I-1b Bijlage 1 - 2e regionale monitor brede welvaart 0098405491.pdf
Tekst van het document
03 /22 2E REGIONALE MONITOR BREDE WELVAART ZUIDOOST FRIESLAND
// INHOUDSOPGAVE Samenvatting
3
Inleiding
4
Brede welvaart in het hier en nu
7
Bevolking
8
Welzijn
11
Materiële welvaart
14
Gezondheid
17
Werk
21
Onderwijs
26
Wonen
30
Samenleving
32
Veiligheid
35
Vrije tijd
37
Landschap en milieu
40
Bereikbaarheid
44
Brede welvaart later
47
Economisch kapitaal
48
Natuurlijk kapitaal
50
Menselijk kapitaal
52
Sociaal kapitaal
54
Conclusies
55
Beschouwing
57
Geraadpleegde bronnen
60
Bijlage: Brede Welvaart Zuidoost Friesland / Nederland
62
// 2
// SAMENVATTING Lange tijd werd welvaart alleen in ‘smalle’ economische termen weergegeven. Maar als het om welvaart als kwaliteit van leven gaat, zijn ook welzijn en welbevinden van belang, evenals de duurzaamheid ervan. Deze ‘bredere’ benadering van welvaart gaat volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) over de kwaliteit van leven op drie vlakken: de levenskwaliteit van mensen in het hier en nu, de mate waarin deze ten koste gaat van die van latere generaties of van die van mensen elders in de wereld. Daartoe ontwikkelde het CBS de Monitor Brede Welvaart. In deze publicatie zet het Fries Sociaal Planbureau (FSP) de cijfers uit de CBS-monitor voor de regio Zuidoost Friesland voor de tweede maal op een rij, uitgebreid met relevante gegevens uit de zogenaamde ‘Friese Schil’: extra, in en voor Fryslân verkregen data die bijdragen aan inzicht in regionale brede welvaart. De data worden voorzien van een eerste analyse en duiding. De monitor is bedoeld als hulpmiddel voor beleidsontwikkeling op het gebied van brede welvaart. De monitor biedt data voor het signaleren en vaststellen van uitdagingen, en een afwegingskader voor het maken van samenhangende keuzes en het doorredeneren ervan naar hier en nu, toekomst en elders.
In deze rapportage worden de gegevens van de regio Zuidoost Friesland vergeleken met de landelijke en provinciale gegevens, en wordt gekeken naar de verschillen tussen de gemeenten binnen de regio. Kijkend met de blik van brede welvaart gaat het betrekkelijk goed met de regio Zuidoost Friesland op aspecten als goed ervaren gezondheid, tevredenheid met het leven, ervaren eigen regie, mate van stress en vrijwilligerswerk. Op deze indicatoren scoort de regio hoger dan het landelijk gemiddelde. Vaak vloeit een dergelijk gunstig sociaal beeld voort uit een hogere economische score voor hetzelfde gebied. Echter, op de meer economisch getinte thema's zoals mediaan besteedbaar inkomen, bruto binnenlands product, onderwijsen diplomaniveau zijn de uitkomsten voor de regio juist láger dan landelijk. Dit tegenstrijdige beeld, dat al eerder werd waargenomen met betrekking tot de provincie Fryslân, is bekend geworden als de 'Friese paradox'. Op het gebied van brede welvaart verschilt de regio Zuidoost Friesland op enkele thema's van de provincie Fryslân als geheel. Opvallend is dat de regio op het thema materiele welvaart, waaronder het bruto binnenlands product en mediaan besteedbaar inkomen, beter scoort dan de provincie als geheel. Ook binnen het thema Landschap en Milieu doet de regio het beter op de indicatoren zonnepanelen op woningen, broeikasgasemissies en fijnstof dan provinciaal.
Op het gebied van gezondheid laat de regio een wat ongunstiger beeld zien in vergelijking met de provincie. Onder andere op de indicatoren overgewicht en voldoende beweging scoort de regio lager dan provinciaal. De regio Zuidoost Friesland kent vijf gemeenten: Heerenveen, Opsterland, Ooststellingwerf, Smallingerland en Weststellingwerf. Deze gemeenten laten ook onderlinge verschillen zien. De gemeenten Ooststellingwerf en Weststellingwerf kennen een groter aandeel 65-plussers en een lager aandeel kinderen en jongeren dan de andere drie gemeenten in de regio. Smallingerland scoort in vergelijking met de andere gemeenten het laagst op de verschillende aspecten van materiele welvaart. Binnen het thema werk scoren de gemeenten wisselend op de verschillende indicatoren, zo kent Heerenveen een relatief grote netto-arbeidsparticipatie, terwijl Opsterland het laagste werkloosheidspercentage kent. De Stellingwerven en Opsterland kennen relatief meer koopwoningen in hun gemeente. In Smallingerland lag de gemiddelde verkoopprijs in 2021 lager dan in de andere gemeenten in de regio. Opsterland scoort goed op het thema samenleving; meer inwoners hebben daar vertrouwen in instituties, vertrouwen in elkaar en zijn minder eenzaam. In Ooststellingwerf staan in verhouding de meeste woningen met zonnepanelen. Weststellingwerf kent het laagste dekkingspercentage van vast internet.
// 3
// INLEIDING De vijf gemeenten van de regio Zuidoost Friesland (Heerenveen, Opsterland, Ooststellingwerf, Smallingerland en Weststellingwerf), provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân hebben met het Rijk een Regio Deal gesloten, met als doel de brede welvaart van het gebied te verbeteren. Het Fries Sociaal Planbureau (FSP) helpt de betrokkenen om beleidsmaatregelen te ontwikkelen vanuit deze bredere benadering van welvaart.
Maar eerst: wat is brede welvaart? Decennialang werd welvaart alleen uitgedrukt in termen van economische groei en geld. Vanaf de jaren zestig ontstonden er twijfels over deze te beperkt geachte benadering. Immers, gingen 'groei en geld' wel op voor de héle bevolking? En ging welvaart niet ook over welzijn en welbevinden? En had het huidige niveau van welvaart niet ook effect op latere generaties en mensen die elders in de wereld leefden? Diverse initiatieven werden ontwikkeld om welvaart op deze bredere manier te meten en ontsluiten, onder andere door het CBS. Dit laatste bureau heeft in 2018, in overleg met statistici uit diverse Europese landen, een monitor ontsloten met een breed scala aan indicatoren die samen een beeld geven van brede welvaart: de Monitor Brede Welvaart. In 2021 werd deze landelijke monitor voor de derde maal gepubliceerd. In 2020 heeft het CBS deze monitor in opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) doorontwikkeld in de regionale Monitor Brede Welvaart, Daarmee biedt de monitor - via een dashboard op de website van het CBS – sindsdien ook gegevens op provinciaal, regionaal en gemeentelijk niveau. Met de term ‘brede’ wordt niet alleen een uitbreiding van het economische met welzijn en welbevinden bedoeld.
De term nodigt tevens uit om breder te kijken dan de gebruikelijke bestuurlijke beleidsperiode van vier jaar: welke situaties worden nijpend in de komende jaren, welke kansen vragen om een langere adem om ze te kunnen benutten, en welke gevolgen hebben huidige keuzes voor de komende generatie? Daarnaast biedt de term handvatten om buiten gemeentegrenzen te kijken naar thema’s die gebaat kunnen zijn bij een meer regionale aanpak, zoals landschap, milieu, economie, werkgelegenheid, infrastructuur, waterhuishouding, wonen, huisartsenzorg, toerisme, energie en onderwijs. Tot slot wijst de term naar een brede, samenhangende, dus integrale benadering van elkaar beïnvloedende indicatoren. De laatste update van deze monitor vond plaats in december 2021. In deze rapportage zijn de meest recente CBS-gegevens aangevuld met relevante data die bij kunnen dragen aan inzicht in brede welvaart in Fryslân, haar regio’s en gemeenten.
Regionale monitor Het CBS-dashboard toont alleen de cijfermatige informatie over de thema's en indicatoren op het gebied van brede welvaart, maar laat de interpretatie en vergelijking ervan over aan de dashboard-bezoekers. Het FSP heeft in 2021 een duiding voor de provincie Fryslân als geheel gepubliceerd in het rapport 'Brede welvaart in Fryslân, eerste duiding van de CBS-monitor' (FSP, 2021). Er bleek echter ook behoefte te zijn aan regionale inzichten. Daarom filterde het FSP, mede op verzoek van betrokkenen van verschillende Friese regio’s, de voor de betreffende regio en haar gemeenten geldende gegevens uit het dashboard, zette ze op een rij, en voorzag ze van vertaling, analyse en duiding in een eerste regionale rapportage in 2021. In deze tweede regioscan 'Brede welvaart in Zuidoost Friesland' zijn de regiogegevens uitgebreid met een ‘Friese Schil’. De regionale data worden opnieuw vergeleken met Fryslân en Nederland. De gemeenten in de regio worden onderling vergeleken, en opvallende trends komen aan bod. Met deze informatie wil de scan bijdragen aan beleid dat voedend is voor de ontwikkeling van brede welvaart in de regio. Zoals overeengekomen met de regio vernieuwt het FSP de regioscan jaarlijks met de meest recente cijfers, om monitoring mogelijk te maken. Daarnaast vindt per jaar een verdiepend onderzoek plaats in het kader van de
// 4
Regio Deal Zuidoost Friesland. In het eerste jaar richtte die verdieping zich op de pijler ‘vitale kernen’. Dit jaar staat de pijler ‘veerkrachtig landschap’ centraal.
Drie dimensies van brede welvaart ‘Brede welvaart betreft de kwaliteit van leven in het hier en nu, en de mate waarin deze ten koste gaat van die van latere generaties of van die van mensen elders in de wereld’, zo luidt de CBS-definitie. Hierbij worden dus drie dimensies onderscheiden: hier en nu, later en elders. In de dimensie hier en nu presenteert het CBS cijfers over de materiële welvaart, het welzijn en de persoonlijke leefomgeving van mensen in hun eigen regio (provincie, regio, gemeente), en op het meest recente moment. Brede welvaart later heeft betrekking op de hulpbronnen die volgende generaties nodig hebben om een niveau van welvaart te kunnen bereiken dat vergelijkbaar is met de huidige generatie. De dimensie elders heeft betrekking op de effecten van keuzes binnen een regio op bijvoorbeeld banen, inkomens, milieu en hulpbronnen in andere regio’s, landen en werelddelen. De regionale Monitor Brede Welvaart bevat momenteel alleen de gegevens voor de dimensies hier en nu en later. De dimensie elders moet op regionaal vlak nog ontwikkeld worden.
Brede welvaart in de regio Zuidoost Friesland Deze rapportage brengt in beeld hoe het gesteld is met de brede welvaart in de regio Zuidoost Friesland. Zuidoost Friesland wil een regio zijn met een zo hoog mogelijke leefbaarheid. Dus: prettig leven, wonen, werken en recreëren, met een gunstig toekomstperspectief en mondiale verantwoordelijkheid. Vaak baseren (potentiële) bewoners hun waardering of beoordeling van hun regio mede op hoe het elders gesteld is. Vergelijking is alleen daarom al nuttig. In deze rapportage wordt nagegaan hoe de regio Zuidoost Friesland op de brede welvaartsindicatoren scoort in vergelijking met het landelijk en provinciaal gemiddelde. De regio Zuidoost Friesland maakt immers deel uit van de provincie Fryslân en heeft, net als de andere Friese regio's, te maken met demografische veranderingen (vergrijzing en ontgroening), het plattelandskarakter en de vergelijkbare afstand tot de dikwijls als politiek en economisch centrum van Nederland beschouwde Randstad. Tot slot wordt in deze regioscan gekeken naar de verschillen tussen de afzonderlijke gemeenten.
Hulpmiddel voor integraal beleid Data over afzonderlijke domeinen, zoals wonen of gezondheid zijn sinds jaar en dag voorhanden, zoals in de monitoren van het FSP. Maar hoe beïnvloeden de domeinen elkaar? Wat zegt een lage opleidingsgraad over bijvoorbeeld wonen, gezondheid of werk? Hoe hebben wonen en gezondheid invloed op eenzaamheid? Hoe heeft vrijwilligerswerk te maken met gezondheid en veiligheid? Bij het maken van beleid wordt de vraag naar (mogelijke) samenhang vaak gesteld. Brede welvaart beoogt aan die vraag naar integraliteit tegemoet te komen door vanuit meerdere dimensies en thema's naar welvaart te kijken. Zodoende helpt de scan om met een bredere blik naar welvaart en de ontwikkeling ervan te kijken. Gunstige en ongunstige brede welvaartscores vallen op, om vervolgens geagendeerd te kunnen worden door beleidsmakers, maatschappelijke organisaties en inwoners zelf. Uiteraard is er een 'maar’. Er zijn dikwijls verschillen tussen gewénste en mógelijke metingen, en niet alle data zijn beschikbaar of even recent. In de beschouwing, aan het eind van deze rapportage, komt dit punt uitgebreider aan de orde.
Verschillende monitoren Het FSP kiest voor de systematiek van de regionale Monitor Brede Welvaart omdat deze het mogelijk maakt om vergelijkingen te maken, op wetenschappelijke basis steunt en omarmd wordt door het Rijk dat de Regio Deals mede mogelijk maakt. Er zijn ook andere monitoren beschikbaar met vergelijkbare ambities. Zo hebben de Rabobank en de Universiteit Utrecht gezamenlijk een meetsystematiek voor brede welvaart ontwikkeld, die resulteert in één indexcijfer per regio. Daarnaast besteden veel Friese gemeenten aandacht aan de Sustainable Development Goals (SDG’s), die in 2015 zijn geformuleerd door de Verenigde Naties en onderscheidend zijn vanwege hun internationale zeggingskracht. Echter, op landelijk niveau raken de SDG's de meetmethode van brede welvaart wel, op gemeentelijk, regionaal en provinciaal niveau (nog) niet. Verder
// 5
zijn er de overzichtswerken van het FSP (2021) en de provincie Fryslân, die beide unieke data verwerken die het beeld van Fryslân verfijnen.
Leeswijzer In de volgende hoofdstukken komen eerst de thema’s van de dimensie hier en nu aan bod, gevolgd door de vier soorten kapitaal van de dimensie later. Tot slot volgen een conclusie en beschouwing.
// 6
// BREDE WELVAART IN HET HIER EN NU Brede welvaart wordt in kaart gebracht in drie dimensies: brede welvaart hier en nu, later en elders. In de dimensie hier en nu staat de actuele welvaart en het huidige welzijn en welbevinden van mensen in de directe omgeving centraal. Die ‘directe omgeving’ is ten aanzien van de ene indicator meer de woning, straat, wijk of buurt, bij de andere indicator gaat het meer om gemeente, regio, provincie of land. De indicatoren die samen brede welvaart Hier en nu in beeld brengen, zijn gekozen op basis van een uitgebreid corpus aan literatuur en rapporten (CES, 2014; Commissie Stiglitz, 2009). Deze dragen bij aan inzicht in de actuele, concrete materiële welvaart, de kwaliteit van de omgeving, persoonlijke kenmerken van inwoners en het algemeen welzijn (Horlings & Smits, 2019). Het beeld hiervan vloeit voort uit indicatoren van de regionale Monitor Brede Welvaart van het CBS, gerangschikt naar acht thema's: welzijn, materiële welvaart, gezondheid, arbeid en vrije tijd, wonen, samenleving, veiligheid, milieu In deze rapportage zijn de thema’s en indicatoren uit de regionale Monitor Brede Welvaart van het CBS aangevuld. Dit is het gevolg van de conclusie van de rapportage Brede Welvaart in Fryslân (FSP, 2021), die opriep tot het vormen van een ‘Friese schil’, met aspecten van brede welvaart die voor de provincie Fryslân van belang zijn.
Voor deze data kan het FSP putten uit de publicaties Leven in Fryslân (FSP, 2019; FSP, 2021) en de thematische monitoren. Zo worden arbeid en vrije tijd als afzonderlijke indicatoren ingevuld en wordt milieu aangevuld met indicatoren over landschap. Daarnaast zijn er twee voor regionaal en toekomstgericht beleid relevante thema’s uit de ‘Friese Schil’ toegevoegd: onderwijs en bereikbaarheid. Zo draagt deze publicatie bij aan een gericht en toepasbaar gebruik van brede welvaart als instrument De Monitor Brede Welvaart is nog in ontwikkeling, zowel op landelijk als op regionaal niveau, zowel op publicatie- als op gebruiksniveau. Het FSP participeert in deze ontwikkeling, in samenwerking met andere partijen in Fryslân, en legt daarbij verbindingen met relevant door landelijke planbureaus verricht onderzoek
// 7
// BEVOLKING Brede welvaart gaat over de kwaliteit van leven in het hier en nu, later en elders, ervaren door de inwoners van een gebied. Daarom breiden we deze scan uit met een kort overzicht van de huidige bevolking van de regio Zuidoost Friesland. Bovendien heeft toe- of afname van het aantal inwoners, al dan niet binnen bepaalde leeftijdsgroepen, invloed op vele aspecten in de samenleving, zoals wonen, werken, onderwijs en voorzieningen. We richten ons met name op de trends van vergrijzing en ontgroening. Op 1 januari 2021 kent de regio Zuidoost Friesland ruim 188.000 inwoners. De gemeente Smallingerland kent het grootste aantal inwoners van de regio (56.045), de gemeente Ooststellingwerf het minst (25.460). Aantal inwoners Zuidoost Friesland, 1 januari 2021 Gemeente Heerenveen Ooststellingwerf Opsterland Smallingerland Weststellingwerf Totaal Zuidoost Friesland Bron: Provincie Fryslân
Aantal inwoners 50.645 25.460 29.820 56.045 26.125 188.095
Wisselende bevolkingsontwikkeling tussen 2010-2021 De bevolkingsontwikkeling verschilt tussen de Friese gemeenten en regio’s. Ook binnen de regio Zuidoost Friesland zien we verschillen. Sinds 2010 heeft de grootste toename van het bevolkingsaantal plaatsgevonden in de gemeente Heerenveen (+2,5%). In de gemeente Ooststellingwerf is het totale bevolkingsaantal in de afgelopen tien jaar juist afgenomen met 2,9 procent. Daarmee kent Ooststellingwerf van alle Friese gemeenten de grootste afname. Bevolkingsontwikkeling 2010-2021 per Friese gemeente
Bron: Provincie Fryslân, bewerking FSP
// 9
Toenemende vergrijzing In Fryslân is de vergrijzing hoger dan gemiddeld in Nederland (FSP, 2021). In de regio Zuidoost Friesland wonen in 2021 de meeste 65-plussers in de gemeenten Weststellingwerf (24%) en Ooststellingwerf (25%). Aandeel 65-plussers per Friese gemeente, 2021
Bron: CBS, bewerking FSP
Voor de komende decennia wordt een verdere stijging van het aandeel 65-plussers verwacht. Het aandeel 65plussers ligt in Zuidoost Friesland (23%) hoger dan in Nederland (20%), maar ongeveer gelijk aan dat van Fryslân (22%) als geheel. Vooral het aandeel 80-plussers zal in de komende twintig jaar flink toenemen in Zuidoost Friesland, van 10.766 in 2021 naar 18.715 in 2040. Dat is een stijging van 74 procent. Aandeel 65-plussers in totale bevolking Zuidoost Friesland Nederland 2010 18% 2010 2021 23% 2021 2030 27% 2030 2040 30% 2040 Bron: CBS, prognose provincie Fryslân
15% 20% 23% 26%
Toenemende ontgroening Naast vergrijzing is er sprake van toenemende ontgroening. Dat betekent dat er relatief steeds minder kinderen en jongeren in de regio wonen. Vooral in de afgelopen tien jaar is het aantal geboortes fors gedaald. In Zuidoost Friesland wonen in 2021 ruim 4700 minder kinderen tot 14 jaar dan in 2010, een afname van 14,1 procent. Het aandeel jongeren (15 t/m 24 jaar) steeg echter met 3,1 procent. Ontwikkeling aantal kinderen en jongeren in Zuidoost Friesland, 2010-2021 Zuidoost Friesland 2010-2021 0-14 jaar - 14,1% 15-24 jaar + 3,1 % Bron: Provincie Fryslân, bewerking FSP
// 10
Binnen de regio Zuidoost Friesland kennen de gemeenten Opsterland en Smallingerland in 2021 het grootste aandeel kinderen en jongeren tot 25 jaar (28%). Ooststellingwerf kent met 25 procent het laagste aandeel kinderen en jongeren. Aandeel kinderen en jongeren (tot 25 jaar) per Friese gemeente, 2021
Bron: CBS, bewerking FSP
// 11
// WELZIJN Brede welvaart gaat over alles wat mensen van waarde vinden. Met de toenemende welvaart in de westerse wereld is het besef gekomen dat het leven om meer gaat dan alleen materiële zaken. Daarbij groeit de aandacht voor het welzijn in onze samenleving, waarbij het onder andere gaat om de tevredenheid met de leefsituatie. Welzijn wordt gemeten door de mate waarin men tevreden is met het leven en de leefbaarheid, hoe gelukkig inwoners zijn en of zij voldoende eigen regie ervaren.
Hoge tevredenheid met het leven In Zuidoost Friesland is in 2020 87 procent van de inwoners tevreden met zijn of haar leven. Zij geven een 7 of hoger als rapportcijfer voor hun tevredenheid met het leven. Dit percentage ligt hoger dan landelijk (85%) en gelijk aan de provincie Fryslân (87%). Tussen de gemeenten in Zuidoost Friesland zijn wel enige verschillen waarneembaar, waarbij Smallingerland met 84 procent het laagst scoort. In de eerste regionale monitor Brede Welvaart Zuidoost Friesland scoorde de gemeente Ooststellingwerf het hoogst op tevredenheid met het leven, dit jaar zijn er geen cijfers beschikbaar bij het CBS.1 De tevredenheid met het leven is lager dan vorig jaar, maar de langere termijn laat een stijgende trend zien. Percentage inwoners (18+) dat een 7 of hoger geeft voor de tevredenheid met het leven, 2020 Nederland
85%
Fryslân
87%
Zuidoost Friesland
87%
Heerenveen
87%
Ooststellingwerf Opsterland
86%
Smallingerland
84%
Weststellingwerf
87%
Bron: CBS, bewerking FSP
Overgrote deel inwoners gelukkig Hoewel de regio op economisch gebied lager scoort dan het landelijk gemiddelde, is het percentage inwoners dat aangeeft gelukkig te zijn met het leven hoger dan landelijk. In de regio Zuidoost Friesland is het percentage gelijk aan dat van de provincie (90%). De regio scoort hoger dan Zuidwest Fryslân (88%), maar iets lager ten opzichte van Noord-Fryslân (91%). Uit eerder onderzoek blijkt dat gezondheid een belangrijke indicator is voor geluk. Ook het goed kunnen rondkomen van het huishoudinkomen heeft grote invloed op de geluksbeleving. Opvallend is verder dat er in Fryslân weinig verschil is in de geluksbeleving per opleidingsniveau, terwijl dit landelijk wel het geval is (FSP, 2021).
1
Deze indicator is gebaseerd op enquêtegegevens. Om betrouwbare uitkomsten te maken, zijn een minimum aantal deelnemers aan het onderzoek nodig voor een gebied. Daarom werkt het CBS met de statistische methode van de kleine domeinschatters. Daarmee kunnen indicatoren bij een beperkte steekproefomvang op een gedetailleerder niveau betrouwbaarder worden ingeschat. Voor Ooststellingwerf werden de cijfers via deze methode niet betrouwbaar geacht.
// 12
Percentage inwoners (18+) dat gelukkig is met het leven in de periode 2013-2019
Nederland
88%
Fryslân
90%
Zuidoost Friesland
90%
Bron: CBS, bewerking FSP
Ruime voldoende voor leefbaarheid Leefbaarheid gaat over de relatie van inwoners met hun leefomgeving, over het goed kunnen leven, wonen, werken en recreëren in een gebied. Inwoners van Zuidoost Friesland gaven in september 2020 gemiddeld een 7,9 als rapportcijfer voor de leefbaarheid. Dat was iets hoger dan het provinciaal gemiddelde van een 7,8. De noordelijke regio’s scoren net iets lager. Rapportcijfer leefbaarheid per regio in Fryslân, 2020
Bron: Panel Fryslân (FSP)
// 13
Grootste deel inwoners ervaart voldoende eigen regie Eigen regie heeft betrekking op alle domeinen van het eigen leven en alles wat naar eigen inzicht nodig is om een goed leven te leiden. Eigenaarschap staat hierbij voorop. Eigen regie is belangrijk voor de kwaliteit van leven van mensen. In Zuidoost Friesland ervaart 92 procent van de inwoners voldoende eigen regie. In Smallingerland en Weststellingwerf ligt dat iets lager (91%), in de gemeente Heerenveen iets hoger (93%). De regio scoort daarmee hoger dan Fryslân en Nederland (beiden 91%). Percentage inwoners (18+) dat voldoende regie over eigen leven ervaart, 2020 Nederland
91%
Fryslân
91%
Zuidoost Friesland
92%
Heerenveen
93%
Ooststellingwerf
92%
Opsterland
92%
Smallingerland
91%
Weststellingwerf
91%
Bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen, GGD Fryslân, bewerking FSP
// 14
// MATERIËLE WELVAART Het thema materiële welvaart omvat een aantal onderwerpen die dicht bij de traditionele opvatting van welvaart liggen. Het gaat dan om de financiële situatie van mensen, die hun kansen en keuzemogelijkheden mede bepaalt, ook op het gebied van thema’s als gezondheid, vrije tijd en wonen. Wanneer iemands financiële positie voldoende of goed is, geeft dat ook meer zekerheid in het leven. Materiële welvaart wordt in beeld gebracht door het mediaan besteedbaar inkomen van huishoudens, het bruto binnenlands product (bbp), het aandeel huishoudens met een laag inkomen en het aandeel inwoners dat moeite heeft met rondkomen.
Besteedbaar inkomen per huishouden stijgt In 2019 ligt het mediaan besteedbaar inkomen in Zuidoost Friesland op 24.900 euro per huishouden. De mediaan is het middelste getal wanneer alle inkomens van laag naar hoog worden gesorteerd. Dat is iets hoger dan de provincie Fryslân (€ 24.500), maar duizend euro lager dan landelijk (€ 25.900). In de regio scoort Opsterland opvallend hoger dan de andere gemeenten (€ 26.000). Zowel landelijk, provinciaal als regionaal is het mediaan besteedbaar inkomen iets gestegen ten opzichte van 2018. Sinds 2013 stijgt het mediaan besteedbaar inkomen, zowel landelijk (+ 9,7%) als in de regio Zuidoost Friesland (+ 9,7%) over een periode van zes jaar. Mediaan besteedbaar inkomen in euro’s per huishouden (gecorrigeerd voor inflatie, in constante prijzen), 2019 Nederland
€ 25.900
Fryslân
€ 24.500
Zuidoost Friesland
€ 24.900
Heerenveen
€ 25.200
Ooststellingwerf
€ 25.000
Opsterland
€ 26.000
Smallingerland
€ 24.300
Weststellingwerf
€ 24.500
Bron: CBS, bewerking FSP
Bruto binnenlands product Het bruto binnenlands product (bbp) is de maat om de omvang van de economie in een land of regio uit te drukken. Het bbp vertegenwoordigt daarmee de totale toegevoegde waarde van alle daar geproduceerde goederen en diensten. Een hoog bbp per inwoner betekent dat een land of regio welvarend is. In Zuidoost Friesland bedraagt het bbp 31.600 euro per inwoner. Dit is hoger dan het Friese gemiddelde (€ 29.100), maar ruim onder het landelijk gemiddelde (€ 41.800). Er zijn geen cijfers over de afzonderlijke gemeenten beschikbaar. Zowel landelijk, provinciaal als regionaal is het bbp gedaald ten opzichte van 2019. Het CBS wijt deze krimp vooral aan de coronapandemie en de maatregelen tegen de verspreiding hiervan (CBS, 2022).
// 15
Bruto binnenlands product (in euro’s per inwoner), 2020
Nederland
Fryslân
Zuidoost Friesland
€ 41.800
€ 29.100
€ 31.600
Bron: CBS, bewerking FSP
Afname van kortdurende armoede Het aantal huishoudens met kortdurende armoede (ten minste één jaar een laag inkomen) is in de afgelopen jaren afgenomen. In 2020 moest 6,4 procent van de huishoudens in Zuidoost Friesland korte tijd rondkomen van een laag inkomen, ten opzichte van 6,9 procent in Fryslân en 6,8 procent in Nederland. Huishoudens behoren tot de categorie ‘laag inkomen’ als het gestandaardiseerd besteedbaar huishoudensinkomen (exclusief huurtoeslag) lager is dan de lage-inkomensgrens. Aandeel huishoudens met ten minste één jaar laag inkomen per Friese gemeente, 2020
Bron: CBS, bewerking FSP
Ook het aantal huishoudens dat langdurig moet rondkomen van een laag inkomen (minstens vier jaar) wordt bijgehouden. Dat aantal is tussen 2014 en 2020 zowel in Zuidoost Friesland als in Nederland en Fryslân juist toegenomen. In de regio ging het in 2014 nog om 2,6 procent van de huishoudens, in 2020 was dat 3,1 procent. Landelijk zien we een iets minder grote stijging, van 2,7 procent in 2014 naar 3,1 procent in 2020. Als een huishouden langdurig (vier jaar of langer) moet rondkomen van een laag inkomen neemt de ruimte om rekeningen te kunnen betalen en te kunnen voorzien in eerste levensbehoeften af. Het risico op armoede neemt daarmee toe. Eerder FSP-onderzoek laat zien dat armoede nauw samenhangt met het economische tij,
// 16
maar dat ook andere factoren belangrijk zijn om armoede te duiden zoals kansenongelijkheid en dienstverlening door de overheid (FSP, 2021).
Lage-inkomensgrens in 2020, netto per maand Alleenstaande Paar zonder kinderen Paar met twee kinderen
€ 1.100 € 1.550 € 2.110
Bron: CBS
Moeite met rondkomen In Zuidoost Friesland heeft tien procent van de inwoners moeite met rondkomen. Dat is iets minder dan provinciaal (11%) en landelijk (13%). In Smallingerland is het aandeel inwoners dat moeite heeft met rondkomen hoger dan in de andere gemeenten in de regio (12%). Moeite met rondkomen kan van invloed zijn op de vitaliteit van inwoners. Laag- en middelbaar opgeleiden geven vaker aan moeite te hebben met rondkomen dan hoogopgeleiden. Ook alleenstaanden, arbeidsongeschikten, mensen zonder betaalde baan en werkenden met een tijdelijk contract hebben vaker moeite om rond te komen (FSP, 2021). Percentage personen (18+) dat moeite heeft met rondkomen, 2020 Nederland
13%
Fryslân
11%
Zuidoost Friesland
10%
Heerenveen
10%
Ooststellingwerf
9%
Opsterland
9%
Smallingerland
12%
Weststellingwerf
9% 0%
50%
Bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen, GGD Fryslân, bewerking FSP
// 17
// GEZONDHEID Een goede gezondheid is van grote waarde. Gezonde mensen hebben over het algemeen een betere kwaliteit van leven, zijn zelfredzamer en doen minder beroep op de zorg. Een minder goede gezondheid daarentegen gaat gepaard met minder welzijn en kan consequenties hebben voor leefgebieden als arbeid, wonen en samenleving. Het thema gezondheid wordt in beeld gebracht door vijf indicatoren, namelijk: ervaren gezondheid, levensverwachting, overgewicht, beweging en psychische klachten.
Meeste inwoners in Zuidoost Friesland voelen zich gezond In de regio Zuidoost Friesland ervaart 81 procent van de volwassenen de eigen gezondheid als (zeer) goed. Dit aandeel is met twee procentpunten gestegen ten opzichte van 2016. Het aandeel inwoners in Zuidoost Friesland dat een hoge waardering geeft aan hun gezondheid is gelijk aan Fryslân (81%) en iets hoger dan landelijk (79%). Als we kijken naar de gemeenten in Zuidoost Friesland, dan zien we dat Opsterland het hoogst scoort (83%) en inwoners van Ooststellingwerf en Smallingerland geven de laagste waardering voor hun gezondheid (80%). Ervaren gezondheid is het oordeel over de eigen gezondheid en heeft betrekking op zowel de lichamelijke als de geestelijke gezondheid. Ook leefstijlfactoren (zoals roken of weinig bewegen) kunnen het oordeel over de eigen gezondheid mede bepalen. Over het algemeen zijn er grote verschillen in opleidingsniveau. Laagopgeleiden ervaren hun gezondheid als minder goed dan hoogopgeleiden (FSP, 2021). Achter een verminderde gezondheid liggen vaak problemen die breder zijn dan het gezondheidsdomein, zoals armoede, eenzaamheid of werkloosheid (Ministerie van VWS, 2020). Percentage inwoners (18+) dat de eigen gezondheid als (zeer) goed ervaart per regio, 2020 Nederland
79%
Fryslân
81%
Zuidoost Friesland
81%
Heerenveen
82%
Ooststellingwerf
80%
Opsterland
83%
Smallingerland
80%
Weststellingwerf
82%
Bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen, GGD Fryslân, bewerking FSP
Hogere levensverwachting in Zuidoost Friesland ten opzichte van provinciaal De gemiddelde levensverwachting betreft het aantal jaren dat iemand naar verwachting zal leven vanaf de geboorte. De gemiddelde levensverwachting in de regio Zuidoost Friesland is 81,7 jaar. Dit is iets hoger dan het Friese gemiddelde (81,6 jaar). Landelijk leven inwoners gemiddeld 81,8 jaar. In Opsterland is de levensverwachting met 82,2 jaar het hoogst. In Weststellingwerf leven inwoners gemiddeld 82 jaar, in Smallingerland 81,9 jaar, in Heerenveen 81,4 jaar en in Ooststellingwerf 81 jaar (CBS, 2020). Het gemiddelde in Nederland is in de afgelopen jaren sterk gestegen. Er zijn echter wel grote gezondheidsverschillen. Inwoners met lagere inkomens en lagere opleidingen leven gemiddeld 4,4 jaar korter en ruim 14 jaar in minder goede gezondheid dan hoog opgeleiden (CBS, 2021).
// 18
Een derde van de inwoners in Zuidoost Friesland heeft een chronische ziekte Een derde van de inwoners van regio Zuidoost Friesland heeft één of meer langdurige aandoeningen. Dit komt overeen met het Friese gemiddelde en is iets hoger dan landelijk (32%). In Weststellingwerf is het percentage inwoners met een chronische aandoening iets hoger (35%) en in Heerenveen lager met 31 procent. Over het algemeen geldt dat het percentage inwoners met chronische ziekten toeneemt met de leeftijd. Daarnaast hebben laagopgeleiden, werklozen en arbeidsongeschikten vaker te maken met chronische aandoeningen. Van alle chronische aandoeningen komen nek- en rugklachten, artrose en diabetes het vaakst voor (RIVM, 2018). Percentage inwoners (18+) met één of meer langdurige aandoeningen per regio, 2020 Nederland
32%
Fryslân
33%
Zuidoost Friesland
33%
Heerenveen
31%
Ooststellingwerf
34%
Opsterland
32%
Smallingerland
34%
Weststellingwerf
35%
Bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen, GGD Fryslân, bewerking FSP
Meer overgewicht in Zuidoost Friesland In Zuidoost Friesland heeft iets meer dan de helft van de inwoners te maken met overgewicht (52%). Dit aandeel is hoger dan in Fryslân (51%) en landelijk (49%). Ook is het percentage inwoners met overgewicht met één procentpunt gestegen ten opzichte van 2016. Mensen met overgewicht lopen meer gezondheidsrisico's dan mensen met een gezond gewicht. Het risico op bijvoorbeeld diabetes type 2, hart- en vaatziekten en verschillende soorten kanker wordt groter (VZinfo, 2021). Tussen gemeenten in de regio zien we enige verschillen. In de gemeenten Ooststellingwerf (54%) en Weststellingwerf (53%) komt overgewicht het vaakst voor. In gemeente Heerenveen (50%) woont het laagste aandeel inwoners met overgewicht.
// 19
Percentage inwoners (18+) met overgewicht (>BMI 25) per Friese gemeente, 2020
Bron: CBS, bewerking FSP
Meer beweging dan landelijk In Zuidoost Friesland beweegt 52 procent van de inwoners voldoende, ten opzichte van 50 procent landelijk en 54 procent in Fryslân. In gemeente Heerenveen (55%) wordt het meest bewogen. In Smallingerland en Weststellingwerf beweegt 51 procent van de inwoners voldoende. Volgens de beweegrichtlijnen die de Gezondheidsraad heeft opgesteld moeten volwassenen wekelijks ten minste 2,5 uur matig intensief bewegen, zoals wandelen en fietsen, verspreid over diverse dagen. Ook worden tweemaal per week spier- en botversterkende activiteiten aanbevolen. Dit verlaagt het risico op chronische ziekten en depressieve symptomen. Percentage inwoners (18+) dat voldoet aan de beweegrichtlijnen, 2020
Nederland
50%
Fryslân
54%
Zuidoost Friesland
52%
Heerenveen
55%
Ooststellingwerf
52%
Opsterland
53%
Smallingerland
51%
Weststellingwerf
51%
Bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen, GGD Fryslân, bewerking FSP
// 20
Minder stress en psychische klachten in Zuidoost Friesland In Zuidoost Friesland loopt 40 procent van de inwoners een matig tot hoog risico op angst of depressie, ten opzichte van 46 procent landelijk. Alle gemeenten in Zuidoost Friesland scoren beter dan het landelijk gemiddelde. Psychische ongezondheid kan zich uiten in allerlei klachten, zoals sombere gevoelens, zenuwachtig zijn of angst hebben. Het kan ook om psychosomatische klachten gaan, zoals hoofdpijn, vermoeidheid, duizeligheid of buikpijn. Het percentage inwoners dat risico loopt op psychische klachten is zowel landelijk als provinciaal toegenomen in de afgelopen jaren. In Zuidoost Friesland ervaart 14 procent van de inwoners (heel) veel stress, ten opzichte van 18 procent landelijk. In Smallingerland en Weststellingwerf wordt de meeste stress ervaren en in Ooststellingwerf het minst. Als stress te lang aanhoudt, kunnen mensen overspannen raken of een burn-out krijgen, waardoor ze niet meer goed kunnen functioneren in het dagelijks leven. In Fryslân zijn er grote verschillen tussen leeftijdsgroepen op het gebied van stress. Het aandeel dat (heel) veel stress ervaart neemt af met de leeftijd. Bijna een kwart (23%) van de jongvolwassenen ervaart (heel) veel stress, terwijl dit percentage onder 75plussers 4 procent is (FSP, 2020).
Percentage inwoners (18+) met psychische klachten, 2020 Nederland Fryslân Zuidoost Friesland
Heerenveen Ooststellingwerf Opsterland Smallingerland Weststellingwerf
18% 14% 14% 13% 11% 13% 15% 15%
46% 40% 40% 38% 37% 41% 44%
Matig tot hoog risico op angst of depressie (Heel veel stress)
37%
Bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen, GGD Fryslân, bewerking FSP
// 21
// WERK Werk is belangrijk voor het welbevinden van mensen: werk verschaft inkomen, structureert de tijd, brengt sociale contacten met zich mee, biedt ontplooiingsmogelijkheden en draagt bij aan waardering (WRR, 2020). Het thema werk omvat zeven indicatoren, namelijk: netto-arbeidsparticipatie, werkloosheid, vacaturegraad, opleidingsniveau van werkenden, tevredenheid met het werk, aandeel banen per sector en scholing tijdens carrière.
Overgrote deel van de werkenden tevreden met zijn/haar werk Brede welvaart gaat niet alleen over het aantal werkenden, banen en het verdienvermogen, maar ook over de beleving van het werk door inwoners. Ruim acht op de tien inwoners van Zuidoost Friesland (82%) is (zeer) tevreden met zijn/haar werk. Tevredenheid met het werk gaat onder andere over werkbeleving, werk/privé balans en eigen regie op het werk. Tussen de regio’s bestaan kleine verschillen als het gaat om de tevredenheid met het werk. Inwoners van Zuidoost Friesland en Leeuwarden zijn het minst tevreden. Percentage inwoners dat (zeer) tevreden is met zijn/haar werk, 2021 Fryslân
85%
Leeuwarden
83%
Noordwest Fryslân
88%
Noordoost Fryslân
88%
Zuidoost Friesland Zuidwest Fryslân
82% 87%
Bron: Panel Fryslân (FSP)
// 22
Meeste banen in zorg en welzijn De sector gezondheids- en welzijnszorg telt in Zuidoost Friesland de meeste banen (19%), gevolgd door handel en reparatie, industrie en delfstoffenwinning en zakelijke dienstverlening. De provincie Fryslân kent dezelfde top vier, waarbij de sector handel en reparatie en de sector industrie en delfstoffenwinning beide twee procentpunt lager scoren dan in Zuidoost Friesland. Op landelijk niveau staan dezelfde vier sectoren in de top vier, maar daar scoort de sector handel en reparatie het hoogst (17%), gevolgd door respectievelijk gezondheids- en welzijnszorg (16%), zakelijke dienstverlening (16%) en industrie en delfstoffenwinning (10%). Aandeel banen per sector in Nederland en Zuidoost Friesland, 2020 Gezondheids- en welzijnszorg Handel en reparatie Industrie en delfstoffenwinning Zakelijke dienstverlening Onderwijs Bouwnijverheid Vervoer en opslag Landbouw en visserij Overige dienstverlening Horeca Openbaar bestuur en overheid Informatie en communicatie Nederland
Financiële instellingen
Zuidoost Friesland
Nutsbedrijven 0%
5%
10%
15%
20%
25%
Bron: Provincie Fryslân, bewerking FSP
Netto-arbeidsparticipatie iets gedaald De netto-arbeidsparticipatie laat zien hoeveel procent van de beroepsbevolking van 15 tot 75 jaar werkzaam is. In 2020 ligt dat percentage in de regio Zuidoost Friesland op 67,8 procent, nagenoeg gelijk aan het gemiddelde van de provincie (67,5%), maar lager dan landelijk (68,4%). Smallingerland kent binnen de regio Zuidoost Friesland de laagste netto-arbeidsparticipatie (66,7%), Heerenveen de hoogste (68,8%). De percentages liggen ongeveer een halve procentpunt lager dan het jaar ervoor. Het jaar 2020 kent dus een kleine afname van het aantal werkenden. Het ligt voor de hand dat dit te maken heeft met de maatregelen omtrent de Coronapandemie. In 2021 lijkt de werkgelegenheid zich weer hersteld te hebben. Over de afgelopen tien jaar zien we dan ook een gemiddelde stijging van zo’n twee à drie procentpunt. Dat steeds meer mensen werken is hard nodig. Door vergrijzing en ontgroening is de verwachting dat Fryslân tot 2050 22 procent van de beroepsbevolking kwijtraakt. Er zijn dus steeds minder mensen beschikbaar voor de Friese arbeidsmarkt (FSP, 2022).
// 23
Netto-arbeidsparticipatie (het aandeel van de werkzame beroepsbevolking (15 t/m 74 jaar) in de bevolking van dezelfde leeftijdsgroep), 2020 Nederland
68,4%
Fryslân
67,5%
Zuidoost Friesland
67,8%
Heerenveen
68,8%
Ooststellingwerf
67,7%
Opsterland
67,9%
Smallingerland
66,7%
Weststellingwerf
68,0%
Bron: CBS, bewerking FSP
Minder openstaande vacatures De vacaturegraad is het aantal openstaande vacatures per duizend banen. Onder een vacature wordt verstaan een arbeidsplaats waarvoor, binnen of buiten een onderneming of instelling, personeel wordt gezocht. In 2020 stonden er in Nederland per duizend banen gemiddeld 25 banen open. In Fryslân was de vacaturegraad 22 open banen. De vacaturegraad kende vanaf 2015 een stijgende trend, maar is in 2020 gedaald ten opzichte van het jaar ervoor. Er zijn geen cijfers beschikbaar over de regio of afzonderlijke gemeenten (CBS, 2021).
Ruim de helft van de werkenden volgt scholing voor werk In Zuidoost Friesland geeft 54 procent van de werkenden aan in de afgelopen twee jaar een opleiding of cursus te hebben gevolgd voor zijn/haar werk. De andere regio’s scoren een tot drie procentpunten hoger. Wendbaarheid van werkenden is belangrijk voor de veerkracht van de regionale economie. De overheid stimuleert mensen om te blijven leren, ook als ze al een baan hebben. Bepaalde groepen in de samenleving blijven echter achter in de deelname aan scholing. In 2021 gaf 62% van de hoogopgeleide inwoners in Fryslân aan een opleiding gevolgd te hebben voor het werk, terwijl dat voor laagopgeleiden maar 40% was. Zo’n scheidslijn loopt er ook naar leeftijd: 50-plussers leren het minst vaak bij via een scholingstraject op het werk (FSP, 2022). Percentage werkenden dat in de afgelopen twee jaar een opleiding of cursus heeft gevolgd voor het werk, 2020 Fryslân
55%
Leeuwarden
55%
Noordwest Fryslân
56%
Noordoost Fryslân
57%
Zuidoost Friesland
54%
Zuidwest Fryslân
56%
Bron: Panel Fryslân (FSP)
// 24
Minder hoogopgeleide bevolking in Zuidoost Friesland De beroeps- en niet-beroepsbevolking (inwoners tussen de 15 en 75 jaar) van de regio Zuidoost Friesland kan ingedeeld worden naar onderwijsniveau in drie categorieën: laag-, middelbaar- en hoog onderwijs. Dit betreft de definitie en indeling van het CBS 2. In Zuidoost Friesland valt 28 procent van de inwoners onder de categorie laag onderwijs, 43 procent middelbaar onderwijs en 28 procent hoog onderwijs. Van de overige één procent is het onderwijsniveau onbekend. Deze verdeling is nagenoeg gelijk aan die op provinciaal niveau. Tussen de gemeenten zien we enige differentiatie. Vergeleken met landelijk telt de regio een groter aandeel laag- en middelbaar opgeleide beroepsbevolking, en een kleiner aandeel hoogopgeleide beroepsbevolking. Percentage van de bevolking (15 tot 75 jaar) ingedeeld naar laag-, middelbaar- en hoog onderwijs, 20203 Nederland
26%
Fryslân
29%
42%
27%
Zuidoost Friesland
28%
43%
28%
Heerenveen
27%
41%
30%
Middelbaar
Ooststellingwerf
26%
42%
26%
Hoog
38%
34%
Laag
Onbekend Opsterland
27%
41%
27%
Smallingerland
29%
44%
27%
Weststellingwerf
26%
47%
26%
Bron: CBS, bewerking FSP
Werkloosheid licht toegenomen In 2020 was 3,7 procent van de beroepsbevolking in Zuidoost Friesland werkloos. Sinds 2015 daalde de werkloosheid gestaag, zowel landelijk als regionaal. Echter is de werkloosheid in 2020 weer licht toegenomen met ongeveer een half procentpunt ten opzichte van 2019. Aangenomen wordt dat de oorzaak daarvan in de coronacrisis ligt. Die tijdelijke afname zien we overal terug, zowel landelijk als regionaal. Landelijk is de werkloosheid alweer gedaald tot het niveau voor de coronacrisis (CBS, 2022).
Volgens definitie van het CBS: laagopgeleid omvat onderwijs op het niveau van basisonderwijs, het vmbo, de eerste 3 leerjaren van havo/vwo, of de assistentenopleiding (mbo-1). Middelbaar opgeleid omvat de bovenbouw van havo/vwo, de opleidingen mbo-2 t/m mbo-4. Hoogopgeleid omvat onderwijs op het niveau van hbo of wo. 3 Het CBS gebruikt voor deze indicator afgeronde cijfers. Deze afgeronde cijfers zijn vertaald naar percentages, daardoor telt niet elke rij op tot precies honderd procent. 2
// 25
Percentage personen (15 t/m 74 jaar) zonder betaald werk (zij die recent naar werk hebben gezocht en daarvoor direct beschikbaar zijn), 2020 Nederland
3,8%
Fryslân
3,8%
Zuidoost Friesland
3,7%
Heerenveen
3,8%
Ooststellingwerf
3,6%
Opsterland
3,2%
Smallingerland
4,1%
Weststellingwerf
3,6%
0%
5%
Bron: CBS, bewerking FSP
// 26
// ONDERWIJS Goed onderwijs is de basis voor een samenleving waarin iedereen tot zijn recht komt en de kans krijgt het beste uit zichzelf te halen. Een diploma biedt meer kans op een baan en een goede toekomst. Daarom moeten kinderen in Nederland vanaf vijf jaar naar school, totdat ze een diploma (startkwalificatie) hebben of achttien jaar worden. Het thema onderwijs omvat vier indicatoren, namelijk: leerlingenaantallen, schooladvies, diploma’s vmbo/havo/vwo en diploma’s mbo/hbo/wo.
Dalende leerlingenaantallen in het onderwijs Er zijn in de afgelopen jaren minder kinderen geboren in Zuidoost Friesland waardoor het aantal leerlingen in het onderwijs daalt. In 2010/2011 volgden ruim 15.000 kinderen basisonderwijs in Zuidoost Friesland. In de afgelopen tien jaar is het aantal leerlingen met bijna 800 gedaald (-5%). De leerlingendaling houdt naar verwachting aan tot 2026. Daarna wordt een lichte stijging verwacht. De daling van het aantal leerlingen in Zuidoost Friesland is (-5%) kleiner dan provinciaal. Wel zijn er grote verschillen per gemeente. Vooral in Smallingerland (-19%) en Weststellingwerf (-15%) is het aantal leerlingen flink gedaald in de afgelopen tien jaar. In Heerenveen is het aantal leerlingen gestegen (+13%). Dit komt echter ook door de gemeentelijke herindeling, waardoor gemeente Heerenveen in 2014 meer inwoners kreeg. Het dalende aantal leerlingen wordt ook steeds meer merkbaar in het voortgezet onderwijs. De leerlingendaling heeft consequenties voor de organisatie van het onderwijs. Scholen krijgen minder inkomsten en hebben minder klaslokalen en leraren nodig. Soms daalt het aantal leerlingen zo sterk dat een school moet sluiten of fuseren. Het aantal basisscholen in Zuidoost Friesland is sinds 2011 met 39 scholen afgenomen (DUO, 2021).
Aantal leerlingen en procentuele stijging/daling in het basisonderwijs naar regio en gemeente, 2010/20112019/2020 Regio 2010/2011 2019/2020 Procentuele stijging/daling Fryslân 61.160 51.920 -15% Zuidoost Friesland 15.673 14.883 -5% Heerenveen 3.712 4.195 +13% Ooststellingwerf 2.043 1.907 -7% Opsterland 2.775 2.899 4% Smallingerland 4.904 3.970 -19% Weststellingwerf 2.239 1.912 -15% Bron: DUO Lagere schooladviezen in Oost- en Weststellingwerf Kinderen met dezelfde talenten krijgen in het onderwijs niet altijd gelijke kansen. In het schooljaar 2020/2021 had 48 procent van de leerlingen in Ooststellingwerf en Weststellingwerf een hogere score (tenminste een halve schoolsoort hoger dan het schooladvies) op de eindtoets dan het schooladvies van de basisschool. Dit percentage is hoger dan provinciaal (45%) en landelijk (38%). Daarentegen is het percentage dat hoger scoort op de eindtoets dan het schooladvies in Heerenveen (36%) en Smallingerland (34%) relatief laag in vergelijking met andere gemeenten in Fryslân. Uit onderzoek blijkt dat kinderen van hoogopgeleide ouders gemiddeld hogere adviezen krijgen, ook al zijn de schoolprestaties hetzelfde (Onderwijsinspectie, 2018). Mogelijk is dit een van de verklaringen voor de lagere adviezen in Ooststellingwerf en Weststellingwerf. Het gemiddelde opleidingsniveau (dus ook van de ouders) in deze gemeenten ligt lager dan landelijk.
// 27
Percentage leerlingen per gemeente, waarvan de score van de eindtoets hoger dan het schooladvies is, 2020/2021
Bron: DUO, bewerking FSP
Schooladvies in groep 8 Sinds 2015 is het schooladvies van de leerkracht leidend bij de overgang van de basisschool naar het voortgezet onderwijs. Op basis van leerprestaties, aanleg en ontwikkeling adviseert de leerkracht welk schooltype het beste bij het kind past. Vervolgens maken de kinderen een verplichte eindtoets. Als de uitslag op de eindtoets tenminste een half schoolniveau hoger is dan het gegeven schooladvies, moet de basisschool het schooladvies heroverwegen. De basisschool kan in overleg met de ouders en leerling het schooladvies naar boven bijstellen, maar dit is niet verplicht.
// 28
Meer vmbo-diploma’s in Zuidoost Friesland In de regio Zuidoost Friesland behaalde 58 procent van de leerlingen in schooljaar 2019/2020 een vmbodiploma. Dat is iets hoger dan het Friese gemiddelde (57%) en een stuk hoger dan het landelijk gemiddelde van 52 procent. In de afgelopen tien jaar werden in Fryslân telkens meer vmbo-diploma’s en minder vwodiploma’s behaald ten opzichte van landelijk. Dat komt overeen met de schooladviezen in groep 8. Leerlingen in Fryslân krijgen vaker een vmbo-advies en minder vaak een vwo-advies dan landelijk. Als we kijken naar de gemeenten in Zuidoost Friesland dan zien we grote verschillen. Vooral in de gemeenten Smallingerland en Heerenveen (18%) is het percentage vwo-diploma’s hoger dan provinciaal. Gemeenten Opsterland (14%) en Weststellingwerf (10%) scoren juist lager dan het Friese gemiddelde. Vooral in Weststellingwerf worden er relatief veel vmbo-diploma’s (67%) en weinig vwo-diploma’s (10%) behaald. Gediplomeerden per regio naar onderwijssoort in het voortgezet onderwijs, 2019/2020 Nederland
52%
28%
20%
Fryslân
57%
27%
16%
Zuidoost Friesland
58%
26%
16%
Heerenveen
55%
26%
18%
Ooststellingwerf
56%
27%
17%
Opsterland
58%
28%
14%
Smallingerland
58%
25%
18%
Vmbo Havo
Weststellingwerf
67%
23%
Vwo
10%
Bron: DUO, bewerking FSP
Meer mbo-diploma’s in Zuidoost Friesland Bijna driekwart (73%) van de diploma’s die in Zuidoost Friesland werden behaald in schooljaar 2019/2020 is een mbo-diploma. Dat aandeel is hoger dan provinciaal (68%) en landelijk (49%). Wel is het aandeel licht afgenomen (-4%) in de afgelopen 10 jaar. Als we kijken naar de gemeenten in de regio dan zien we dat in verhouding in Smallingerland (70%) de minste mbo-diploma’s worden behaald en in Ooststellingwerf (80%) en Westellingwerf de meeste (79%). Het aandeel wo-studenten in Zuidoost Friesland (5%) is veel lager dan landelijk, waar bijna een kwart (24%) van de jongeren een wo-opleiding volgt. Eerder zagen we al dat er minder vwo-adviezen worden gegeven en uiteindelijk ook minder vwo-diploma’s worden behaald. Een logisch gevolg is dat minder jongeren doorstromen naar het wetenschappelijk onderwijs. Dat effect wordt versterkt door het beperkte aanbod van wetenschappelijk onderwijs in Fryslân. Een wetenschappelijke opleiding is voor Friese studenten vaak alleen buiten de provincie mogelijk. Mogelijk kiezen zij daarom eerder voor een andere opleiding of verlaten zij de provincie.
// 29
Gediplomeerden per regio naar onderwijssoort in het beroeps- en wetenschappelijk onderwijs, 2019/2020 Nederland Fryslân
49%
24%
68%
27%
26%
6%
Zuidoost Friesland
73%
21%
5%
Heerenveen
72%
22%
6%
Ooststellingwerf
80%
17%
3%
Opsterland
72%
23%
5%
Smallingerland
70%
24%
6%
Mbo Hbo Wo
Weststellingwerf
79%
17%
4%
Bron: DUO, bewerking FSP
// 30
// WONEN Een goed dak boven het hoofd is een primaire levensbehoefte en een belangrijke basisvoorwaarde voor brede welvaart. Waar en hoe je woont is van grote betekenis voor de kwaliteit van leven. In Nederland gaat een aanzienlijk deel van het maandelijkse inkomen op aan de huur of hypotheek van een woning. De plek waar men woont is bovendien ook van belang voor de gezondheid en het sociale leven, zoals de nabijheid van voorzieningen. Binnen het thema wonen kijken we naar het totaal aantal woningen, aantal sloop- en nieuwbouwwoningen, het percentage koop- en huurwoningen, gemiddelde verkoopprijs en de ontwikkeling van de verkoopprijs.
Woningoverzicht De onderstaande tabel laat het totaal aantal woningen op 1 januari 2021 zien. In de regio Zuidoost Friesland zijn er dan 85.978 woningen. In 2021 zijn er 533 nieuwbouwwoningen in de regio gerealiseerd. Er zijn in 2021 216 woningen in de regio gesloopt. Aantal woningen totaal, nieuwbouw en gesloopt per regio in 2021 Totaal aantal Aantal woningen nieuwbouwwoningen 1 januari 2021 2021 Nederland 7.966.331 68.633 Fryslân 304.693 1.909 Zuidoost Friesland 85.978 533 Heerenveen 23.767 120 Ooststellingwerf 11.419 137 Opsterland 13.202 83 Smallingerland 25.833 105 Weststellingwerf 11.757 88 Bron: CBS, bewerking FSP
Aantal gesloopte woningen 2021 9.561 626 216 13 133 23 36 11
Meer koop- dan huurwoningen Zowel de provincie Fryslân als de regio Zuidoost Friesland heeft een hoog aandeel koopwoningen; respectievelijk 62 en 63 procent van de woningvoorraad. Landelijk ligt dat lager, namelijk op 57 procent. Het grootste deel van de huurwoningen is eigendom van woningcorporaties. Voorraad woningen naar eigendom op 1 januari, 2021 Nederland
57%
29%
14%
Fryslân
62%
27%
11%
Zuidoost Friesland
63%
28%
9%
Heerenveen
60%
29%
12%
Ooststellingwerf
67%
27%
6%
Opsterland
70%
22%
8%
Smallingerland Weststellingwerf
60% 65%
31% 27%
Koop Huur: woningcorporatie Huur: overig
10% 8%
Bron: CBS, bewerking FSP
// 31
Gemiddelde verkoopprijs stijgt Onderstaande kaart laat de gemiddelde verkoopprijs van woningen per gemeente zien. In heel Fryslân waren de verkochte woningen op de vier Waddeneilanden gemiddeld het duurst. In de regio Zuidoost Friesland waren de verkochte woningen in de gemeente Opsterland (€ 320.331) gemiddeld het duurst, maar dat bedrag ligt dicht bij de gemiddelde verkoopprijs in Heerenveen, Oost- en Weststellingwerf. In de gemeente Smallingerland waren de verkochte woningen gemiddeld het goedkoopst (€ 282.933). Gemiddelde verkoopprijs woningen per Friese gemeente, 2021
Bron: CBS, bewerking FSP
De gemiddelde verkoopprijs van woningen stijgt zowel in Fryslân als landelijk. In Fryslân zijn woningen gemiddeld nog steeds goedkoper dan in Nederland. In 2021 werd een woning in de provincie Fryslân voor gemiddeld €290.253 verkocht, landelijk was dat €386.714. Zowel de gemeenten, provincie als Nederland laten een stijgende trend laten zien vanaf ongeveer 2013. De gemiddelde verkoopprijs van Nederland ligt behoorlijk boven die in Fryslân en de afzonderlijke gemeenten, maar in Zuidoost Friesland ligt de gemiddelde verkoopprijs in 2021 in de meeste gemeenten wel boven het Fries gemiddelde. Alleen in Smallingerland ligt de gemiddelde verkoopprijs in 2021 iets lager. De gemeenten Oost- en Weststellingwerf kenden het afgelopen jaar de grootste stijging, de gemiddelde verkoopprijs ligt daar respectievelijk ruim €66.000 en €54.000 hoger dan in 2020.
// 32
// SAMENLEVING Voor de brede welvaart is het belangrijk dat iedereen kan deelnemen aan de samenleving en dat mensen vertrouwen op elkaar en op instituties zoals de overheid en het rechtssysteem. De sociale infrastructuur, zoals familieverbanden, buren, vrienden, en verenigingen, vormt daarbij de basis (CBS, 2015). Dit kan via verenigingen zoals sportclubs, door informele contacten die mensen hebben met vrienden, familie of collega’s of door het doen van vrijwilligerswerk. Om zicht te krijgen op de sociale samenhang bestaat het thema samenleving in de brede welvaart uit vijf indicatoren, namelijk: contact met familie, vrienden en buren, eenzaamheid, het vertrouwen in instituties, het vertrouwen in mensen onderling en het aandeel inwoners dat vrijwilligerswerk doet.
Contact met familie, vrienden en buren gedaald In Zuidoost Fryslân had 70 procent van de inwoners van 15 jaar en ouder in 2020 minstens één keer per week contact met familie, vrienden en buren. In 2012 was dit aandeel nog 75 procent. Ook landelijk (-5%) en in Fryslân (-4%) is het aandeel dat wekelijks contact heeft met familie, vrienden en buren gedaald in dezelfde periode (CBS, 2020).
Veel eenzaamheid, maar minder dan landelijk In Zuidoost Friesland is 40 procent van de inwoners in 2020 eenzaam. Dit is een groot aandeel, maar wel lager dan provinciaal (41%) en landelijk waar 47 procent van de inwoners eenzaam is. Als we kijken naar de gemeenten in Zuidoost Friesland dan zien we dat Ooststellingwerf (42%) iets hoger scoort dan het Friese gemiddelde. Andere gemeenten scoren gelijk of lager dan Fryslân. Opsterland (37%) heeft het laagste aandeel inwoners met eenzaamheid. De meeste mensen hebben behoefte aan sociaal contact. Ze willen graag deel uitmaken van een groep, ervaringen delen en kunnen aankloppen bij anderen voor steun. Als de hoeveelheid en/of de aard van contacten niet voldoen aan de behoefte van mensen, kunnen zij zich eenzaam voelen. Langdurige eenzaamheid gaat ten koste van het welbevinden van mensen en verhoogt het risico op gezondheidsproblemen (VZinfo, 2022). Eenzaamheid is van alle leeftijden, maar onder 75-plussers komt het vaker voor dan onder jongeren. Verder zijn laag- en middelbaaropgeleiden vaker eenzaam dan hoogopgeleide inwoners (FSP, 2021). Percentage inwoners (18+) dat matig tot ernstig eenzaam is per regio, 2020 Nederland
47%
Fryslân
41%
Zuidoost Friesland
40%
Heerenveen
41%
Ooststellingwerf
42%
Opsterland
37%
Smallingerland
40%
Weststellingwerf
39%
Bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen, GGD Fryslân, bewerking FSP
// 33
Vertrouwen in instituties gestegen tijdens begin coronacrisis In Zuidoost Friesland en in Fryslân had 69 procent van de inwoners in 2020 vertrouwen in instituties, zoals de Tweede Kamer, politie en rechters. Een jaar eerder was dat nog 62 procent. Ook landelijk (+7%) steeg het vertrouwen. Net als een jaar eerder is het vertrouwen in Smallingerland het laagst, namelijk 65 procent. In Opsterland (74%) en Weststellingwerf (72%) is het vertrouwen hoger dan provinciaal. Voor Ooststellingwerf zijn geen cijfers beschikbaar. Tijdens crisissen in een samenleving als gevolg van een externe dreiging wordt vaak een stijging van politiek vertrouwen waargenomen. Mensen zijn dan geneigd om zich eensgezind te scharen achter regeringsleiders en andere autoriteiten (SCP, 2021). Inmiddels is het vertrouwen in Fryslân in de regering en de Tweede Kamer lager dan voor de coronacrisis, blijkt uit onderzoek van Panel Fryslân (FSP, 2021). Percentage inwoners (15+) dat vertrouwen heeft in de Tweede Kamer, politie en rechters per regio, 2020 Nederland
70%
Fryslân
69%
Zuidoost Friesland
69%
Heerenveen
67%
Ooststellingwerf Opsterland Smallingerland Weststellingwerf
74% 65% 72%
Bron: CBS, bewerking FSP
Vertrouwen in anderen stijgt In Zuidoost Friesland heeft 65 procent van de inwoners in 2020 over het algemeen vertrouwen in anderen. In 2012 was dat nog 60 procent. Het vertrouwen in anderen in de regio is iets lager dan provinciaal (66%), maar wel hoger dan landelijk (63%). Vooral in Opsterland hebben inwoners veel vertrouwen in elkaar. Voor Ooststellingwerf zijn geen cijfers beschikbaar. Vertrouwen is onmisbaar in sociale relaties en essentieel voor het functioneren van de samenleving. Over het algemeen hebben inwoners met een laag opleidingsniveau minder vertrouwen in andere mensen dan hoogopgeleiden. Dit was ook voor de coronacrisis het geval, maar dit verschil is groter geworden naarmate de crisis langer duurde (FSP, 2021).
// 34
Percentage inwoners (15+) dat vindt dat anderen in het algemeen te vertrouwen zijn per regio, 2020 Nederland
63%
Fryslân
66%
Zuidoost Friesland
65%
Heerenveen
64%
Ooststellingwerf Opsterland
75%
Smallingerland
59%
Bron: CBS, bewerking FSP
Aandeel vrijwilligerswerk daalt Meer dan de helft van de inwoners (53%) van Zuidoost Friesland deed in 2020 vrijwilligerswerk. In 2012 was dat aandeel nog 60 procent. Ook provinciaal is het aandeel vrijwilligerswerk gedaald van 58 procent in 2012 naar 51 procent in 2020. Er zijn grote verschillen per gemeente in Zuidoost Friesland. In Weststellingwerf doet 45 procent van de inwoners vrijwilligerswerk, in Opsterland en Smallingerland 51 procent en in Heerenveen 52 procent. Voor Ooststellingwerf zijn dit jaar geen cijfers beschikbaar. In 2019 was dit de gemeente waar het meeste vrijwilligerswerk werd gedaan. De mate waarin vrijwilligers actief zijn is een belangrijke indicator van de sociale samenhang en voor de brede welvaart. Vrijwilligerswerk is een manier om met elkaar in contact te komen en een bijdrage te leveren aan de samenleving. Over het algemeen doen inwoners met een hoog opleidingsniveau vaker vrijwilligerswerk dan lager opgeleiden. Ook doen inwoners van dorpen vaker vrijwilligerswerk dan inwoners van grotere plaatsen (>5000 inwoners) (FSP, 2022). Percentage inwoners (15+) dat vrijwilligerswerk heeft verricht voor organisaties of verenigingen per regio, 2012-2020 100% 80% 60% 40% Nederland
20%
Fryslân Zuidoost Friesland
0%
2012
2014
2016
2018
2020
Bron: CBS, bewerking FSP
// 35
// VEILIGHEID Veiligheid is essentieel voor een leefbare omgeving. Naarmate de leefomgeving onveiliger is, neemt doorgaans de participatie af en voelen mensen zich minder verantwoordelijk voor hun omgeving. Bovendien zijn mensen die zich veilig voelen gelukkiger en tevredener met het leven. Veiligheid heeft daarbij zowel een fysieke als een mentale dimensie. Fysieke onveiligheid leidt tot letsel of zelfs dodelijke slachtoffers. Het gevoel van onveiligheid kan ten koste gaan van participatie en verantwoordelijkheidsgevoel ten opzichte van de leefomgeving. Het thema veiligheid wordt met vier indicatoren in beeld gebracht, namelijk: vaak onveilig voelen in de buurt, het aantal ondervonden delicten, het aantal geregistreerde misdrijven en het rapportcijfer dat inwoners geven voor de veiligheid in hun dorp of wijk.
Minder vaak onveilig gevoel in de buurt Voor de indicatoren ‘vaak onveilig voelen in de buurt’ en het aantal ondervonden delicten zijn geen nieuwe cijfers beschikbaar. Uit de regionale Monitor Brede Welvaart van vorig jaar bleek dat in Fryslân minder inwoners zich vaak onveilig voelen in de buurt (0,9%) vergeleken met het landelijk gemiddelde (1,4%). Gevoelens van onveiligheid hangen negatief samen met geluk en de tevredenheid met het leven (FSP, 2021). Ook het aantal ondervonden delicten lag in Fryslân lager dan landelijk. Misdaad grijpt direct in op de kwaliteit van leven van slachtoffers (CBS, 2020). Zowel het feitelijke risico op slachtofferschap als het gevoel van (on)veiligheid doen ertoe.