CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

I-03 Rekenkamerbrief inzake DoeMee-onderzoek onderbesteding

Raadsvergadering 19 oktober 2026, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken3.150 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

Betreft: Rekenkamerbrief DoeMee-onderzoek naar onderbesteding 22 september 2026 Geachte leden van de raad, Voor u ligt de rekenkamerbrief waarin we de resultaten, constateringen en adviezen met u delen die voortgekomen zijn uit het DoeMee-onderzoek naar onderbesteding. Over deelname aan dit door de Vereniging van Rekenkamers geïnitieerde onderzoek hebben wij u eerder geïnformeerd via het onderzoeksprogramma van de rekenkamer. De Vereniging van Rekenkamers, en ook uw eigen rekenkamer, vond dit een relevant onderwerp omdat gemeenteraden onderbesteding als probleem ervaren omdat het beperkingen oplevert in wat er binnen de financiële mogelijkheden van de gemeente in een jaar gerealiseerd kan worden. Overgebleven middelen kunnen niet meer uitgegeven worden omdat het jaar voorbij is, terwijl er mogelijk wel behoefte was dit te doen op bepaalde beleidsterreinen. Voor de raden wordt dat probleem vergroot als dit jaarlijks gebeurt, en als het gaat om aanzienlijke bedragen. Het kan duiden op niet realistisch begroten, het niet uitvoeren van activiteiten of het te laat in het jaar beschikbaar komen van extra middelen vanuit het Rijk.

De hoofdvraag die in dit DoeMee onderzoek, waar 110 gemeentelijke rekenkamers van 138 gemeenten aan meededen, centraal stond was daarom de volgende: Geeft de wijze waarop wordt begroot, de volksvertegenwoordigers een goed inzicht in de baten en lasten en kan dit worden verbeterd? De onderzoekers hebben in kaart gebracht of er sprake was van onderbesteding, wat de omvang daarvan was, op welke terreinen onderbesteding voorkwam, of daar een verklaring voor te geven was en wat de regels zijn voor het rapporteren over onderbesteding. In deze brief leest u de belangrijkste constateringen en adviezen die van toepassing zijn op gemeente Weststellingwerf. De adviezen bevatten handvatten die u kunt gebruiken om grip te krijgen op onderbesteding wanneer u dit signaleert, bijvoorbeeld bij begrotingswijzigingen en het behandelen van de kadernota en de begroting. In deze brief leest u eerst de constateringen, gevolgd door de adviezen aan u als raad. Deze constateringen en adviezen zijn specifiek van toepassing op gemeente Weststellingwerf maar wel gebaseerd op het overkoepelende onderzoek waarin de resultaten van alle gemeenten zijn bekeken en op de uitkomsten van het onderzoek dat specifiek voor Weststellingwerf is gedaan. Na de constateringen en adviezen bespreken we kort het fenomeen onderbesteding, gevolgd door de belangrijkste uitkomsten van het onderzoek voor Weststellingwerf.

Bent u geïnteresseerd in het overkoepelende onderzoek en bijbehorende uitkomsten dan kunt u dat rapport hier vinden. Omdat dit een rekenkamerbrief is met uitsluitend adviezen die kunnen dienen als handvat bij uw werk als gemeenteraadslid en de rekenkamer geen officiële aanbevelingen doet, hoeft u hier geen raadsbesluit over te nemen. De rekenkamer zal in de controle/auditcommissie een toelichting geven op het uitgevoerde onderzoek. Indien u dit wenst is de rekenkamer graag bereid dit onderzoek nader aan u toe te lichten en eventuele vragen te beantwoorden. Met vriendelijke groet, Namens de rekenkamer Hanneke Vervoort Voorzitter

Constateringen en adviezen In de gemeente Weststellingwerf blijkt dat in alle acht onderzochte jaren sprake was van positieve financiële resultaten bij de jaarrekening. Die resultaten waren in alle jaren ook beter dan in zowel de primitieve begroting als de laatst gewijzigde begroting was verwacht. Constateringen 1) Extra bijdragen uit het gemeentefonds verklaren veel van de meevallers in de baten. Vaak komt dit geld pas in de loop van het jaar beschikbaar, te laat om nog te besteden. 2) Naast het gemeentefonds zijn ook andere rijksmiddelen die laat in het begrotingsjaar zijn ontvangen, een belangrijke verklaring voor onderbesteding. Het onderzoek laat voorbeelden zien, zoals middelen voor energietoeslag en de opvang van Oekraïners. Vaak stonden extra lasten tegenover die extra baten, maar zijn de baten hoger dan de lasten. 3) Een verklaring voor onderbesteding is zogenaamd planningsoptimisme waardoor het niet lukt om de geplande lasten daadwerkelijk te besteden. De lasten in de laatst vastgestelde begroting liggen hoger dan in de jaarrekening. 4) De onderbezetting in de capaciteit van de ambtelijke organisatie leidt ook tot onderbesteding. Er is jaarlijks sprake van een financiële meevaller op eigen personeel. 5) De inhuur van extern personeel overschrijdt elk jaar ruimschoots de begrote bedragen.

Hierdoor zijn de totale personeelskosten (eigen personeel + inhuur extern personeel) hoger dan begroot. 6) In de begroting is sprake van overschatting van de lasten voor afschrijvingen. Vanaf 2020 is er jaarlijks sprake van lagere afschrijvingslasten dan begroot. Doordat investeringen later gereed zijn, wordt er later gestart met afschrijven. 7) Grondexploitaties zijn gevoelig voor procedures en doorlooptijden. Om die reden hebben we daar ook naar gekeken, waarbij we kijken naar de periode 2017-2024 en de periode 2020-2024 om toeval uit te filteren. Bij Weststellingwerf is het beeld als volgt: De lasten vallen mee en baten van grondexploitatie vallen tegen. Dat wijst op vertragingen in de uitvoering. 8) Uit het onderzoek blijkt ook dat ontvangen en betaalde rente een rol spelen bij onderbesteding. Rentelasten zijn in alle 8 onderzochte jaren lager dan verwacht, hierin lijkt er een verband te zijn met vertraging in investeringen. De rentebaten zijn van 2017 tot 2021 lager dan begroot en nemen vanaf 2022 juist toe. De nog niet bestede rijksmiddelen spelen hierin een belangrijke rol, naast de ontwikkeling van de marktrente. Adviezen aan de raad U als raad heeft mogelijkheden om in meer of mindere mate bij te sturen op de besteding van middelen in de begroting. De rekenkamer doet aanbevelingen om meer grip te krijgen op het fenomeen onderbesteding.

In het landelijke rapport staan ook aanbevelingen voor andere partijen om de informatievoorziening rondom begrotingen en rekeningen te verbeteren. Uiteindelijk dragen die aanbevelingen ook bij aan het goed kunnen invullen van uw rol om middelen toe te wijzen aan de maatschappelijke doelen die u in gemeente Weststellingwerf wilt bereiken. Via uw netwerk en de activiteiten van het college van B&W richting organisaties als VNG kunt u die aanbevelingen ook ondersteunen. In deze rekenkamerbrief doet de rekenkamer geen aanbevelingen, maar we willen wel enkele adviezen meegeven aan de raad. Om als raadslid goed de kaderstellende en controlerende taak uit te voeren hebben we enkele vragen opgenomen die u kunt stellen bij de behandeling van de P&C documenten. De volgende vragen helpen om het college kritisch te bevragen op signalen van onderbesteding. 1. Vraag bij elke begrotingswijziging (die extra lasten voor het lopende jaar betreft) of er voldoende ambtelijke capaciteit is om het project voor te bereiden en uit te voeren. Vraag ook of externe partijen ook voldoende capaciteit hebben om het project daadwerkelijk uit te voeren. Soms is het nodig om tussentijds een nieuw project te autoriseren, maar laat bij twijfel de financiële en personele gevolgen in het volgende begrotingsjaar vallen.

Vuistregel: gedurende het jaar nog extra lasten honoreren levert een hoog risico op onderbesteding op, dat geld kan vaak niet meer in het lopende jaar worden besteed. 2. Bespreek bij elk signaal van extra baten of het nog lukt om die baten nog in te zetten in het lopende jaar. Weeg af of een bestemmingsreserve gericht op besteding volgend jaar niet de betere oplossing is. 3. Maak bij de behandeling van de kadernota en de begroting een expliciet bespreekpunt van de trend van de eigen baten uit belastingen, leges en huren. Hier is vaak sprake van onderschatting van de opbrengsten. 4. Vraag het College om informatie over de belangrijkste kostensoorten op hoofdlijnen met een vergelijking tussen begroting en rekening (omdat dit niet standaard in de begroting en rekening wordt vermeld). Kijk dan kritisch naar de ontwikkelingen bij lasten eigen personeel en inhuur, afschrijvingen in plaats van kapitaallasten, belasting en leges exclusief de OZB, rentelasten en -baten. 5. Vraag het college om in de paragraaf bedrijfsvoering concreet te rapporteren over de personeelsformatie, de gemiddelde bezetting in het jaar en het ziekteverzuim. Doel hiervan is om een beeld te krijgen van onderbezetting en daaruit voortvloeiende knelpunten voor de taakuitvoering. Onderbesteding: wat is het? De gemeenteraad besluit bij de begrotingsbehandeling over financiële middelen om doelen te gaan bereiken.

Gedurende het jaar kan de gemeenteraad de begroting wijzigen, hetzij om nieuwe doelen te realiseren, hetzij omdat blijkt dat er te veel of te weinig middelen beschikbaar zijn gesteld voor een eerder vastgesteld doel. Een begroting is een plan voor de besteding van middelen. Dat betekent dat er altijd afwijkingen aan het eind van het jaar zullen zijn. Er zijn voor dit onderzoek drie vormen van onderbesteding onderscheiden: 1. Minder productie, dienstverlening, subsidieverstrekking of projecten realiseren dan gepland waardoor lagere lasten in een begrotingsjaar ontstaan; 2. Het niet volledig gebruiken van toegekende lasten voor productie, dienstverlening, subsidieverstrekking of projecten terwijl die taken wel zijn gerealiseerd. Met andere woorden: het werk kon goedkoper worden gedaan. 3. Het niet volledig (kunnen) benutten van begrote of gedurende het jaar beschikbaar gekomen baten om de beoogde productie, dienstverlening, subsidieverstrekking of projecten tot stand te brengen. Onderbesteding gaat daarmee niet alleen om minder middelen besteden dan gepland, maar ook om meer opbrengsten dan verwacht. Gemeenten zijn voor hun opbrengsten in hoge mate afhankelijk van het Rijk. Dus als het Rijk aan de knoppen draait, dan heeft dat directe gevolgen voor gemeenten. Ook opbrengsten waarvoor de gemeente geld van anderen dan het Rijk krijgt, kunnen afwijken van de verwachting.

Uit eerdere onderzoeken naar onderbesteding zijn een aantal factoren af te leiden die onderbesteding kunnen verklaren. We noemen die hieronder kort. a. Planningsoptimisme: denken dat het lukt om een bepaalde taak uit te voeren zonder voldoende rekening te houden met vertraging in doorlooptijden van besluitvorming, b. Capaciteit, zowel ambtelijk als bij feitelijke uitvoerders: er zijn te weinig mensen om alle geplande taken uit te voeren, c. Tijd, dat wil zeggen moment van beschikbaar komen van middelen: het gebeurt vaak dat in de laatste maanden van het jaar (december zelfs) extra middelen beschikbaar komen. Die kunnen meestal pas volgend begrotingsjaar worden uitgegeven. d. De raming in de begroting is niet goed. Dat zegt iets over interne processen binnen de gemeente Hieronder gaan we nader in op de bevindingen, waarbij we soms teruggrijpen op deze vier verklaringen. Totaalbeeld Bij gemeente Weststellingwerf is gedurende de onderzoeksperiode sprake geweest van onderbesteding. Gemeente Weststellingwerf sluit hierbij aan op het landelijke beeld dat er bij de jaarrekening geld overblijft ten opzichte van de ramingen in de begroting. In het onderzoek zijn de jaren 2017 t/m 2024 onderzocht. In alle 8 jaren was er sprake van een beter resultaat dan vooraf ingeschat.

In de jaren 2018 t/m 2021 werd in de begroting een negatief resultaat verwacht, maar bleek in de jaarrekening dat er een positief resultaat was. Uit onderstaande grafiek wordt duidelijk dat de jaarrekeningresultaten vanaf 2021 sterk toenemen en er jaarlijks bij de jaarrekening sprake is van een forse meevaller ten opzichte van de (gewijzigde) begroting. Beelden uit de gemeenteraad De rekenkamer heeft een gesprek gevoerd met een afvaardiging van de gemeenteraad. Op basis van deze gesprekken blijkt dat de raadsleden weten wat onderbesteding is. De raadsleden zijn op de hoogte van de onderdelen waar vaak sprake is van onderbesteding. Informatie De gemeenteraad van Weststellingwerf krijgt vooral informatie van het college via informatieavonden en via de P&C-cyclus. In de kadernota worden de uitgangspunten voor de begroting opgenomen, vervolgens wordt in de begroting het budget voor het jaar

vastgesteld. Gedurende het jaar zijn er 2 momenten om de begroting aan te passen. Dit wordt gedaan in het voorjaar en het najaar. De september- en decembercirculaire kunnen niet meegenomen worden in de najaarsnota. Hierdoor is bij de jaarrekening vaak een groot verschil tussen de begrote inkomsten van het rijk en de werkelijke inkomsten. De raadsleden hebben aangegeven dat de grote verschillen duidelijk worden verklaard in de jaarrekening. De mate van informatie is soms te hoogover om goed de kaderstellende en controlerende taak uit te voeren. Document Tijdstip Rol van de gemeenteraad Kadernota Voorjaar jaar voorafgaand aan begrotingsjaar Stelt beleidsmatige en financiële kaders vast Begroting Najaar jaar T-1 voorafgaand aan begrotingsjaar Autoriseert beleid en budgetten Voorjaarsnota Voorjaar van begrotingsjaar Controleert voortgang en stuurt bij Najaarsnota Najaar van begrotingsjaar Stuurt bij op basis van actuele inzichten Jaarrekening Voorjaar na begrotingsjaar Beoordeelt resultaten en financiële rechtmatigheid Van de mogelijkheid om in de laatste raadsvergadering van het jaar de raad nog de laatste begrotingswijzigingen vast te laten stellen, wordt de laatste jaren geen gebruik gemaakt. In de financiële verordening is daarnaast vastgelegd dat voor onderschrijding van lasten en onder- en overschrijding van baten het tijdig is om dit te melden in de jaarrekening.

Hierna gaan we nader in op de belangrijkste verklaringen voor onderbesteding zoals uit de gegevens is gebleken. Doorlooptijden Doorlooptijden zijn vaak langer dan het gemeentebestuur vooraf denkt of hoopt. Het duidelijkst komt dat tot uitdrukking in planvorming rond wegen en woningbouw. Maar ook voor een subsidieregeling of inkoop van diensten is na besluitvorming meestal nog doorlooptijd aan de orde. Denk aan het inrichten van een subsidieproces, het behandelproces van de aanvraag of een noodzakelijke inkoopprocedure. Wanneer daar bij de besluitvorming onvoldoende rekening mee wordt gehouden, kunnen middelen niet worden besteed op het geplande moment. De duidelijkste aanwijzing voor vertraging door doorlooptijden zijn achterblijvende afschrijvingen ten opzichte van de begroting. De figuur hieronder laat zien dat dit in onze gemeente aan de orde is: de afwijking op afschrijvingen is gemiddeld 8% en ligt boven het gemiddelde van de vergelijkingsgroep. Vooral op het gebied van wonen (taakveld 7.3 en 8.3) blijven de werkelijke afschrijvingen achter bij de begroting. Bij grondexploitaties zijn de baten en lasten lager dan begroot, dit is een indicatie voor vertragingen van de projecten. De boekhoudkundige regel is dat bij grondexploitatie pas baten in de begroting of jaarrekening komen op basis van de feitelijke verkopen.

Lagere lasten ontstaan doordat werkzaamheden (zoals bijvoorbeeld bouwrijpmaken van de gronden) minder zijn uitgevoerd dan gepland. Lagere baten krijg je door ofwel feitelijk minder vierkante meters zijn verkocht of tegen een lagere prijs dan vooraf bedacht. Dit hangt deels ook van marktomstandigheden af, die per jaar heel wisselend kunnen zijn. Om die reden is gekeken naar de totalen van baten en lasten over langere perioden.

Opvallend hierbij is dat Weststellingwerf hier afwijkend is ten opzicht van de p10 gemeenten: De rechter grafiek geeft aan dat bij Weststellingwerf sprake is van zowel lagere lasten als lagere baten, terwijl bij de vergelijkbare gemeenten sprake is van hogere lasten en ook hogere baten. Capaciteit De onderstaande figuur laat mee- en tegenvallers op de personeelskosten zien ten opzichte van de oorspronkelijke begroting. Hieruit blijkt dat voor Weststellingwerf sprake is van lagere lasten bij het eigen personeel. Doordat cao-stijgingen landelijk vaak hoger waren dan de ramingen die gemeenten hebben opgenomen in de begroting is een overschrijding juist te verwachten. De onderschrijding kan onder andere komen door vacatures die niet zijn ingevuld, dit is in lijn met het hoge verloop binnen de gemeente Weststellingwerf. Voor inhuur van extern personeel blijkt dat de begrote lasten jaarlijks afnemen, maar de werkelijke lasten jaarlijks stijgen. In 2024 zijn de werkelijke inhuur lasten 7 miljoen tov een begrote last van 1 miljoen. Uit het totaalbeeld blijkt ook dat de kosten van de inhuur hoger zijn dan het voordeel op eigen personeel waardoor de totale kosten hoger zijn dan begroot 1 . Dit beeld is in lijn met de p10-gemeenten waarmee is vergeleken.

1 De gemeenteraad autoriseert op totaalniveau de uitgaven voor personeelskosten, de uitsplitsing inhuur / eigen personeel is de verantwoordelijkheid van het management.

Uit de personeelsmonitor 2025 van het A&O fonds blijkt dat gemeenten in de categorie 20.000 tot en met 50.000 inwoners in de periode 2021 tot en met 2025 gemiddeld zo’n 17% van de totale loonsom uitgeven aan inhuur. Uit bovenstaande grafiek blijkt dat er in Weststellingwerf voor 2024 ongeveer 3% van de loonsom aan inhuur was begroot terwijl de werkelijke inhuur 26% van de loonsom bedroeg. Moment van beschikbaarheid van middelen Het onderzoek laat zien dat het de praktijk is dat elk jaar in alle gemeenten nog wijzigingen op het gemeentefonds plaatsvinden tijdens het begrotingsjaar. Vooral 2022 was een jaar met zeer grote afwijkingen. Uit onderstaande grafiek blijkt dat dit effect vanaf 2020 toeneemt.

Zoals gezegd is het te laat beschikbaar komen van middelen een belangrijke oorzaak voor onderbesteding. Middelen die de gemeente na de zomer krijgt, kunnen meestal niet meer worden ingezet (in de bovenste grafiek de groene kleur). Het duidelijkste voorbeeld hiervan was het geld voor de energietoeslag dat in 2022 was toegevoegd aan de middelen van het gemeentefonds. Die middelen mochten pas na vaststelling van landelijke wetgeving vanaf oktober 2023 worden ingezet. In 2022 ontstond daardoor dus in alle gemeenten onderbesteding. Kwaliteit van de begrotingsraming Een andere regelmatig terugkerende oorzaak van onderbesteding zit in voorzichtig begroten door het gemeentebestuur op baten en lasten waar eigen keuzes een belangrijke rol spelen. Bij lasten gaat het dan om liever wat hogere lasten inschatten dan tegenvallers rapporteren. Bij de baten gaat het dan om liever wat lagere baten inschatten dan aan het eind van het jaar een tegenvaller melden. Sociaal domein collectief Vrijwel alle gemeenten hebben vanaf 2022 Oekraïners opgevangen. Ze kregen daarvoor extra geld van het Rijk dat meestal bij het budget voor participatie (het collectieve deel van het sociaal domein) is verantwoord.

Dat is in onze gemeente ook het geval. Hoeveel mensen daar een beroep op doen is vooraf vrijwel onvoorspelbaar ook voor het gemeentebestuur. Daarnaast kunnen de meeste gemeenten de opvang vaak voordeliger realiseren dan het normbedrag van Rijk. Dit voordeel is vanaf 2025 bij de meeste gemeenten kleiner geworden doordat het Rijk de normbedragen heeft verlaagd. Belastingen, leges en huren Gemeenten zijn zelf verantwoordelijk voor de inschatting van baten uit OZB, overige belastingen, leges en huuropbrengsten. Uit het onderzoek komen geen grote verschillen naar voren. Gemeente Weststellingwerf begroot net als de vergelijkingsgemeenten de baten vrij voorzichtig waardoor er bij de jaarrekening sprake is van een meevaller. Vooral bij de leges is er jaarlijks sprake van een meevaller. Bij belastingen werd dit tot en met 2019 veroorzaakt door de precariobelasting en is er na de afschaffing van precariobelasting in 2019 vooral nog sprake van meevallers bij de toeristenbelasting.

Rente en dividend De inschatting van de baten uit dividenden is op voorhand vrij moeilijk omdat die afhankelijk zijn van besluiten van de aandeelhouders van de betrokken ondernemingen. Als er sprake is van een patroon van onder- of overschatting van opbrengsten kan dat aanleiding zijn om als raad vragen te stellen aan het college. Uit de grafiek blijkt dat werkelijke dividend jaarlijks iets hoger zijn dan begroot. Het verschil is lager dan bij de gemeenten waarmee wordt vergeleken.

Waar dividenden afhankelijk zijn van besluiten van aandeelhouders heeft het gemeentebestuur meer grip op de leningenportefeuille. Hier spelen vernieuwing van leningen maar ook de behoefte aan extra leningen voor investeringen en de hoeveelheid kasgeld dat de gemeente heeft een rol. De rekenkamer roept in herinnering dat de rente tot 2022 sterk daalde en soms negatief was, daarna is de rente weer gestegen maar nog steeds ruim onder 4%. 2 Een tweede verklaring is dat rentebaten stijgen omdat het rentepercentage stijgt en tegelijkertijd de door onderbesteding nog niet gebruikte (rijks)middelen ook rente opleveren. 2 Rente op 10 jaars staatslening Nederland; 4% is een heel lange termijn gemiddelde.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://weststellingwerf.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/d59b7276-3969-4784-8622-e35a8c13c222?agendaItemId=680ca478-e59a-47f1-bd5b-ff15eb099378