coalitieakkoord en –programma hebben betrekking op het IBOR:
Maatschappelijke voorzieningen en accommodaties: o
Gemeente Weststellingwerf wil investeren in speelplekken en ontmoetingsruimtes voor verschillende doelgroepen (jongeren, ouderen, gezinnen) ter bevordering van sociale interactie en ontwikkeling.
Verbetering van de kwaliteit van speelveldjes: o
De gemeente wil extra aandacht voor het onderhoud en de kwaliteit van speelvelden, essentieel voor de ontwikkeling van kinderen en jongeren.
Werk en economie: o
In samenwerking met ondernemers wil de gemeente werken aan een veilige, aantrekkelijke en toekomstbestendige kern in Wolvega en Noordwolde, inclusief verbeterde verblijfsomgevingen.
Recreatie en toerisme: o
De gemeente wil het ontwikkelen van toeristische en recreatieve mogelijkheden in en rondom Noordwolde (Spokedam, Driewegsluis Beekdal Linde, Heemkunderoute) mogelijk maken of onderzoeken.
Klimaat en duurzaamheid: o
De gemeente wil investeren in het verduurzamen van de openbare ruimte, inclusief het verminderen van energieverbruik, het vergroten
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
8
van biodiversiteit en het bevorderen van ecologisch bermbeheer (minder maaien, gefaseerd maaien).
Openbare ruimte, verkeer en vervoer: o
Extra investeren wil de gemeente in de infrastructuur, zoals wegen en fietspaden, om bereikbaarheid en veiligheid te waarborgen voor zowel bewoners als bezoekers.
Wonen: o
De gemeente wil jaarlijks 70 woningen bouwen, daarnaast wil het college 400 extra woningen realiseren, en verbetering van infrastructuur in ontwikkelingsgebieden voor recreatie en toerisme.
Financiële verordening gemeente Weststellingwerf 2024 De financiële verordening van de gemeente Weststellingwerf stelt kaders voor het financiële beleid, het beheer en de inrichting van de financiële organisatie. Weststellingwerf Bomenbeleidsplan 2017-2027 Het bomenbeleidsplan richt zich op het beheren van het bomenbestand in de openbare ruimte op een duurzame wijze, in samenhang met andere beheeractiviteiten. Het vormt een belangrijk inhoudelijk en strategisch kader dat het IBOR moet volgen om een goed afgestemd beheer van de openbare ruimte te waarborgen. De volgende punten uit het bomenbeleidsplan zijn van invloed op het IBOR:
Er wordt over het algemeen niet gekapt, tenzij het niet anders kan.
Bij de inrichting van de openbare ruimte moet rekening gehouden worden met het behoud en de versterking van bomen en boombeplantingsstructuren. Ook de ecologische waarden en algemene gezondheid van bewoners is hierbij belangrijk.
Burgerparticipatie wordt als erg belangrijk genoemd voor het onderhoud, het beheer en de inrichting van de openbare ruimte.
Weststellingwerf GRP 2021-2025 In dit document omschrijft de gemeente hoe zij de riolering aanlegt en onderhoudt, wat hiervan de kosten zijn en hoe deze worden betaald. Het GRP biedt een kader voor het beheer van riolering en waterhuishouding. Het IBOR integreert deze plannen met andere beheeraspecten van de openbare ruimte. De samenhang tussen deze documenten wordt gevonden in de volgende punten: ORIE – openbare ruimte in evenwicht
9
Klimaatadaptatie en duurzaam (riool)waterbeheer: o
Het GRP benadrukt de noodzaak om de openbare ruimte aan te passen aan klimaatveranderingen, zoals hevige neerslag en droogte. Dit omvat maatregelen zoals het vergroten van de infiltratiecapaciteit van de bodem en het implementeren van duurzame drainagesystemen.
Stimuleren inwoners en initiatieven: o
Het plan moedigt initiatieven van wijken en bedrijven aan die bijdragen aan een klimaatbewuste inrichting of beheer van de openbare ruimte, bedrijventerreinen of schoolpleinen. Dit bevordert de betrokkenheid van de gemeenschap bij duurzaam waterbeheer.
Financiële middelen: o
Het GRP streeft naar kostendekkende tarieven voor de rioolheffing, waarbij rekening wordt gehouden met investeringen in klimaatmaatregelen. Dit zorgt voor een financieel duurzame aanpak van het beheer van de openbare ruimte.
GVVP Weststellingwerf Het GVVP biedt kaders voor het IBOR door richtlijnen te geven voor een veilig, bereikbaar en duurzaam mobiliteitssysteem. Het legt de focus op integraal beheer van wegen, voet- en fietspaden, verkeersveiligheid en onderhoudsplanning. De volgende punten uit het GVVP zijn voor het IBOR relevant:
Verkeersveiligheid: o
Maatregelen ter verbetering van de verkeersveiligheid door herinrichting van wegen en kruispunten.
Bereikbaarheid: o
Verbeteren van de bereikbaarheid van woongebieden, voorzieningen en centra door aanpassing van de infrastructuur.
Leefbaarheid: o
Versterken van de leefbaarheid door het creëren van groene zones, het verbeteren van esthetiek en het verminderen van verkeersoverlast.
Overige beleidsplannen Per discipline zijn er documenten die relevant zijn voor de onder die beheergroep vallende assets. Voorbeelden van deze vakgerelateerde beleidsstukken zijn:
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
10
Natuurwaardenkaart gemeente Weststellingwerf
Ecologisch berm- en slootbeheerplan Gemeente Weststellingwerf
Beleidsnotitie Openbare Verlichting gemeente Weststellingwerf
Meerjaren onderhouds- en vervangingsplan wegen – asfalt.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
11
3. Beheersystematiek Dit hoofdstuk behandelt hoe het dagelijks onderhoud en de vervanging in Weststellingwerf eruit ziet. In bijlage II is dit per hoofdbeheergroep meer gespecificeerd.
3.1 Hoofdbeheergroepen De openbare ruimte bestaat uit diverse assets. Om het beheer efficiënt te laten verlopen, zijn deze assets onderverdeeld in beheergroepen. Denk hierbij aan speeltoestellen en lichtmasten. Enkele beheergroepen die overeenkomsten hebben vormen samen een hoofdbeheergroep. Zo vallen speeltoestellen en lichtmasten onder de hoofdbeheergroep meubilair. Hieronder staan per hoofdbeheergroep de hoeveelheden. Deze hoeveelheden zijn een optelling van de grootste arealen om een eerste inzicht te krijgen in het areaal. In bijlage II zijn per hoofdbeheergroep de arealen te zien. Hoofdbeheergroep
Eenheid
Bomen
st.
30.263
Groen
m2
529.213
Gazon
m2
591.446
Grasbermen
m2
2.102.435
Meubilair
st.
19.685
Verharding
m2
2.623.160
Civiele kunstwerken
st.
1.451
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
Hoeveelheid
12
Naast de bovenstaande arealen bestaat de openbare ruimte ook uit riolering wat geborgd is in het Gemeentelijk rioleringsplan. Hoofdbeheergroep
Eenheid
Hoeveelheid
Riolering (leidingen
km
294
Riolering (kolken, gemalen etc.)
st.
11.423
3.2 Beheer van de openbare ruimte De term ‘beheer’ is een overkoepelende term waarmee de openbare ruimte in stand wordt gehouden. Het beheer van de openbare ruimte bestaat uit twee aspecten: onderhoud en vervanging. Met onderhoudsmaatregelen, zoals het maaien van gras, het rechtzetten van lichtmasten of het legen van afvalbakken, wordt de openbare ruimte op niveau gehouden. Zowel binnen het onderhoud aan verhardingen als aan civieltechnische objecten wordt extra onderscheid gemaakt tussen klein en groot onderhoud. Klein onderhoud bestaat bijvoorbeeld voor de hoofdbeheergroep verharding uit het herstellen van kleine stukjes asfaltverharding. Bij groot onderhoud brengt de gemeente een nieuw wegdek aan, hier blijft de fundering intact. Vervanging vindt plaats als er slijtage is die niet meer door onderhoud kan worden opgelost. Vervanging van het groen en wegen vindt plaats over grote vlakken. Als het gaat om groen is dit bijvoorbeeld een heel plantvak en voor wegen betekent dit het vervangen van de gehele weg inclusief fundering. De samenhang tussen onderhoud en vervanging is in de onderstaande afbeelding weergegeven voor de onderhoudscyclus voor wegen.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
13
3.3 Integrale strategie In Weststellingwerf ontbreekt een duidelijke overkoepelende visie en strategie voor het onderhoud van de openbare ruimte. Onderhoud wordt voornamelijk afgestemd op basis van de inspectiecijfers. Dit heeft tot gevolg dat de klein/ groot onderhoudscyclus voornamelijk plaatsvindt op basis van besteedbaar budget en prioritering. Dit heeft tot gevolg dat er weinig tot geen integrale afstemming plaatsvindt en de vervangingsopgave veelal sectoraal plaatsvindt. Het volgen en vastleggen van een beheer- en onderhoudsstrategie is een cruciaal onderdeel van het beheer van de openbare ruimte. Niet alleen verschaft dit helderheid waar en wanneer investeringen moeten plaatsvinden, het geeft ook handvaten voor tijdig overleg tussen beheer en de politiek en maakt de gevolgen van het uitstellen of aanpassingen van onderhoud en investeringen inzichtelijk. Ook geeft een vastgestelde strategie beheer de mogelijkheid om flexibel te opereren en de onderhoud en vervangingscyclus voor langere termijn te plannen. Herijking van de strategie kan plaatsvinden voor een periode van 5 jaar. Een startpunt om tot een integrale afstemming te komen zijn de technische afschrijftermijnen. De assets in de openbare ruimte kennen elk een theoretische en technische afschrijvingstermijn die aangeeft wanneer de asset vervangen dient te worden.
Theoretische levensduren worden gebruikt in het doorrekenen van de kosten. De duurzame instandhouding ontstaat door de aanlegkosten en theoretische levensduur te gebruiken voor een doorrekening over alle assets en het hele areaal. ORIE – openbare ruimte in evenwicht
14
In de praktijk hebben verschillende factoren invloed op de feitelijke technische levensduur. Met monitoring, levensduurverlengende maatregelen en extra onderhoudscycli kan de levensduur worden opgerekt. Aan de hand van inspecties wordt gekeken wanneer een asset niet meer met onderhoud te behouden is en vervanging plaats moet vinden. Als een asset vervangen wordt, heeft dit altijd invloed op de openbare ruimte. Bij het vervangen van de riolering moet vaak de weg worden opgebroken. Door bij het vervangen van de riolering te kijken naar andere assets die ook aan het einde van hun levensduur zitten, zoals de verharding van het wegdek, wordt werk met werk gemaakt en de overlast voor de inwoners beperkt.
De volgende theoretische levensduren zijn reëel in de gemeente Weststellingwerf:
60 jaar
40 jaar
30 jaar
30 jaar
60 jaar
60 jaar
60 jaar
80 jaar
15 jaar 15 jaar
15 jaar
20 jaar
15 jaar
30 jaar
100 jaar
Deze jaartallen zijn reëel voor de openbare ruimte die op zandgrond ligt, op veengrond zijn de levensduren voor verharding met 30 jaar lager dan de 60 jaar op de zandgronden. Door klimaatverandering zijn er langere droger periodes waardoor het veen inklinkt. Ook het verlagen van het waterpeil zorgt voor deze daling van de bodem.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
15
In de vervangingsopgave is het vrijverval riolering binnen de bebouwde kom leidend. Als riolering wordt vervangen, gaan andere disciplines mee in de vervanging. Buiten de bebouwde kom kan deze strategie niet worden gevolgd. Ook afzonderlijke projecten van de gemeente, zoals het centrumproject Wolvega en Lycklamaweg, en projecten van de woningstichting zijn belangrijke momenten waarop integrale aansluiting plaatsvindt. Naast vervanging van riolering zijn opgaven rond klimaat en biodiversiteit voor het openbaar groen factoren om mee te gaan in de vervanging. De gemeente streeft naar het eerder inzichtelijk krijgen van de vervangingsopgave door middel van het opstellen van een integraal meerjarenplan. Hiervoor worden er sectorale inspecties uitgevoerd die leiden tot een sectorale meerjarenplanning. In integrale overleggen worden deze waar mogelijk afgestemd, met een integrale en sectorale meerjarenplanning met een doorkijk van meerdere jaren als gevolg. Dit is in onderstaand schema weergegeven. De gemeente werkt verder aan de implementatie van deze beheerstrategie.
Moment X
Inspecties
Sectorale meerjarenplanning
Integrale afstemming
Sectorale
Integrale
meerjarenplanning
meerjarenplanning
Besluitvorming
Besluitvorming
Begroting
Begroting
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
16
4. Monitoring Met inspecties en schouwen wordt de staat van de openbare ruimte (zoals beschreven in hoofdstuk 5) gemonitord. Binnen de systematiek van het assetmanagement is dit een apart aandachtsveld. De (hoofd)beheergroepen kennen een inspectie en/of schouw om de onderhouds- en vervangingsstaat van de assets te monitoren. Op dit moment zijn de belangrijke informatiebronnen in Weststellingwerf:
Weginspectie: indicatoren voor klein en groot onderhoud en voor vervanging.
Boomveiligheidscontrole één keer per 3 jaar en attentiebomen jaarlijks. Dit geeft inzicht in de vervanging van bomen.
Instandhouding inspectie kunstwerken één keer per 4 jaar met potentieel nader onderzoek. Dit geeft inzicht in onderhoud en vervanging van kunstwerken.
Trekproef lichtmasten: geeft inzicht in de vervanging van lichtmasten.
Naast de vakspecifieke metingen geven waarnemingen van de buitendienst en meldingen van bewoners voor alle hoofdbeheergroepen inzicht in de kwaliteit van de assets. Aandachtspunt is het structureel en systematisch schouwen op basis van technische levensduur. Dit gebeurt in de gemeente weinig. Dit levert vooral bij een verouderd areaal een groot risico op. Schadebeelden zoals bezwijking, volledige doorscheuring of verzakking kunnen gemaskeerd worden met klein onderhoud. Door deze vorm van onderhoud ontstaat er beeld technisch een veel positiever resultaat dan de daadwerkelijke technische staat van het onderhoud. In de toekomst wil de gemeente voor het openbaar groen en straat- en verkeersmeubilair schouwen uitvoeren. De verharde bermen en wegmarkeringen zijn niet inbegrepen in de weginspectie, deze worden toegevoegd om een completer beeld van de staat van wegen te krijgen. Op deze wijze ontstaat er een completer beeld van de kwaliteit van de openbare ruimte.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
17
5. Kwaliteit van de openbare ruimte De in hoofdstuk 4 benoemde monitoring geeft input voor de kwaliteit van de assets. Deze kwaliteit geeft input voor de planning van de diverse beheergroepen. De kwaliteit is geanalyseerd en vertaald naar de CROW-beeldsystematiek. Deze methodiek en de huidige kwaliteit komen in dit hoofdstuk aan bod.
5.1 Beeldsystematiek Voor het beeldgericht beheer wordt gebruikgemaakt van de beeldsystematiek van CROW. Op basis van deze kwaliteitsniveaus worden keuzes gemaakt voor het onderhoud van de openbare ruimte. De CROW-beeldkwaliteitsnormen houden het volgende in: A+ Zeer intensief: Perfect onderhouden buitenruimte, zonder gebreken. A Intensief: Netjes en verzorgd, slechts minimale gebreken zichtbaar. B Normaal: Basis onderhoudsniveau met af en toe zichtbare gebreken. C Extensief: Laag onderhoudsniveau, zichtbare schade en/of overgroei / vervuiling D Zeer extensief: Slecht onderhoud met risico op kapitaalvernietiging en onveilige situaties. Een voorbeeld van deze beeldkwaliteit is in de bovenstaande meetlat voor bodembedekkers te zien.
In de praktijk zijn enkel de A-, B- en C-kwaliteitsniveaus sturingsmechanismen.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
18
De normen voor A+ staan in de CROW-kwaliteitscatalogus op een dusdanige wijze omschreven, dat er in de praktijk niet op te sturen is. De D-kwaliteit komt neer op kapitaalvernietiging en is niet toegestaan vanuit de BBV. Huidige kwaliteit Om het beheer in de gemeente te differentiëren, zijn er beheergebieden opgesteld. Zo wordt per hoofdbeheergroep per deelgebied een keuze voor de beeldkwaliteit gemaakt. De beheergebieden zijn de grootste of qua beeldvorming de belangrijkste gebieden in de gemeente. Het gaat hierbij om de volgende gebieden:
Centrum en accentpunten
De woonwijken
Buitengebied
Bedrijventerreinen
Hoofdinfrastructuur
Werelderfgoedgebied
Voor alle gebieden geldt dat ze enkel impact hebben op het door de gemeente in beheer zijnde areaal.
Onder het centrum en accentpunten vallen de centra van de kernen, maar ook het groen en de paden op de begraafplaats. Het begraven zelf is een dienst die buiten de scope van dit IBOR valt. De B-kwaliteit komt ongeveer overeen met de huidige manier van werken in de gemeente Weststellingwerf.
5.2 Beeldkwaliteit (onderhoud) Voor zowel functioneel als beeldgericht beheer geldt dat veiligheid een randvoorwaarde is. Als de veiligheid in het gedrang komt, is sprake van kwaliteitsniveau D. ORIE – openbare ruimte in evenwicht
19
Voor onderhoud geeft CROW aan dat 10% van het areaal bij een inspectie mag worden afgekeurd. Afkeuring betekent dat de beheergroep niet het gewenste beheerniveau behaalt. Verharding
Kwaliteit wegen Elementen: voegwijdte Elementen: oneffenheden Elementen: dwarsonvlakheid Cement: oneffenheden Asfalt: oneffenheden Asfalt: dwarsonvlakheid Asfalt: randschade 0%
20% A
B
40% C
60%
80%
100%
D
De algehele onderhoudskwaliteit van wegen is op basis van de beeldkwaliteit voldoende. Er is één criterium waar wegen onvoldoende scoort. De cementverharding heeft 10% D-kwaliteit op oneffenheden en is daarmee onvoldoende. Daarnaast oneffenheden op elementenverharding (4% C-kwaliteit en 6% D-kwaliteit) een opgaven voor de toekomst. De oppervlakte cementbeton is relatief klein en is kan middels groot onderhoud worden verholpen.
Groen Jaarrond is het openbaar groen goed, zoals blijkt uit de schouw van november 2024. In het groeiseizoen zijn er momenten waar de gewenste kwaliteit een periode niet wordt gehaald. De onkruiddruk en overgroei van beplanting zijn dan zo groot dat de kwaliteit een korte periode niet gehaald wordt.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
20
Onderhoud groen Hagen - snoeibeeld Gras - overgroei randen beplantingen Grashoogte rond obstakels Grashoogte Boom - wortelopschot Boom - stamopschot Groen - beplanting onkruid Beplanting - overgroei randen gras Beplanting - overgroei randen… 0,00% A+
Straatmeubilair
A
B
40,00% C
60,00%
80,00%
100,00%
D
Onderhoud straatmeubilair
De onderhoudsstaat van het straatmeubilair is
Scheefstand
goed. Het minst scoort de bevuiling van
Bevuiling
straatmeubilair met 1,92% C-kwaliteit en
20,00%
Beplakking en graffiti
1,92% D-kwaliteit. Dit is binnen de 10% die CROW hanteert.
0% A+
20% A
40% B
C
60%
80%
D
Watergangen Onder bruggen is het water te ondiep. Hier zijn ruggen zichtbaar. Ook de waterplanten geven een indicatie dat de waterdiepte ondiep is. Hier is een eenmalige actie nodig om de watergangen weer op niveau te krijgen. De omvang van deze eenmalige actie is niet in beeld. Deze wordt in een op te stellen baggerplan opgenomen.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
21
100%
5.3 Technische kwaliteit (vervanging) Naast de beeldkwaliteit wordt de openbare ruimte ook beoordeeld op technische kwaliteit. Voor de technische kwaliteit gelden de diverse technische normen, waaronder NEN-normen. De geldende NEN-norm verschilt per discipline. Voorbeeld: bij het openbaar groen is
De 10%-norm van CROW is bruikbaar voor het onderhoud, voor de technische staat - en daarmee de vervanging - is een meer bruikbare afkeurnorm op basis van de theoretische levensduur van
de theoretische levensduur 30 jaar. Jaarlijks moet dan 3,33% van het groen vervangen worden. Vanuit de totale omvang 519.213m2 *
toepassing. Op basis van theoretische levensduur
3,33%=17.289m2 per jaar.
zou jaarlijks een deel van het areaal moeten worden
Dit betekent dat we het over een
vervangen. Dit percentage - samen met één jaar
slechte kwaliteit hebben als het
werkvoorraad - is de norm die geldt voor de afkeur van de technische staat.
Verharding
Voor verharding zijn scheuring en verharding is op beide indicatoren
overschreden (jaarschijf + extra jaarschijf i.v.m. werkvoorraad).
Verharding rafeling indicatoren voor vervanging. De
percentage van 6,66% wordt
Cement: scheuring
onvoldoende. Scheuring heeft 6% D-
Asfalt: scheuring
kwaliteit en 13% C-kwaliteit. Rafeling kent 10% D-kwaliteit. Ook de scheuring op cementverharding is onvoldoende
Asfalt: rafeling 0%
20% 40% 60% 80% 100%
A
B
C
D
(3% C-kwaliteit en 8% D-kwaliteit). Deze schadebeelden zijn veelal op de veengronden in het buitengebied terug te vinden. De totale schade vertegenwoordigt een waarde van €13.367.000,- (10% van het asfaltareaal x nieuwe aanlegwaarde à €100,79 per m²). Een deel van de schadebeelden op C-kwaliteit wordt met groot onderhoud hersteld. Het grootste areaal vraagt echter om vervanging. Om de schade te herstellen is een eenmalige investering voor verharding nodig van €10.000.000,-. ORIE – openbare ruimte in evenwicht
Dwarsonvlakheid en scheuring in asfalt op veengrond in Weststellingwerf.
22
Aangezien er niet structureel op basis van technische levensduur wordt geschouwd. Kan er geen uitspraak worden gedaan over de restlevensduur en de versnelling van de achteruitgang van het areaal. Er dient daarom rekening te worden gehouden dat op korte termijn het totaalbeeld drastisch kan wijzigen Om te garanderen dat ook op de inklinkende veengronden het vervangen wegdek langdurig erbij kan liggen, begint de gemeente aan een pilot om de beste wijze te vinden om wegen op veengronden te funderen. De te onderzoeken scenario’s zijn: - Scenario 1: huidige werkwijze; extra groot onderhoud - Scenario 2: de weg funderen op een kleed of doek - Scenario 3: wegen onderheien Zodra de resultaten uit dit onderzoek bekend zijn worden deze gedeeld en zal een voorstel worden gedaan in strategie om het probleem aan te pakken. Kunstwerken De gemeente kent drie bruggen met een gevorderde leeftijd. Een deel van de duikers onder wegen is na 60-70 jaar aan vervanging toe. Niet van alle duikers is de technische staat in beeld. Hiermee is de omvang van de benodigde vervanging voor de duikers ook niet in beeld. In 2025 wordt een nieuw onderzoek voor de kwaliteit van de kunstwerken uitgevoerd. Groen
Conditie bomen
De conditie van de bomen is voldoende. 6% van de bomen is beoordeeld als onvoldoende, 1% als slecht. Een deel van de bomen die als onvoldoende zijn beoordeeld, kunnen door onderhoudsmaatregelen op niveau worden gebracht. De beplanting heeft weinig gaten en
Afgestorven
Goed
beschadiging. Wel zijn er op basis van
Onvoldoende
Slecht
waarnemingen binnen de buitendienst plantvakken waar het plantmateriaal verouderd
Voldoende
is en zijn er plantvakken met wortelonkruiden.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
23
Conditie beplanting Gaten in hagen Kaal oppervlak in beplanting Beplanting- beschadiging 0,00% 20,00% 40,00% 60,00% 80,00% 100,00% A+
A
B
C
D
Straatmeubilair Het straatmeubilair is volledig. Een deel van het
Conditie straatmeubilair
meubilair heeft niet de originele kleur. 4,35% van het meubilair heeft deuken en gaten op een Ckwaliteit. Ook staan er in
Straatmeubilair - volledigheid Straatmeubilair - kleurechtheid Straatmeubilair - deuken en gaten 0%
de gemeente meerdere ‘weespalen’, palen zonder
A+
A
B
20%
40%
C
D
60%
bebording. Een deel van de speeltoestellen is verouderd. Er is nog geen beleid om aan te geven wanneer het moment van vervanging is.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
24
80%
100%
6. Financiën en risico’s De beheergroepen zijn doorgerekend op jaarlijkse kosten. Naast de jaarlijks terugkerende kosten, zijn ook de benodigde eenmalige investeringen beschreven.
6.1 Waarde van de openbare ruimte Zoals in paragraaf 3.1 te zien is, bestaat de openbare ruimte uit een grote oppervlakte waar de gemeente onderhoud pleegt. De gehele openbare ruimte is € 360.384.000,- waard op basis van nieuwe aanlegwaarde. Het in stand houden van deze kapitaalgoederen vraagt de nodige investeringen van de gemeente.
6.2 Financiën onderhoud Voor de benodigde financiën is een onderscheid gemaakt in de kosten voor onderhoud (klein en groot onderhoud, inboet) en de kosten voor (planmatige) vervanging. De kosten voor het onderhoud van de openbare ruimte zijn tot stand gekomen door een systeemdoorrekening, waarbij de arealen zijn vermenigvuldigd met de benodigde kosten op basis van het B-kwaliteitsniveau. In de normen die gebruikt zijn voor de doorrekening voor onderhoud zijn VAT-kosten (kosten voor voorbereiding, administratie en toezicht, dit is 18% van de kosten) voor niet meegenomen. Deze taken worden binnen de organisatie uitgevoerd. Door de systeemdoorrekening ontstaat een beeld van de benodigde financiële middelen. Door deze te vergelijken met wat in de exploitatiebegroting staat, wordt duidelijk of het werk met de huidige middelen uitgevoerd kan worden. Voor zowel de bedragen in de exploitatie als de benodigde financiële middelen is gekeken naar wat er nodig is om het werk buiten uit te voeren en bestaat uit materieel, materiaal, manuren, inspecties, schouwen en vervolgonderzoeken. Werkzaamheden van beheerders vallen buiten deze scope.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
25
Onderhoud
Beschikbaar 2025
Benodigd
Bomen/groen
€2.025.000,-
€1.881.000,-
Grasbermen
€738.000,-
€749.000,-
Meubilair
€328.000,-
€369.000,-
Reiniging
€488.000,-
€341.000,-
Verharding
€2.184.000,-
€2.059.000,-
Kunstwerken
€186.000,-
€177.000,-
€5.949.000,-
€5.576.000,-
Totaal Saldo beschikbaar/benodigd
€373.000,-
Voor enkele assets vindt vervanging van de assets plaats binnen de exploitatiebegroting. De gemeente wil dit deel van de bedragen in de toekomst als vervanging neerzetten- en daarmee van de exploitatie naar een investering omzetten. Hierbij sluiten we aan bij de regelgeving van de BBV.
6.3 Financiën vervanging De structurele middelen voor vervanging zijn in de gemeente relatief laag. Met extra klein en grootonderhoud wordt de kwaliteit van de openbare ruimte op niveau gehouden. Het risico wat de gemeente daarmee loopt is dat het doorschuiven van de vervangingsopgave steeds meer en hogere kosten met zich meebrengt in de vorm van kapitaalvernietiging, plotselinge bezwijking en verzekeringsclaims. De kosten voor de vervanging van de openbare ruimte zijn tot stand gekomen door een systeemdoorrekening, waarbij de arealen zijn vermenigvuldigd met de benodigde investering gedeeld door de theoretische afschrijvingstermijnen. De doorrekening voor vervanging is inclusief 18% VAT-kosten. Zo ontstaat een beeld van de benodigde financiële middelen. De beschikbare budgetten zijn eenmalige bedragen voor meerdere jaren. De benodigde bedragen zijn jaarlijks terugkerende bedragen. De bedragen zijn niet één op één te vergelijken.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
26
Vervanging
Totale beschikbare
Jaarlijks benodigde
investering
investering
Bomen/groen
€375.000,-
€446.000,-
-
€216.000,-
Meubilair
€89.000,-
€895.000,-
Reiniging
-
-
Verharding
€3.350.000,-
€4.572.000,-
Kunstwerken
€ 125.000,-
€625.000,-
Totaal
€3.999.000,-
€6.756.000,-
Grasbermen
De €6.7 miljoen benodigd op vervanging is financieel/rekenkundig op basis van afschrijvingstermijnen en investeringsbedragen. Door diverse cofinanciering (subsidies, ruimtelijke projecten) of door de voordelen van integraal werken (combinatie met riool) kunnen de daadwerkelijke vervangingskosten lager liggen. Ook door risicogestuurd beheer (ingrijpen waar echt nodig) en vervangingen kunnen uitgaven verder uitgesteld worden (oprekken van de vervangingsleeftijd waar de assets een goede technische staat hebben). Hierdoor komen in praktijk de bedragen lager te liggen dan de € 6,7 miljoen die benodigd is volgens de doorrekening aan de hand van normen. Anderzijds is er binnen de gemeente nog geen goed beeld van een programmering van de jaren 60-70-80-wijken, waar de komende jaren vervanging benodigd is. Voorgesteld wordt om de komende jaren meer aandacht te geven aan de inspectie en meerjarenplanning.
6.4 Eenmalige investeringen Op basis van de kwaliteit van verhardingen, zoals gezien in paragraaf 5.3, is geconstateerd dat een eenmalige investering benodigd is circa €10 miljoen voor de wegen. De gemeente wil gaan onderzoeken wat de beste wijze is om wegen op veengronden in de buitengebieden te bouwen. De beoogde verschillende strategieën kennen elk andere kostenkerntallen voor de aanleg. Op basis van de pilot volgt een definitieve doorrekening van deze eenmalige investering.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
27
6.5 Risico’s Arbeidsmarktkrapte Het aantal technisch geschoolden dat van opleidingen afstroomt neemt al meerdere jaren af. Het effect hiervan is op meerdere wijzen merkbaar:
Aannemers hebben moeite met het vinden van personeel en zullen in het uiterste geval opdrachten weigeren, omdat ze de hoeveelheid werk niet aankunnen.
Er is een tekort aan technisch geschoold personeel bij zowel de overheid als bij externe adviseurs. Hierdoor gaat de kwaliteit van projectmanagement, kostenbeheersing achteruit en duren projecten steeds langer. Hierdoor kan vervanging niet altijd kan worden uitgevoerd op het moment waarop dit is gewenst. Waar dit te lang duurt moeten we tussentijds onderhoud uitvoeren.
Personeelsschaarste lijdt op lange termijn (10-15 jaar) tot forse stijging van de prijzen van aannemers. Dit zal er toe lijden dat ook in jaren met lagere inflatie prijsstijgingen zullen blijven plaatsvinden.
Toezicht op kabels en leidingen Met de energietransitie, de aanleg van waterleidingen en reguliere vervanging van het riool neemt het werken in de grond toe. Om te garanderen dat na aanleg van de kabels en leidingen de openbare ruimte er kwalitatief niet op achteruitgaat, is toezicht nodig in voorbereiding, planning en uitvoering. Momenteel is er onvoldoende capaciteit op dit vakgebied. Op termijn wordt een uitbreiding van 2 fte voorzien om alle werkzaamheden goed te kunnen coördineren en kwaliteitsverlies te voorkomen. Deze uitbreiding zal via de daarvoor geldende procedure voor aanvraag en goedkeuring van extra formatie worden gerealiseerd. De behoefte aan extra capaciteit hangt onder andere samen met de planvorming voor de realisatie van circa 300 extra transformatorhuisjes in verband met netcongestie. Dit grootschalige project vergroot de complexiteit van werkzaamheden in de ondergrond en maakt versterking van toezichtcapaciteit noodzakelijk. Het ontbreken van deze capaciteit heeft tot gevolg dat er kapitaalvernietiging plaatsvindt en verhoogde kosten of onmogelijkheden bij het herinrichten van de openbare ruimte.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
28
Onverwachte prijsverhogende omstandigheden Situaties op wereldniveau kunnen kostenverhogend werken. Ook leveringsproblemen van grondstoffen kunnen gevolgen hebben voor de financiën en doorlooptijd van werkzaamheden. Productie in projecten Met integraal werken nemen de doorlooptijden van projectvoorbereiding en uitvoering toe en is er meer communicatie nodig met de bewoners. Deze interactie kan de uitvoering van projecten vertragen.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
29
Bijlagen Bijlage I Verklarende woordenlijst Bijlage II Arealen per beheergroep
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
30
Bijlage I Verklarende woordenlijst Areaal: totaal van de te beheren assets in de gemeente Armatuur: draagconstructie met lamphouder(s) voor één of meer lichtbronnen. Beeldgericht beheer: beheervorm waarbij naast heel, veilig en schoon ook de uitstraling van belang is. Beheer: combinatie van onderhoud en vervanging. Beheergroep: groep van objecten / oppervlaktes die om dezelfde beheermaatregelen vragen. Beheermaatregelen: handelingen om een object in stand te houden op de gewenste kwaliteit. Civiele kunstwerken: bouwkundige constructies in de infrastructuur, bedoeld om verbindingen te maken, verkeer te leiden of water te beheren. Voorbeelden zijn bruggen, tunnels, sluizen en viaducten, die essentieel zijn voor de toegankelijkheid en veiligheid van een gebied. CROW: kennisinstituut voor infrastructuur, openbare ruimte, verkeer en vervoer, en werk en veiligheid. Economische levensduur: tijd dat het gebruik van een asset economisch verantwoord is. Hierna is het financieel afgeschreven. Elementenverharding: verharding bestaand uit losse elementen die met elkaar verbonden zijn, bijvoorbeeld straatbaksteen of tegels. Functioneel beheer: beheervorm waar heel, veilig en schoon centraal staan. Hoofdbeheergroep: verzameling van beheergroepen met een identiek doel en uitstraling.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
31
Inklinking: zakken van bodem op veengrond door ontwatering, langdurige droge periodes en belasting. Inspecties: gerichte en systematische onderzoeken ter controle van hetgeen is afgesproken of hetgeen verwacht mag worden. Het betreft voornamelijk de technische staat. Integraal werken: werkwijze waarbij meerdere disciplines tegelijk werken aan of elkaar aanvullen in de fasering in een opdracht om zo werk met werk te maken. Kapitaalvernietiging: verschil tussen de kosten van uitgesteld onderhoud en de kosten van tijdig onderhoud. Kwaliteit: mate waarin een object voldoet aan de gestelde richtlijnen of doelstellingen. Levensduurverlengend onderhoud: maatregel in het wegbeheer om de levensduur van een asset, die aan het einde van de levenscyclus zit, met enkele jaren te verlengen met als doel aan te sluiten bij een integrale vervanging. Lichtmast: een paal waaraan één of meerdere lampen (armaturen met lichtbron) zijn opgehangen. Monitoren: het systematisch verzamelen van gegevens om te bepalen of het gewenste ambitieniveau of een prestatie-eis wordt gehaald, en of bijsturing nodig is. Natuur: het geheel van beplanting, begroeiing en water in het publiek toegankelijke buitengebied, met uitzondering van bermen en structuurbomen.
NEN: NEN (Stichting Koninklijk Nederlands Normalisatie Instituut) ontwikkelt Nederlandse normen voor de kwaliteit, veiligheid en efficiëntie van producten, diensten en processen, stelt deze vast en publiceert ze. Onderhoud: maatregel om de kwaliteit van een object op het gestelde kwaliteitsniveau te houden. In het wegbeheer en voor civiele kunstwerken is er een onderscheid tussen groot en klein onderhoud.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
32
Openbaar groen: het geheel van beplanting en onkruid in de publiek toegankelijke ruimte binnen de bebouwde kom, met uitzondering van bomen. Openbare ruimte: alle openbaar toegankelijke buitenruimte (boven- en ondergronds en zowel binnen als buiten de bebouwde kom) in beheer van de gemeente. Openbare verlichting/ OVL: verlichting die zich in de publiek toegankelijke ruimte bevindt, voornamelijk lichtmasten. Reiniging: het schoonmaken van een object of oppervlak in de openbare ruimte. Het gaat hierbij om het ruimen van grof en fijn zwerfafval, natuurlijk afval, het vegen van de straat en het ledigen van afvalbakken. Schouwen: gerichte onderzoeken ter controle van hetgeen is afgesproken of hetgeen verwacht mag worden. Het betreft de beeldkwaliteit ter controle van de uitvoerende partij. Straatmeubilair: meubilair voor de inrichting van publiek toegankelijke gebieden, zoals banken en afvalbakken. Theoretische afschrijvingstermijnen: verwachte gemiddelde levensduur van een asset. VAT-Kosten: kosten gemaakt voor voorbereiding, administratie en toezicht van onderhoud of vervanging. Verharding: het geheel van door mensen gebruikte ondergronden in de publieke ruimte. Het betreft zowel asfalt, elementenverharding, halfverharding als onverharde paden. Verkeersmeubilair: objecten in de openbare ruimte met als functie verkeersregulering en die niet onder de beheergroep verharding vallen.
Vervanging: maatregel om de kwaliteit van een object weer op het gestelde kwaliteitsniveau te brengen, toegepast aan het einde van de levenscyclus, als groot of klein onderhoud niet meer toereikend is.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
33
VRI: verkeersregelinstallatie, een verzameling van losse elementen (verkeerslichten, sensoren et cetera) die nodig zijn om één of meerdere verkeersstromen te regelen door het geven van signalen aan weggebruikers.
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
34
Bijlage II Arealen
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
35
ORIE – openbare ruimte in evenwicht
36