Eindrapport informatieveiligheid - Weststellingwerf
Tekst van het document
3.2
Weststellingwerf
Het strategisch beleid voor informatiebeveiliging en privacy is bij de gemeente Weststellingwerf vastgelegd in het document ‘Strategisch informatiebeveiliging en privacy-plan.’ Het beleid is recent herijkt en geldt tot 2026. Hiervoor heeft de gemeente het format van de Informatie Beveiligingsdienst (IBD, een onderdeel van de VNG) overgenomen. De basis voor dit beleid is de NEN-ISO/IEC 27002:2017 en de daarvan afgeleide Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO) en het VNG Borgingsproduct AVG versie 3.0. In het strategisch beleid zijn vier concrete ambities geformuleerd. 1. Allereerst heeft de gemeente Weststellingwerf de ambitie om de maatregelen uit de BIO volledig te implementeren. 2. Tevens wil de gemeentelijke organisatie de verdeling van werkzaamheden op orde krijgen. 3. Ook is het de ambitie van de gemeente Weststellingwerf om kennis en vaardigheden van privacy en informatiebeveiliging in de ambtelijke organisatie te verbeteren en borgen. 4. Verder wil de gemeente Weststellingwerf in dat kader inzetten op duidelijker eigenaarschap voor verbeteracties en het opzetten van een beter proces voor het doorlopen van de Plan, Do, Check, Act cyclus (PDCA). In het onderdeel belangrijkste uitgangspunten wordt dit continue verbeterproces van de PDCA cyclus nogmaals benadrukt, alleen zijn de bijbehorende rapportages nog niet benoemd.
Het strategisch beleid wordt nader uitgewerkt in concrete jaarplannen informatiebeveiliging en privacy. In deze jaarplannen wordt richting gegeven aan de uitvoering van digitale veiligheid op tactisch en operationeel niveau. Hieronder gaan we nader in op de uitwerking van de aspecten van het strategische informatieveiligheidsbeleid, waarbij we kijken naar de documenten die onder het strategisch beleid hangen. Hierbij zullen we telkens de verbinding maken tussen die documenten en het strategische beleid dat als basis dient.
3.2.1
BIO
In het Strategisch informatiebeveiliging en privacy-plan is de BIO als normenkader opgenomen. Deze richtlijn bevat het totaalpakket aan informatiebeveiligingsmaatregelen die gelden voor elke gemeente, dus ook voor gemeente Weststellingwerf. Een van de maatregelen die de gemeentelijke organisatie neemt is het uitvoeren van zelfevaluaties. Uit gesprekken met medewerkers blijkt dat de gemeente Weststellingwerf zich op dit moment aan het voorbereiden is op het BIO2 normenkader dat onder de Cyberbeveiligingswet verplicht wordt. De CISO van de gemeente Weststellingwerf stelt dat de gemeentelijke organisatie van Weststellingwerf op dit moment op niveau 1 of 2 van volwassenheidsniveau zit en dat een organisatie brede opdracht nodig is om naar niveau 4 te groeien. In het jaarverslag van 2023 stelt de gemeente Weststellingwerf dat in 2024 de volgende stap gezet wordt naar de implementatie van de BIO en jaarlijkse controles op basis van risicomanagement worden gestart. Met hulp van de Team ICT van de OWO bedrijfsvoering wordt een (meerjarig) geïntegreerd plan met mijlpalen en concrete planning opgesteld om te komen tot BIO2 implementatie in 2026. In het jaarplan 2024 privacy en informatieveiligheid stelt de gemeente
13
Weststellingwerf in 2024 te willen starten met het opstellen van een continuïteitsplan en het in kaart brengen van verwerkingen en mogelijk gekoppelde risico’s. 3.2.2
Incidenten(afhandeling)
De gemeente Weststellingwerf beschrijft in het Strategisch informatiebeveiliging en privacy-plan dat een van de strategische doelen van de gemeentelijke organisatie van Weststellingwerf het adequaat reageren op incidenten is. De gemeentelijke organisatie heeft een eigen register en procedure voor het vastleggen van incidenten. Er is een eigen systeem waarin incidenten worden vastgelegd: het register “beveiligingsincidenten en datalekken”. In dit register wordt bijgehouden hoeveel bijna incidenten, beveiligingsincidenten, ernstige en niet ernstige datalekken er per jaar voorkomen binnen de gemeente. Ook staat er bij de incidenten of deze zijn gemeld aan de Autoriteit Persoonsgegevens (AP). Uit het “register beveiligingsincidenten en datalekken – overzicht” blijkt dat er ten tijde van het onderzoek in 2024 in totaal tien incidenten en datalekken hebben plaatsgevonden, waarvan twee ernstig. Er is geen sprake geweest van beveiligingsincidenten of bijna incidenten. De taken en rollen die van belang zijn bij een datalek worden beschreven in het Strategisch informatiebeveiliging en privacy-plan. Volgens dit document is de privacy officer (PO) verantwoordelijk voor het coördineren en afhandelen van beveiligingsincidenten en datalekken, inclusief het beheren en registreren hiervan.
De Functionaris Gegevensbescherming (FG) ziet toe op het register van datalekken en het melden van datalekken aan de toezichthouder. Verder zijn teamleiders volgens het strategisch informatieveiligheidsbeleid verantwoordelijk voor het oefenen met informatiebeveiligingsen privacy incidenten. Uit het jaarplan 2024 privacy en informatiebeveiliging blijkt dat het verwerkingsregister is verouderd. De CISO en FG van Weststellingwerf hebben de ambitie om risicogericht de verwerkingen in kaart te brengen en het register te vernieuwen. Hierbij wordt onderzocht welke verwerkingen de hoogste impact hebben voor de bescherming van persoonsgegevens. De gemeentelijke organisatie van Weststellingwerf heeft in 2023 drie DPIA’s (Data Protection Impact Assessment) laten uitvoeren en heeft de ambitie om in 2024 het protocol voor de uitvoering van DPIA’s te vernieuwen, blijkt uit het jaarverslag 2023 en jaarplan privacy en informatiebeveiliging 2024. 3.2.3
PDCA-cyclus
In het Strategisch informatiebeveiliging en privacy-plan staat dat informatieveiligheid een continu proces is. Daarnaast stelt het college van b. en w. van de gemeente Weststellingwerf in dit document dat het wil inzetten op duidelijker eigenaarschap voor verbeteracties en het opzetten van een beter proces voor het doorlopen van de kwaliteitscyclus, de Plan, Do, Check, Act cyclus (PDCA). Ook wordt beschreven dat de cyclus structureel geborgd en verder geautomatiseerd gaat worden. De gemeentelijke organisatie verantwoordt zich middels de ENSIA rapportage, audits en interim controles. Het College van b. en w. jaarlijks verantwoording af aan de gemeenteraad met een door een externe auditor ondertekende verklaring. De ENSIA rapportages zijn onderdeel van de jaarlijkse cyclus. In het jaarplan 2024 staan de bevindingen van de ENSIA rapportage beschreven. Ook staat beschreven welke maatregelen zijn getroffen voor de zaken waar de gemeentelijke organisatie Weststellingwerf niet aan voldeed. Resultaten van aanvullende audits en interim controles hebben de onderzoekers niet in de jaarplannen terug kunnen vinden. In het jaarplan 2024 worden wel de verbeterplannen genoemd die worden doorgevoerd in 2024.
Uit gesprekken met raadsleden van de gemeente Weststellingwerf blijkt dat er een controlecommissie bestaande uit raadsleden ook op de hoogte wordt gehouden van jaarplannen en uitkomsten van evaluaties. Buiten het jaarplan en de ENSIA rapportage heeft het onderzoeksteam geen verbeterplannen gezien of andere documentatie die wijzen op een volledige PDCA-cyclus.
14
Vanuit de controlerende functie van de CISO van Weststellingwerf wordt er in samenwerking met de FG en Internal Controle (VIC) van Weststellingwerf wordt er getoetst en advies gegeven over geconstateerde feiten, risico's en verbetermaatregelen. Uit het jaarplan van 2024 blijkt dat de focus van de audit van 2024 op het thema In- door en uitstroom (IDU) ligt en in de tweede helft van 2024 op het sociaal domein. In OWO-verband worden door Team ICT daarnaast ook pentesten uitgevoerd, de vervolgacties worden indien nodig door de CISO van de gemeente Weststellingwerf opgepakt. Twee keer per jaar wordt er vanuit de organisatie gerapporteerd over de voortgang en afhandeling van de openstaande aanbevelingen. Deze rapportage gaat achtereenvolgens naar de directie, het college en de controlecommissie. Uit gesprekken is gebleken dat de voortgang op aanbevelingen uit evaluaties en audits wordt gemonitord. De bevindingen en gekoppelde aanbevelingen worden op een verbeterlijst geplaatst. Op de verbeterlijst staat een termijn waarbinnen aanbevelingen opvolging dienen te krijgen. krijgen. 3.3.4
Bestuur & organisatie
In het Strategisch informatiebeveiliging en privacy-plan zijn de rollen en verantwoordelijkheden ten aanzien van informatieveiligheid beschreven. De rol van het college van b. en w., de gemeenteraad, de directie, teammanagers, controllers en Team ICT van OWO bedrijfsvoering worden beschreven in het onderdeel IB&P governance. Bij het onderdeel belangrijkste uitgangspunten worden ook de verantwoordelijkheden van het lijnmanagement uiteengezet. Het college van b. en w. van gemeente Weststellingwerf is eindverantwoordelijk voor het beleidsveld informatiebeveiliging en stelt in die rol het strategisch informatieveiligheidsbeleid vast. De directie is volgens het strategisch veiligheidsbeleid verantwoordelijk voor het laten uitwerken en uitvoeren van beleidsregels. Daarnaast is de directie verantwoordelijk voor het opvragen van informatie bij teamleiders en het toezien dat de juiste maatregelen genomen worden voor de bescherming van gegevens, informatiesystemen en procesautomatisering. Volgens het strategisch informatieveiligheidsbeleid ondersteunt de Chief Information Security Officer (CISO) vanuit een onafhankelijke positie de organisatie bij het bewaken en verhogen van de betrouwbaarheid van de informatievoorziening en rapporteert hierover aan de directie.
De Functionaris voor Gegevensbescherming (FG) is verantwoordelijk voor het intern onafhankelijk toezien op en adviseren van het college van b. en w. over de juiste en zorgvuldige omgang met persoonsgegevens. De Privacy Officer (PO) is als eerste aanspreekpunt voor de gemeente over privacy gerelateerde vraagstukken aangemerkt. Daarnaast monitort en ondersteunt de PO het naleven en uitvoeren van het privacy beleid. Het lijnmanagement draagt verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de informatiebeveiliging en privacybescherming. Daarnaast is de rol van teamleiders beschreven in het strategisch informatieveiligheidsbeleid. Teamleiders zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van de informatiebeveiliging voor de processen waarvoor zij verantwoordelijk zijn. Daarnaast zijn teamleiders verantwoordelijk voor het oefenen met informatiebeveiligings- en privacy incidenten en bedrijfscontinuïteit. Ook dienen teamleiders regelmatig controles uit te voeren op het verwerken van persoonsgegevens. In de praktijk is gebleken dat veel taken binnen informatieveiligheid bij teamleiders zijn belegd. Echter, uit de focusgroepen is gebleken dat het eigenaarschap en de bijbehorende taken nog niet overal in de organisatie gevoeld wordt. Uit gesprekken met medewerkers blijkt dat het bestendigen van eigenaarschap een van de verbeterpunten is van de gemeentelijke organisatie Weststellingwerf.
Uit het jaarverslag 2024 privacy en informatieveiligheid blijkt dat er een vaste formatie is voor de onderwerpen privacy en informatieveiligheid, te weten de CISO, de PO en de FG. Ook zijn de drie rollen in de organisatie kenbaar gemaakt. Volgens het normenkader van de BIO2 dient de CISO zo
15
gepositioneerd te zijn binnen de organisatie dat hij onafhankelijk van de lijn kan adviseren over informatieveiligheid. De CISO en FG zijn onderdeel van het team Advies en Ondersteuning. Het eerste aanspreekpunt van de CISO en FG is hun teamleider die ook de functie concern controller bekleedt. Rapportages van de CISO en FG gaan via de concern controller naar de directie. Uit gesprekken is gebleken dat er geen structurele overleggen zijn of direct contact is tussen de CISO, FG en de directie. Er zijn wel periodieke overleggen tussen de CISO, FG en portefeuillehouder. In de AVG zijn er waarborgen opgenomen om de FG onafhankelijk te laten werken. Er mag geen belangenverstrengeling zijn tussen de FG-taken en andere taken of functies van de FG en er mag geen positie zijn waarin de FG het doel en de middelen van gegevensbewerking bepaalt. Geen directe communicatielijn of rapportagelijn naar de directie is in strijd met deze onafhankelijkheid en de aankomende BIO2.6 Daarnaast mag de FG geen instructies ontvangen over het uit te voeren werk. Hier ligt een aandachtspunt aangezien de FG wordt aangestuurd door het hoofd concerncontrol. Uit de gesprekken is gebleken dat informatiebeveiliging en privacy nog niet overal in de organisatie duidelijk belegd zijn.
In het jaarplan privacy en informatiebeveiliging van 2024 wordt daarom de ambitie uitgesproken om het gesprek met teamleiders en de directie hierover te voeren en deze dialoog periodiek te blijven voeren. 3.3.5
Weerbaarheid
Het Strategisch informatiebeveiliging en privacy-plan van Weststellingwerf beschrijft dat het minimaliseren van risico's van menselijk gedrag een strategisch doel is voor de gemeente. Nieuwe medewerkers tekenen bij indiensttreding en bij de start van een nieuwe functie een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG). Ook moeten medewerkers getraind worden in het gebruik van beveiligingsprocedures en horen medewerkers een minimale basiskennis van de privacywetgeving en weten deze bewust toe te passen in hun dagelijks werk. Daarnaast staat in het strategisch informatieveiligheidsbeleid dat een bewustwordingsprogramma hiertoe bijdraagt. In het jaarplan privacy en informatiebeveiliging van 2024 wordt beschreven dat het verhogen van de bewustwording van iedereen in de organisatie een speerpunt is voor de organisatie. Uit de gesprekken met medewerkers blijkt dat de verschillende interventies die gepland waren, ook zijn uitgevoerd. Zo zijn er in 2024 phishintesten in de organisatie verspreid. De phishingtesten zijn zowel naar medewerkers van de ambtelijke organisatie, naar het college van b. en w. en naar de gemeenteraad verstuurd. De gesproken medewerkers geven aan dat een e-learning digitale veiligheid onderdeel uitmaakt van hun onboarding. Daarnaast wordt er minimaal een keer per jaar een bijeenkomst over dit onderwerp georganiseerd.
Zo is er in 2024 een gastspreker langsgekomen om meer te vertellen over informatiebeveiliging vanuit het perspectief van hackers. Ook krijgen medewerkers regelmatig via de mail een micro learning, over verschillende aspecten rondom informatieveiligheid. Deze activiteiten zijn echter niet verplicht. Uit gesprekken met medewerkers blijkt dat de aanwezigheid van medewerkers bij bewustwordingsbijeenkomsten wordt gemonitord. Ook wordt de deelname aan micro learnings bijgehouden. Medewerkers hebben tijdens de gesprekken aangegeven dat de opleidings- en bewueswordingsactiviteiten helpen bij de bekendheid van informatieveiligheid. Uit de interviews en focusgroepen blijkt dat de ambities uit het strategisch beleid deels worden opgevolgd. Alle werknemers worden getraind in het gebruik van beveiligingsprocedures, al is dit met name gericht op nieuwe werknemers. Activiteiten rondom informatieveiligheid zijn echter niet verplicht voor medewerkers. 6 Zie voor meer informatie De Autoriteit Persoonsgegevens.
16
Ook is informatieveiligheid nog geen onderwerp van gesprek in werkoverleggen en in het dagelijkse werk van medewerkers. Vanuit dat oogpunt wordt de ambitie om verantwoord om te gaan met gegevens en informatieveiligheid nog niet volledig gehaald. 3.3.6
Crisisorganisatie
Het adequaat reageren op incidenten wordt benoemd als strategisch doel van het informatieveiligheidsbeleid. Hieronder valt het oefenen met (cyber)crisissituaties. Volgens het strategisch informatieveiligheidsbeleid zijn de teammanagers verantwoordelijk voor het oefenen met informatiebeveiligings- en privacyincidenten. In het jaarplan privacy en informatiebeveiliging van 2024 wordt de ambitie beschreven om in OWOverband nadrukkelijk en intensiever samen te werken, zo ook over het thema bedrijfscontinuïteit. De drie OWO-gemeenten hebben de ambitie uitgesproken om een strategisch crisisplan te ontwikkelen ter voorbereiding op een eventuele verstoring op ICT infrastructuur en -dienstverlening. Dit crisisplan is echter nog niet opgesteld. In het jaarplan privacy en informatiebeveiliging van 2024 beschrijft het college van b. en w. van de gemeente Weststellingwerf dat de procedure ernstige verstoring aanwezig is, maar gedateerd. Daarom heeft het college van b. en w. van de gemeente Weststellingwerf ook de ambitie om een vernieuwde interne noodprocedure op te stellen. De procedure ernstige verstoring heeft het onderzoeksteam ontvangen, maar de vernieuwde noodprocedure niet. Omgaan met een cybercrisis is in 2023 opgenomen in het integraal veiligheidsplan van de afdeling openbare orde en veiligheid.
Naast plannen ontwikkelen is het oefenen met crisissituaties cruciaal om adequaat te kunnen handelen in het geval van een incident. Uit gesprekken met functionarissen van de gemeente Weststellingwerf is gebleken dat er in 2024 wel geoefend is met een cybercrisis binnen de gemeentelijke organisatie. Daarnaast is in april 2024 een gezamenlijke cybercrisis oefening in OWO-verband uitgevoerd. Er is geen documentatie gedeeld waarin het verloop van de crisisoefening en de behaalde resultaten worden beschreven. In het memo “Terugkoppeling OWO-colleges bijeenkomst 2 april 2024 – cyberaanval oefening” worden wel enkele genomen maatregelen beschreven. Tijdens de interviews kwam naar voren dat de verschillende rollen en taakverdeling van een cybercrisisteam op dit moment nog niet duidelijk zijn.
17
4.
Rol van de Raad
De gemeenteraad speelt een belangrijke rol bij de digitale veiligheid van de gemeente. De raad controleert immers het college of de veiligheid voldoet aan de daaraan gestelde eisen. Ook stelt de raad de beleids- en financiële kaders vast. Deze belangrijke rol van de raad is expliciet meegenomen in dit onderzoek. In elk van de OWO-gemeenten is gesproken met een vertegenwoordiging van de gemeenteraad. Na een korte introductie over de status van het onderzoek is met de aanwezige raadsleden een casus over digitale veiligheid besproken. Deze casus speelde zich af in een fictieve gemeente die in karakteristiek vergelijkbaar is met de eigen gemeente. Na de behandeling van deze casus is het gesprek gevoerd over de wijze waarop de raad thans de controlerende en kaderstellende rol ten aanzien van digitale veiligheid vervult. Vervolgens is gesproken over mogelijke verbeteringen van deze rol.
4.1
Informatievoorziening
Er zijn verschillende manieren waarop de gemeenteraad geïnformeerd kan worden over informatieveiligheid. Allereerst zijn er raadsstukken die de situatie rondom informatieveiligheid uiteenzetten. Dit zijn bijvoorbeeld jaarrapportages en ENSIA-rapportages. Raadsleden kunnen daarnaast zelf ook vragen stellen over de actualiteiten rondom informatieveiligheid. De CISO van Weststellingwerf stelt gezamenlijk met de FG een jaarlijkse rapportage op, deze wordt door het college van b. en w. aan de gemeenteraad aangeboden. Deze jaarrapportage biedt een overzicht van de stand van zaken rondom informatieveiligheid. Daarnaast krijgen de raadsleden informatie over de ENSIA-audit. In de controle commissie van de gemeente worden rapporten zoals ENSIA-audits besproken en incidentrapporten besproken. De leden van de controlecommissie koppelen deze informatie terug aan de (fracties van de) gemeenteraad. Ook wordt de gemeenteraad van Weststellingwerf geïnformeerd over nieuwe informatiebeveiliging ontwikkelingen binnen de OWO-samenwerking. De raadsleden geven aan dat zij op gebied van ICT specifiek over de OWO-samenwerking worden geïnformeerd door middel van beleidsrapporten. Er zijn door de raadsleden van de gemeente Weststellingwerf geen schriftelijke vragen gesteld over informatieveiligheid. Er is wel een enkele mondelinge vraag gesteld over het beleid omtrent de app TikTok door de raad.
Hoewel zij het onderwerp informatieveiligheid wel belangrijk vinden, zijn zij van mening dat dit een bedrijfsvoeringsvraagstuk is. Medewerkers van de gemeente stellen dat de controlecommissie en de raad tot nog toe niet inhoudelijk reageert op de aangedragen stukken.
4.2
Perspectief raadsleden in Weststellingwerf
Uit de raadsbijeenkomst in Weststellingwerf kwam naar voren dat de gemeenteraadsleden een wisselend kennisniveau hebben ten aanzien van digitalisering en digitale veiligheid. Raadsleden geven aan dat zij geïnformeerd worden over digitale verstoringen of incidenten die hebben plaatsgevonden. Eventuele verbeterpunten die hieruit voorkomen worden echter niet gevolgd door de raad, waardoor er bij de raad geen inzicht is over structurele verbetering van de digitale veiligheid van de gemeentelijke organisatie. Raadsleden hebben ook geen eenduidig beeld over de wijze waarop zij invulling kunnen geven aan hun controlerende en kaderstellende rol ten aanzien van digitale veiligheid. Zij zijn van mening dat dit onderwerp meer aandacht van de raad verdient, maar vragen zich af wanneer het genoeg is. Zo vinden zij het lastig om te vragen hoe het zit met het kennisniveau van ambtenaren op dit punt. Ook geven zij aan dat het sturen op technische aspecten van digitale veiligheid voor de raad geen reële optie is.
18
Dit vereist namelijk een kennisniveau waar niet alle raadsleden over beschikken. De jaarlijkse ENSIA verklaring wordt besproken in de controlecommissie. De leden van de auditcommissie informeren vervolgens hun fracties. Raadsleden zijn hier tevreden over; zij waarderen de informatie die wordt gedeeld. Raadsleden geven ook aan dat zij (nog) onvoldoende prioriteit aan digitale veiligheid toekennen. Zo was er enige tijd geleden een informatiebijeenkomst voor de drie gemeenteraden van de OWOgemeenten, maar daarvoor was de opkomst zeer gering.
19
Beantwoording onderzoeksvragen 5.1
Beantwoording onderzoeksvragen
1.
Wat is het beleid op het gebied van informatieveiligheid; voldoet dit aan actuele standaarden (als de BIO en ENSIA) en zijn de gemeenten voorbereid op de BIO2 en ENSIA? De drie OWO-gemeenten stellen op dit moment hun eigen strategisch informatiebeveiligingsbeleid op. Team ICT werkt samen met de individuele OWO-gemeenten aan een gezamenlijk nieuw strategisch informatiebeveiligingsbeleid dat voor alle drie de gemeenten geldt. Individuele gemeenten bereiden zich voor op de BIO2, team ICT is hier via de Chief Information Technical Security Officer (CITSO) bij betrokken. Voor de drie individuele gemeenten geldt wel dat ze verschillen in volwassenheid en de mate waarin ze aan de BIO en ENSIA standaarden voldoen. De mate waarin de gemeente Weststellingwerf voldoet aan de normen van het BIO normenkader en scoort op de zelfevaluatie van de ENSIA is gelijk aan de gemeente Ooststellingwerf. De gemeente Opsterland voldoet in mindere mate aan de normen die in het BIO normenkader en de ENSIA zelfevaluatie. Het college van B&W van de gemeente Weststellingwerf heeft aangegeven in OWO-verband het beleid gezamenlijk te actualiseren. De gemeente Weststellingwerf heeft in samenwerking met Team ICT van de OWO-samenwerking een plan opgesteld om in 2026 te komen tot BIO2 implementatie.
De CISO van de gemeente Weststellingwerf stelt dat de gemeente Weststellingwerf op dit moment op niveau 1 of 2 van volwassenheidsniveau zit voor wat betreft de BIO en dat een organisatie brede opdracht nodig is om naar niveau 4 te groeien. 2.
Hoe wordt het Informatieveiligheidsbeleid uitgevoerd op bestuurlijk, organisatorisch, technisch, proces- en medewerkersniveau? Worden hierbij pentesten ingezet, zo ja, welke? Team ICT is verantwoordelijk voor de operationele activiteiten op gebied van informatieveiligheid. Op bestuurlijk niveau wordt Team ICT betrokken bij het nieuwe strategisch informatieveiligheidsbeleid dat door de drie gemeenten opgesteld wordt. Er is echter geen structureel bestuurlijk overleg tussen OWO en de portefeuillehouders van de individuele gemeenten. Daarnaast worden er periodiek pentesten en ENSIA audits uitgevoerd door Team ICT. De verantwoordelijkheid voor het vervolg op bevindingen van pentesten, interne audits en evaluaties zijn bij de desbetreffende OWO-gemeenten belegd. De opvolging daarvan is verschillend in uitvoering. Team ICT voert de technische en praktische bevindingen uit. Het informatieveiligheidsbeleid van de gemeente Weststellingwerf wordt door middel van evaluaties en interne audits getoetst. De opvolging verbeteracties die voortkomen uit de evaluaties en audits worden door middel van een verbeterlijst in de gemeente gemonitord. Daarnaast worden er in OWOverband technische pentesten uitgevoerd. De gemeente Weststellingwerf voert ook human focused pentesten uit, in de vorm van phishing testen. 3.
Zijn gegevens voldoende beschermd tegen toegang door onbevoegden? In hoeverre wordt getoetst of de organisatie ‘in control’ is op het gebied van informatiebeveiliging en welke instrumenten worden hierbij gebruikt? Team ICT voert het leveranciersmanagement uit voor de drie OWO-gemeenten. Alle grotere applicaties staan onder verantwoordelijkheid van team ICT van OWO, kleinere applicaties staan onder verantwoordelijkheid van de gemeenten zelf. De drie OWO-gemeenten werken gezamenlijk aan een overzicht van alle kernapplicaties en de bijbehorende regie verantwoordelijkheden. Het beheer op de juiste toegangsrechten voor applicaties is volgens team ICT van OWO nog niet sluitend geregeld binnen de gemeenten, waardoor onbevoegden mogelijk toegang kunnen krijgen tot gevoelige informatie en systemen. Team ICT van OWO maakt gebruik van tooling, logging, firewalls
20
en monitoring. Daarnaast is team ICT ook verantwoordelijk voor de uitvoering van de back-ups en restores van de OWO gemeenten. Er is in de gemeente Weststellingwerf momenteel onvoldoende controle op de gebruikersrechten van medewerkers voor de juiste applicaties door in-, door- en uitstroom van medewerkers. De gemeentelijke organisatie van Weststellingwerf heeft in het jaarplan privacy en informatieveiligheid van 2024 beschreven dit te willen verbeteren. Ook het authenticatieproces voor raadsleden is ten tijde van het onderzoek nog niet sluitend geregeld. Daarnaast werkt de ambtelijke organisatie aan een vernieuwde versie van het verwerkingsregister waarna per werkproces de verwerkingen in kaart zullen worden gebracht. 4.
Is de continuïteit van de gemeentelijke dienstverlening gewaarborgd in geval van grootschalige uitval of verstoring van ICT en hoe is dat geregeld? Weet de organisatie hoe te handelen bij een (ernstig) informatiebeveiligingsincident, hoe ziet het incidentmanagementproces eruit en wordt dit in de praktijk geoefend? In OWO-verband is een procedure ernstige verstoringen waarin de volgorde en prioriteit van handelen tijdens een ernstige verstoring beschreven staat. Er wordt echter niet structureel geoefend met een uitgebreide verstoring zoals een cybercrisis. Ook zijn de taken en verantwoordelijkheden tijdens een cybercrisis tussen de individuele gemeenten en Team ICT momenteel niet geheel duidelijk. Er is in de gemeente Weststellingwerf een procedure aanwezig voor incidenten en datalekken. De ambtelijke organisatie maakt jaarrapporten met een overzicht van alle incidenten. De gemeente Weststellingwerf heeft de ambitie beschreven om gezamenlijk met de andere OWO-gemeenten aan een nieuw plan voor ernstige verstoringen te schrijven. Er wordt momenteel niet structureel geoefend met grootschalige incidenten. Er is één keer gezamenlijk een crisisoefening uitgevoerd. De uitkomsten en opvolging van deze oefening zijn onduidelijk. 5.
Hoe wordt omgegaan met risico’s en incidenten op het gebied van informatieveiligheid en in hoeverre toont de organisatie lerend vermogen (PDCA cyclus)? Er is geen gezamenlijke verbetercyclus voor de drie OWO-gemeenten. De risicoanalyses en incidentenprocedures worden bij de verschillende gemeenten verschillend uitgevoerd. Wel wordt binnen team ICT gewerkt aan monitoring en verbetering van zwakke punten in de informatiebeveiliging. Het verlenen en beheren van de juiste toegangsrechten voor gebruikers wordt door team ICT genoemd als een van die verbeterpunten. Een incident wordt vastgesteld bij de servicedesk van OWO door een gebruikersmelding van een medewerker van een van de OWO gemeenten of vanuit een van de monitoringstools. Team ICT monitort vervolgens of een incident een ernstige verstoring is en start de bijbehorende oplossingsmaatregel. Weststellingwerf heeft de PDCA-cyclus nog niet volledig ingebed. In de jaarrapportage worden de ambities voor het aankomende jaar uiteengezet, maar er missen verbeterplannen. Bevindingen uit de ENSIA rapportage en zelfevaluaties worden op een verbeterlijst geplaatst, maar onduidelijk is met welke prioriteit en op welke termijn deze verbeteringen worden opgepakt. De bevindingen worden wel in de controlecommissie van de gemeenteraad besproken. 6.
Hoe wordt gezorgd voor bewustwording voor informatiebeveiliging bij medewerkers, bestuur, raad en samenwerkingspartners? Team ICT van OWO heeft geen rol in de bewustwording over informatiebeveiliging onder medewerkers van de individuele OWO-gemeenten. Er is geen gezamenlijke aanpak. De individuele gemeenten hebben hun eigen bewustwordingsprogramma. De intensiteit van dat programma verschilt per gemeente.
21
Er is een verplichte onboarding met een vast onderdeel over informatieveiligheid voor nieuwe medewerkers van de gemeente Weststellingwerf. De gemeentelijke organisatie organiseert eens per jaar een bijeenkomst rondom het thema, hier worden ook gemeenteraadsleden voor uitgenodigd. Daarnaast krijgen medewerkers regelmatig een microlearning. De bewustwordingsactiviteiten voor zittende medewerkers zijn echter niet verplicht waardoor medewerkers hier zich gemakkelijk aan kunnen onttrekken. Daarmee kan niet met zekerheid gezegd worden of medewerkers binnen de ambtelijke organisatie zich bewust zijn van het belang van informatieveiligheid. De leden van het college van b. en w. ontvangen ook de phishingtesten en worden uitgenodigd voor bewustwordingsactiviteiten. Binnen het college van b. en w. van de gemeente Weststellingwerf is informatieveiligheid onderwerp van gesprek. Het is onduidelijk of er verwerkersovereenkomsten worden gesloten met samenwerkingspartners en of door samenwerkingspartners bewust met informatieveiligheid wordt omgegaan.
7. Zijn de rollen en taken op het gebied van informatiebeveiliging voor medewerkers en het management duidelijk en hoe wordt er gestuurd in de gemeentelijke organisatie? Er is geen structureel bestuurlijk overleg tussen Team ICT van OWO en de CISO’s van de individuele gemeenten. Er is hierdoor nog weinig afstemming over het informatieveiligheidsbeleid en uitvoering tussen de gemeenten en Team ICT van OWO. De taken en verantwoordelijkheden binnen Team ICT liggen vooral op de technische en praktische uitvoering van ICT zoals het leveranciersmanagement en het beheer van de grotere applicaties. De drie OWO-gemeenten werken op dit moment gezamenlijk met Team ICT aan een overzicht autorisaties, rollen en taken van de kernapplicaties. Een CITSO dient als tussenpersoon tussen Team ICT van OWO bedrijfsvoering en de drie CISO’s van de individuele OWO gemeenten en adviseert op de techniek. De rollen en verantwoordelijkheden zijn in het beleid van Weststellingwerf duidelijk uiteengezet. In de praktijk hebben teammanagers in de gemeente Weststellingwerf veel taken en lijken de verantwoordelijkheden voor de informatiebeveiliging wat onder te sneeuwen door reguliere taken van hun functie. De FG en CISO vallen functioneel binnen het team concern control. De CISO en FG rapporteren aan de concerncontroller en zijn daarmee niet volledig onafhankelijk.
De concerncontroller vervult door deze organisatorische invulling de facto beide rollen naar de directie vervuld. De CISO en FG werken eraan hun positie richting bestuur en de medewerkers van de ambtelijke organisatie duidelijker te beleggen. 8. Hoe is de raad betrokken bij het informatieveiligheidsbeleid en is dit voldoende om de kaderstellende en controlerende rol te kunnen vervullen? Raadsleden ontvangen jaarlijks rapportages over informatieveiligheid. Er is echter een wisselend kennisniveau en er wordt volgens de raadsleden ook door hen zelf onvoldoende prioriteit toegekend aan het onderwerp. Een aantal raadsleden heeft zitting in de controlecommissie waarin zij ook op de hoogte worden gehouden van jaarplannen en uitkomsten van evaluaties op gebied van informatieveiligheid. Raadsleden stellen zelf dat zij meer werk kunnen maken van hun controlerende en kaderstellende rol, maar vragen zich daarbij ook af of zij wel voldoende kennis bezitten om dit ook goed te kunnen uitvoeren.
22
5.2
Toetsing aan het normenkader
5.2.1
Normen ten aanzien van het beleid
Norm
Ooststellingwer f
Weststellingwerf
Opsterland
De gemeente heeft BIO- conform informatiebeveiligingsbeleid. De algemene uitgangspunten en kaders zijn besproken in en vastgelegd door de gemeenteraad. In het beleid wordt o.a. ingegaan op: ● Strategische uitgangspunten ● Risicomanagement ● Governance (waaronder rollen en verantwoordelijkheden) ● De PDCA-cyclus van de gemeente In (voortgangs)rapportages wordt ingegaan op informatiebeveiliging. In programma’s en projecten wordt expliciet aandacht besteed aan informatiebeveiliging. Er is een procedure hoe wordt omgegaan met informatiebeveiligingsincidenten (waaronder cyberaanvallen) en een crisisprotocol. De gemeente heeft beleid voor informatiebeveiliging ten aanzien van samenwerkingspartners, gemeenschappelijke regelingen en leveranciers.
5.2.2
OWO nvt
nvt
nvt nvt
Normen ten aanzien van digitale veiligheid in de praktijk
Norm
Ooststellingwerf
Weststellingwerf
Opsterland
OWO
In de praktijk wordt gehandeld conform de wijze waarop informatie wordt beveiligd, waaronder in de relevante werkprocessen, de toewijzing van verantwoordelijkheden, de inrichting van informatiesystemen, de autorisaties, de afspraken voor de verwerking van gegevens en de afspraken over het informeren
23
van burgers en het vragen van toestemming. De gemeente heeft een leer- en verbetercyclus (PDCA-cyclus). De gemeente heeft inzicht in de belangrijkste verbeterplannen en –maatregelen. Er wordt in het geval van incidenten, calamiteiten en crisis volgens de vastgelegde procedures gehandeld. De vastgelegde controles en rapportages worden in de praktijk uitgevoerd. De gemeente test en toetst procedures regelmatig om de effectiviteit en werking te toetsen. De gemeente houdt toezicht op de afspraken ten aanzien van informatiebeveiliging met (samenwerkings)partners, regelingen en leveranciers. De gemeenteraad wordt geïnformeerd op een manier die hem in staat stelt te sturen en te controleren.
5.2.3
nvt
nvt
Normen ten aanzien van de organisatiecultuur
Norm
Ooststellingwerf
Weststellingwerf
Opsterland
OWO
De medewerkers van de gemeente zijn bekend met het gemeentelijk beleid met betrekking tot informatiebeveiliging en worden van aanpassingen op de hoogte gehouden. In hun dagelijks functioneren geven de medewerkers er blijk van het gemeentelijk informatiebeveiligingsbeleid na te leven. In de relatie met ketenpartners bewaken de medewerkers actief dat deze ketenpartners zich conformeren aan de regels, standaarden en procedures van de gemeente op het gebied van informatiebeveiliging.
24
Bijlage 1- Geïnterviewde personen Afdelingshoofd OWO bedrijfsvoering Burgemeester Weststellingwerf CISO Weststellingwerf Concerncontroller Weststellingwerf FG Weststellingwerf Inkoopstrateeg OWO bedrijfsvoering Teamleider ICT OWO bedrijfsvoering
25
Bijlage 2 - Documentatie Documentnaam Jaarverslag 2023 en jaarplanning 2024 Jaarplan 2024 Informatiebeveiliging Strategisch informatiebeveiliging & privacyplan 2023 Presentatie MT IBP Register beveiligingsincidenten en datalekken Register beveiligingsincidenten en datalekken - overzicht Register verwerkingen Weststellingwerf AVG Samenvatting AVG-procedures 2024
Versie
Datum 2023
09-11-2023
26
Bijlage 3 - Lijst met afkortingen Afkorting
Betekenis
AVG Wpg DPIA ENSIA IBP FG CISO CITSO PO
Algemene Verordening Gegevensbescherming Wet politiegegevens Data Protection Impact Assessment Eenduidige Normatiek Single Information Audit Informatiebeveiliging en Privacy Functionaris Gegevensbescherming Chief Information Security Officer Chief Information Technical Security Officer Privacy Officer Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland (samenwerkingsverband gemeenten) Plan-Do-Check-Act (kwaliteitscyclus) Baseline Informatiebeveiliging Overheid Vereniging van Nederlandse Gemeenten Klant Contact Centrum Autoriteit Persoonsgegevens Burgemeester en Wethouders Informatie- en Communicatietechnologie Vergunning Toezicht en Handhaving Informatie en Automatisering Informatie beveiligingsdienst
OWO PDCA BIO VNG KCC AP b. en w. ICT VTH I&A IBD
27