CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

E-14b Tweede regionale monitor brede welvaart zuidoost Friesland.pdf

Raadsvergadering 9 mei 2022, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: Ingekomen stukken17.174 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

Minder geregistreerde misdrijven in Fryslân Landelijk worden er gemiddeld 46 misdrijven per 1000 inwoners geregistreerd, ten opzichte van 34 misdrijven per 1000 inwoners in Fryslân. In Fryslân ligt dit gemiddelde aantal het laagst van alle provincies. Sinds 2010 is de geregistreerde criminaliteit in Fryslân met bijna een derde (31%) afgenomen, met een vergelijkbaar beeld voor landelijk. Overigens is deze trend al ouder. Vanaf de eeuwwisseling zien we een opzienbarende daling van het aantal geregistreerde misdrijven. Mogelijk houdt dit verband met een afname van de bereidheid tot aangifte doen. Niettemin is deze aanname noch bevestigd noch ontkracht, en lijkt het erop dat het niet de enige mogelijke verklaring is. Waarschijnlijk heeft een combinatie van preventie en handhaving ook invloed op de daling van het aantal registraties. Voor de regio Zuidoost Friesland zijn geen cijfers bekend, maar er zijn wel verschillen tussen de afzonderlijke gemeenten. In Opsterland en Ooststellingwerf ligt het aantal geregistreerde misdrijven behoorlijk onder het provinciaal gemiddelde, respectievelijk 21 en 25 geregistreerde misdrijven per 1000 inwoners. In 2020 is in Smallingerland het aantal geregistreerde misdrijven het hoogst, namelijk 42 per 1000 inwoners (CBS, 2021).

Tevreden over veiligheid in dorp of wijk Over het algemeen zijn inwoners van Fryslân tevreden over de veiligheid in hun dorp of wijk. In Zuidoost Friesland waarderen de inwoners deze met een 7,5. Uit eerder onderzoek blijkt dat inwoners van grote(re) dorpen of steden ontevredener zijn dan in de kleine(re) dorpen (FSP, 2021). Dat wordt bevestigd in recent onderzoek in de regio Zuidoost Friesland (FSP, 2022). Ook speelt het type woning een rol. Mensen die in een huurwoning wonen geven een lager cijfer (7,1) voor de veiligheid in hun dorp of wijk dan eigenaren van een koopwoning (7,6). Een op de negen inwoners van Fryslân (11%) voelt zich wel eens onveilig in hun dorp of wijk. Dit komt vaker voor in grote(re) woonplaatsen, onder huurders en onder laagopgeleiden (FSP, 2021).

// 36

Gemiddeld rapportcijfer over tevredenheid veiligheid in dorp of wijk in Fryslân, 2020 Fryslân

7,6

Leeuwarden

7,5

Noordoost Fryslân

7,7

Noordwest Fryslân

7,6

Zuidoost Friesland

7,5

Zuidwest Fryslân

7,7 0

10

Bron: Panel Fryslân (FSP)

// 37

// VRIJE TIJD Vrije tijd is de tijd die overblijft als de niet-vrijblijvende activiteiten, zoals (huishoudelijk) werk, zorg en studie gedaan zijn. Vrije tijd en de invulling daarvan zijn belangrijk voor het welbevinden van mensen. Naast ontspanning, zorgt het ook voor ontplooiing en ontmoeting met andere mensen. Ook kunnen vrijetijdsmogelijkheden op korte afstand positief zijn voor een prettig woonklimaat. Het thema vrije tijd wordt in beeld gebracht door vier indicatoren, namelijk: tevredenheid met vrije tijd, bezoek aan culturele activiteiten en voorstellingen, lidmaatschap verenigingen en attitude over toerisme.

Tevredenheid over vrije tijd gestegen In de regio Zuidoost Friesland is 80 procent van de inwoners tevreden met de hoeveelheid vrije tijd. In 2019 was dit percentage nog 77 procent. Ook landelijk en in Fryslân (+2%) is de tevredenheid gestegen. Dat is opvallend, want sinds 2013 was er een dalende trend te zien in alle regio’s. Wellicht heeft dit te maken met de coronapandemie. Tijdens de lockdown(s) veranderde de tijdsindeling van veel mensen, waardoor sommige inwoners wellicht meer vrije tijd overhielden. Als we kijken naar de gemeenten in Zuidoost Friesland, dan zien we dat Ooststellingwerf het hoogst scoort (81%) en inwoners van Heerenveen geven de laagste waardering voor hun vrije tijd (78%). Over het algemeen wordt in Nederland de meeste vrije tijd besteed aan mediagebruik, gevolgd door recreatieve activiteiten en ontspanning en sociale contacten (SCP, 2020). Percentage inwoners (18+) dat tevreden is met hoeveelheid vrije tijd, per regio, 2020 Nederland

76%

Fryslân

79%

Zuidoost Friesland

80%

Heerenveen

78%

Ooststellingwerf

81%

Opsterland

79%

Smallingerland

79%

Weststellingwerf

79%

Bron: CBS, bewerking FSP

Museum en film meest populaire culturele activiteiten In Zuidoost Friesland heeft 64 procent van de inwoners in 2019 een museum bezocht. Dat is lager dan het Friese gemiddelde (67%). Het bezoeken van een museum is de meest populaire culturele activiteit in zowel Fryslân als in Zuidoost Friesland, gevolgd door het bezoeken van een bioscoop (film). Inwoners van regio Zuidoost Friesland bezoeken iets minder culturele activiteiten en voorstellingen dan gemiddeld in Fryslân. Alleen lezingen en concerten van klassieke muziek werden in regio Zuidoost Friesland vaker bezocht dan het Friese gemiddelde. Over het algemeen geldt dat er grote verschillen zijn in opleidingsniveau. Hoogopgeleiden brengen vaker een bezoek aan culturele activiteiten dan laag- en middelbaar opgeleiden (FSP, 2019).

// 38

Percentage inwoners (18+) dat een bezoek aan culturele activiteit of voorstelling heeft gebracht per Fryslân en Zuidoost Friesland, 2019 67% 64%

Museum

52% 50%

Film 42% 38%

Toneelvoorstelling

36% 37%

Lezing

34% 31%

Popconcert (niet klassiek)

28% 30%

Concert van klassieke muziek Cabaretvoorstelling

27% 27%

Festival

26% 24%

Fryslân Zuidoost Friesland

21% 19%

Musical Bron: Panel Fryslân (FSP)

In Zuidoost Friesland minder inwoners lid van culturele vereniging Veel vrijetijdsactiviteiten vinden binnen een vereniging plaats. In regio Zuidoost Friesland is 10 procent lid van een culturele vereniging, zoals een brassband, koor of toneelvereniging. Dat is lager dan het Friese gemiddelde van 14 procent. Qua leeftijden zijn 65-plussers het vaakst lid van een culturele vereniging en jongvolwassenen het minst vaak. Een derde van de inwoners (33%) van zowel Fryslân als Zuidoost Friesland is lid van een sportvereniging. Qua leeftijden zijn er geen grote verschillen. Hoogopgeleiden zijn vaker lid van een sportvereniging dan laagopgeleiden. Ook zijn er verschillen tussen grootte van woonplaats. Op het platteland zijn inwoners vaker lid van een sportvereniging dan in de grotere plaatsen (>5000 inwoners (FSP, 2021). Percentage inwoners (18+) dat lid is van een sport-of culturele vereniging per Fryslân en Zuidoost Friesland, 2021 14% 10%

Culturele vereniging

Fryslân 33% 33%

Sportvereniging 0%

Zuidoost Friesland

50%

Bron: Panel Fryslân (FSP)

// 39

In Zuidoost Friesland minder enthousiasme over toerisme Bijna twee derde (65%) van de inwoners van Zuidoost Friesland vindt dat toerisme voor meer levendigheid zorgt in hun woonomgeving. Dit is lager dan het Friese gemiddelde (72%) en ook lager dan andere regio’s in Fryslân. Wellicht heeft dit te maken met het feit dat Zuidoost Friesland minder toeristisch is dan andere regio’s. Geen van de Friese elf steden ligt bijvoorbeeld in deze regio. Door toerisme zijn er meer evenementen en voorzieningen en kunnen bewoners in contact komen met bezoekers uit andere gebieden. Ruim de helft, 52 procent van de inwoners van Zuidoost Friesland vindt dat toerisme, alles bij elkaar genomen, meer voordelen dan nadelen heeft. Ook dit percentage is lager dan het Friese gemiddelde (59%) en andere regio’s. Een derde (32%) van de inwoners van Zuidoost Friesland vindt dat de voor- en nadelen in balans zijn. Zeven procent vindt dat er meer nadelen zijn dan voordelen en 9 procent weet het niet. Percentage inwoners (18+) dat vindt dat toerisme voor meer levendigheid zorgt/meer voordelen dan nadelen heeft, 2019

Fryslân

72% 59%

Noordoost Friesland

69% 59%

Noordwest Friesland

72% 58%

Toerisme zorgt voor meer levendigheid in de omgeving

Leeuwarden

74% 66%

Toerisme heeft alles bij elkaar genomen meer voordelen dan nadelen

Zuidoost Friesland

Zuidwest Fryslân

65% 52%

60%

81%

Bron: Panel Fryslân (FSP)

// 40

// LANDSCHAP EN MILIEU Om goed te kunnen leven, wonen, werken en recreëren is een aantrekkelijke leefomgeving van groot belang Ruimte, groen, frisse lucht en een aantrekkelijk landschap dragen in hoge mate bij aan de brede welvaart. Mensen die leven in een groene omgeving voelen zich gezonder en komen minder vaak met gezondheidsklachten bij de huisarts. Het thema landschap en milieu wordt in beeld gebracht door vijf indicatoren, namelijk: zorgen over achteruitgang landschap, attitude over klimaatverandering, aandeel woningen met zonnepanelen, broeikasemissie en uitstoot van fijnstof 4.

Zorgen over achteruitgang landschap Het Friese landschap is een belangrijk onderdeel voor het leven van veel inwoners van Zuidoost Friesland. De aantrekkelijkheid van het landschap wordt gewaardeerd met gemiddeld een 8,2 in de regio. Dat is iets hoger dan het Friese gemiddelde (8,1). Ondanks dat hoge cijfer zijn er wel zorgen over de achteruitgang van het landschap. Iets meer dan een kwart (28%) van de inwoners van Zuidoost Friesland vindt dat de kwaliteit van het Friese landschap in de afgelopen vijf jaar (erg) achteruit is gegaan. Dit aandeel is iets lager dan provinciaal (31%). Uit eerder onderzoek van het FSP bleek dat inwoners zich vooral zorgen maakten over het eentonige landschap en de afname van biodiversiteit en weidevogels. Ook megastallen en windmolens worden regelmatig genoemd (FSP, 2018). Percentage inwoners (18+) dat vindt dat het Friese landschap in de afgelopen vijf jaar (erg) achteruit is gegaan, 2020 Fryslân

31%

Noordoost Fryslân

30%

Noordwest Fryslân

28%

Leeuwarden Zuidoost Friesland Zuidwest Fryslân

31% 28% 38%

Bron: Panel Fryslân (FSP)

Belangrijk om klimaatverandering tegen te gaan, maar niet ten koste van landschap Het klimaat verandert en de temperatuur op aarde stijgt. Dit komt door de toename van broeikasgassen in de lucht. Klimaatverandering heeft grote gevolgen voor mens, natuur en milieu. Daarom neemt Nederland maatregelen om zich aan te passen aan de gevolgen van klimaatverandering en om verdere klimaatverandering te beperken. Eén van de belangrijkste maatregelen is de overgang naar een energiesysteem waarbij nauwelijks CO2 vrij komt (Rijksoverheid, 2021).

4

De indicatoren natuur en bosgebieden, gemiddelde afstand tot openbaar groen en kwaliteit van zwemwater zijn in deze editie niet toegevoegd, omdat er geen nieuwe cijfers zijn verschenen.

// 41

Veel inwoners (81%) van Zuidoost Friesland vinden het belangrijk om klimaatverandering tegen te gaan. Echter vindt 71 procent ook dat het nastreven van klimaatdoelen niet ten koste mag gaan van het landschap. Dit is een lastige tegenstelling, omdat een duurzaam energiesysteem meer ruimte vergt en zichtbaarder is in het landschap, door bijvoorbeeld windmolens en zonneparken. Percentage inwoners (18+) dat het belangrijk vindt om klimaatverandering tegen te gaan/ dat vindt dat klimaatdoelen niet ten koste mogen gaan van het landschap, 2021 Fryslân

60%

Noordoost Fryslân

62%

84%

81%

73% 70%

Noordwest Fryslân

Leeuwarden

94%

44%

81% 71%

Zuidoost Friesland

Zuidwest Fryslân

57%

81%

Belangrijk om klimaatverandering tegen te gaan Klimaatdoelen mogen niet ten koste gaan van het landschap

Bron: Panel Fryslân (FSP)

Aantal woningen met zonnepanelen toegenomen Inwoners gaan steeds vaker zelf aan de slag met de energietransitie. De afgelopen jaren is het aantal woningen met zonnepanelen toegenomen. In 2012 had nog maar één procent van de woningen in Fryslân zonnepanelen op het dak. In 2020 had 23 procent van de woningen in Zuidoost Friesland en 22 procent van de Friese woningen zonnepanelen. Landelijk is het gemiddelde lager met 16 procent. Als we kijken naar de gemeenten in Zuidoost Friesland dan zien we dat vooral in Ooststellingwerf veel woningen (34%) zonnepanelen hebben. In Smallingerland is het percentage (20%) het laagst. Percentage woningen met zonnepanelen op het dak per regio, 2020 Nederland

16%

Fryslân

22%

Zuidoost Friesland

23%

Heerenveen

22%

Ooststellingwerf

34%

Opsterland

22%

Smallingerland

20%

Weststellingwerf

25%

Bron: CBS, bewerking FSP

// 42

Broeikasemissie in Zuidoost Friesland licht gedaald In Zuidoost Friesland werd in 2019 10,8 ton CO2-equivalent per inwoner uitgestoten. De uitstoot van broeikasgassen in deze regio is met 1,9 ton gedaald sinds 2015. Provinciaal wordt gemiddeld 11,4 ton per inwoner uitgestoten. Als we inzoomen op de gemeenten in de regio, dan zien we grote verschillen. In Smallingerland worden de minste broeikasgassen uitgestoten, namelijk 6,2 ton per inwoner. Weststellingwerf (13,9 ton) scoort boven het Friese gemiddelde. Een hogere uitstoot kan veroorzaakt worden door relatief meer zware industrie, autowegen, landbouw en/of toerisme ten opzichte van het aantal inwoners.

Wat is CO2-equivalent? Een samenvoeging van verschillende soorten broeikasgassen: koolstofdioxide (CO2), lachgas, methaan en de fluorhoudende gassen. Om de invloed van de verschillende broeikasgassen te kunnen optellen worden de uitstootcijfers omgerekend naar CO2-equivalent.

Broeikasemissie in tonnen per inwoner naar Friese gemeente, 2019

Bron: CBS, bewerking FSP

// 43

De helft minder uitstoot van fijnstof De uitstoot van fijnstof in Zuidoost Friesland is sinds het jaar 2000 met 51 procent afgenomen. In 2019 werd er 180.500 kg fijnstof (PM2,5) per km2 uitgestoten, ten opzichte van 369.300 kg in 2000. Ook landelijk (-51%) en in Fryslân (-45%) is de uitstoot van fijnstoot met ongeveer de helft afgenomen. Als we kijken naar de gemeenten in Zuidoost Friesland dan is de uitstoot van fijnstof het hardst gedaald in Opsterland (-74%). In Weststellingwerf is de afname -51 procent, in Heerenveen -47 procent, in Ooststellingwerf -43 procent en in Smallingerland -41 procent. Heerenveen en Smallingerland zijn de gemeenten met de hoogste uitstoot in Zuidoost Friesland. In deze gemeenten is ook de meeste industrie te vinden. Fijnstof (PM2,5) is een verzamelnaam voor hele kleine deeltjes (waarvan de diameter kleiner is dan 2,5 micrometer) die in de lucht zweven. Het is een vorm van luchtvervuiling, onder andere afkomstig van het verkeer, veehouderijen en industrie. Teveel fijnstof in de lucht schaadt de gezondheid van mensen. Jaarlijkse gemiddelde fijnstof emissie naar lucht, uitgedrukt in kg PM2,5 per km2), 2000-2019 3.500.000 3.000.000 2.500.000 2.000.000 1.500.000 Nederland

1.000.000

Fryslân

500.000

Zuidoost Friesland

0 2000

2005

2010

2015

2018

2019

Bron: CBS, bewerking FSP

// 44

// BEREIKBAARHEID Bereikbaarheid van voorzieningen, informatie, werk en contacten lijkt steeds belangrijker te worden, zowel fysiek als digitaal. De fysieke mobiliteit is de afgelopen eeuw sterk toegenomen. Het wegennet is verbeterd, het autogebruik gestegen en het openbaar vervoer uitgebreid. Daardoor is het gemakkelijker geworden om afstanden te overbruggen en hoeft het leven zich niet meer uitsluitend in de nabije omgeving van de woning af te spelen. De digitale bereikbaarheid wordt ook steeds belangrijker. Vooral nu zoveel mensen thuis moeten werken in verband met de corona-maatregelen. Het thema bereikbaarheid wordt in beeld gebracht door vier indicatoren, namelijk: tevredenheid met voorzieningen, afstand tot voorzieningen, tevredenheid met internetverbinding en het dekkingspercentage van internet.

Meer tevredenheid over voorzieningen in Zuidoost Friesland De inwoners van Zuidoost Friesland waarderen de voorzieningen in hun dorp of wijk gemiddeld met een 7,2. Dat is iets hoger dan het Friese gemiddelde. Alleen regio Leeuwarden scoort hoger dan Zuidoost Friesland. Over het algemeen geldt dat inwoners in Fryslân meer tevreden zijn naarmate een kern meer inwoners telt. In woonkernen met minder dan 500 inwoners geven inwoners gemiddeld een 6,3, terwijl dit in woonkernen met meer dan 15.000 inwoners gemiddeld een 7,4 is. Wellicht komt dit omdat in kleinere dorpen over het algemeen minder voorzieningen beschikbaar zijn. Inwoners van Fryslân vinden de supermarkt, het treinstation, de basisschool en de huisarts de belangrijkste voorzieningen (FSP, 2021). Gemiddeld rapportcijfer (1-10) tevredenheid voorzieningen in Fryslân en regio’s, 2020 Fryslân

7,1

Noordoost Fryslân

7,1

Noordwest Fryslân

7

Leeuwarden

7,4

Zuidoost Friesland

7,2

Zuidwest Fryslân

7,2 0

10

Bron: Panel Fryslân (FSP)

Afstand tot voorzieningen groter in Zuidoost Friesland De gemiddelde afstand tot voorzieningen in Zuidoost Friesland is groter dan landelijk, vanwege het plattelandskarakter van de regio Inwoners van Zuidoost Friesland moeten daardoor meer kilometers afleggen dan de gemiddelde Nederlander. Vooral de afstand tot een ziekenhuis en een treinstation ligt ver boven het Nederlands gemiddelde. Deze regionale voorzieningen bevinden zich vooral in de grotere plaatsen. De afstanden tot basisonderwijs en kinderopvang verschillen het minst met het landelijk gemiddelde. In Zuidoost Friesland is de afstand tot een ziekenhuis (9,3 km) kleiner dan gemiddeld in Fryslân (12,7 km). Daarentegen is de afstand tot een treinstation (13 km) veel groter dan het Friese gemiddelde (8,8 km). In Zuidoost Friesland is alleen een treinstation in Heerenveen en Wolvega. Wellicht komt daar verandering in met de komst van de Lelylijn.

// 45

Gemiddelde afstand in km tot voorzieningen in Fryslân, Nederland en Zuidoost Friesland, 2020 Ziekenhuis (exclusief buitenpolikliniek)

9,3

Treinstation

13

Voortgezet onderwijs

3,5

Hotels en dergelijke

3,9

Huisartsenpraktijk

1,4

Restaurants en dergelijke

1,4

Grote supermarkt

1,6

Basisonderwijs

Nederland Fryslân

0,9

Kinderdagverblijf

Zuidoost Friesland

0,9 0

5

10

15

Bron: CBS, bewerking FSP

Minder tevredenheid over internetverbinding in Zuidoost Friesland Van de inwoners van Zuidoost Friesland is 65 procent tevreden met hun internetverbinding. Dat is lager dan het Friese gemiddelde, waar 69 procent van de inwoners tevreden is. Vooral in regio Leeuwarden (80%) is het percentage hoger. In dichtbevolkte gebieden zijn over het algemeen snellere internetverbindingen beschikbaar. Een goede internetverbinding wordt steeds belangrijker in de snel veranderende digitale wereld. Percentage inwoners (18+) dat (zeer) tevreden is met hun internetverbinding per regio, 2020 Fryslân

69%

Noordoost Fryslân

70%

Noordwest Fryslân

65%

Leeuwarden

80%

Zuidoost Friesland

65%

Zuidwest Fryslân

65%

Bron: Panel Fryslân (FSP)

// 46

Stellingwerven laagste internetdekking In Fryslân heeft 95 procent van de woningen minimaal 100 mb/s internet. Landelijk is dat 99 procent. Als we kijken naar de gemeenten in Zuidoost Friesland, dan zien we dat Weststellingwerf met 81 procent de laagste dekking heeft van Fryslân. Ook in Ooststellingwerf is de dekking (89%) relatief laag. In Opsterland en Heerenveen is de dekking hetzelfde als het Friese gemiddelde (95%). Alleen in Smallingerland is het dekkingspercentage met 98 procent hoger dan gemiddeld. 100 mb/s wordt als voldoende gezien voor het meeste internetgebruik. Alleen bij meerdere gebruikers tegelijkertijd en zwaar gebruik kan dit problemen geven. Snelheden onder 100 mb/s zijn vaak niet geschikt voor gemiddeld gebruik. Zowel landelijk als in Fryslân wordt gewerkt om de dekkingsgraad te verhogen. Dekkingspercentage <100mb/s vast internet per Friese gemeente, 2020

Bron: Ministerie EZK, bewerking FSP

// 47

// BREDE WELVAART LATER Naast de dimensie hier en nu, die met een aantal thema's in het eerste deel aan bod kwam, kent brede welvaart nog twee dimensies: later en elders. In de dimensie later staat de vraag centraal welke hulpbronnen toekomstige generaties nodig hebben om in een vergelijkbare mate van brede welvaart te leven als de huidige generatie (CBS, 2021). Het gebruik van bepaalde vormen van kapitaal door de huidige inwoners van de regio kan ertoe leiden dat deze niet langer of in beperktere mate beschikbaar zijn voor de toekomstige inwoners. Met andere woorden: in hoeverre heeft de huidige welvaart een effect op latere generaties, in het land, de provincie, regio en gemeente? Het gaat daarbij om vier kapitaalvormen, namelijk economisch-, natuurlijk-, menselijk- en sociaal kapitaal. Elk van deze kapitaalvormen heeft effect op de latere brede welvaart, in positieve of negatieve zin: huidig beleid en een huidige leefwijze kunnen ten koste gaan van latere welvaart, of kunnen bijdragen aan het zekerstellen van welvaart voor latere generaties. Inzicht in hoe deze kapitaalvormen er nu in een regio voor staan is daarom essentieel. Zo kan worden nagegaan wat er nodig is om de kapitaalvormen duurzaam te beschermen of verbeteren, en bedreigingen af te wenden.

// 48

// ECONOMISCH KAPITAAL Eén van de vier perspectieven is het economisch kapitaal. We kijken naar economisch kapitaal omdat dit iets zegt over het vermogen en de financiële (schuld)positie van toekomstige generaties. Als we nu niet zuinig zijn met financieel kapitaal, dan zadelen we latere generaties met grote schulden op. Om die reden is het bijvoorbeeld niet verstandig om de staatsschuld verder op te laten lopen voor onze huidige kwaliteit van leven als daar verder geen vooruitgang op één van de andere kapitaalvormen tegenover staat. Het thema economisch kapitaal omvat in de huidige regionale Monitor Brede Welvaart twee indicatoren: de gemiddelde schuld per huishouden en het mediaan vermogen van huishoudens.

Gemiddelde schuld per huishouden Schulden van nu kunnen iets zeggen over het financieel kapitaal van toekomstige generaties. Wanneer schulden doorgeschoven worden naar volgende generaties, hebben deze generaties hogere lasten en dus minder bestedingsvrijheid. In 2020 lag de gemiddelde schuld per huishouden in de regio Zuidoost Friesland op €95.000. Dit is een stuk lager dan het landelijke gemiddelde van €109.800, maar hoger dan het Friese gemiddelde van €90.200. Fryslân heeft landelijk gezien na Groningen de laagste gemiddelde schuld per huishouden. Gemiddelde van de schulden van particuliere huishoudens in euro´s per huishouden, 2020 Nederland Fryslân Zuidoost Friesland Heerenveen Ooststellingwerf Opsterland

€ 109.800 € 90.200

€ 95.000 € 101.300 € 90.000 € 104.400

Smallingerland

€ 89.600

Weststellingwerf

€ 88.900

Bron: CBS, bewerking FSP

Mediaan vermogen van huishoudens gestegen De mediaan met betrekking tot vermogen van huishoudens geeft het saldo van bezittingen minus schulden weer. Wat betreft bezittingen gaat het dan met name om de marktwaarde van de eigen woning en spaartegoeden. Aangezien dit vermogen deels via vererving over gaat op toekomstige generaties heeft dit invloed op hun kwaliteit van leven. Het mediaan vermogen in regio Zuidoost Friesland bedraagt €61.100 waarmee dit hoger ligt dan het landelijke (€52.000) en provinciale gemiddelde (€54.700). Van de regiogemeenten heeft Opsterland met €106.300 veruit het hoogste mediaan vermogen, en Smallingerland het laagste met €38.500. Door de stijgende huizenprijzen neemt het vermogen van huishoudens sinds 2014 flink toe. Dat geldt voor deze regio, maar ook landelijk en provinciaal.

// 49

Mediaan vermogen van huishoudens in euro´s. 2019 Nederland

€ 52.000

Fryslân

€ 54.700

Zuidoost Friesland Heerenveen

€ 61.100 € 57.500

Ooststellingwerf

€ 80.200

Opsterland Smallingerland Weststellingwerf

€ 106.300 € 38.500 € 73.300

Bron: CBS, bewerking FSP

// 50

// NATUURLIJK KAPITAAL Bij natuurlijk kapitaal gaat het erom hoe de huidige generatie met de natuurlijke voorraden, zoals fossiele brandstoffen, natuur, lucht, water en bodem omgaat. In hoeverre worden de voorraden uitgeput of door vervuiling onbruikbaar gemaakt? In deze regiorapportage omvat het thema ‘natuurlijk kapitaal’ vier indicatoren: particuliere zonne-energie, emissies van fijnstof naar lucht, fosfaat- en stikstofuitscheiding van de landbouw.

Meeste zonne-energie in Ooststellingwerf In Ooststellingwerf werd gemiddeld 920 watt aan zonne-energie geproduceerd per woning in 2019, ten opzichte van 590 watt in Fryslân. Dit cijfer wordt uitgerekend door het totale vermogen van zonne-energie op te tellen en dat te delen door het totaal aantal woningen. Het gemiddelde vermogen per woning is flink gestegen sinds 2012. Toen werd gemiddeld nog maar 40 watt per woning geproduceerd in Fryslân. Naast Ooststellingwerf scoren ook Opsterland (710 watt), Weststellingwerf (640 watt) en Heerenveen (600 watt) boven het Friese gemiddelde. Alleen Smallingerland (550 watt) scoort iets lager dan provinciaal. Voor de regio Zuidoost Friesland zijn geen cijfers beschikbaar. Collectieve vormen van energieopwekking tellen in dit cijfer niet mee. Totale vermogen van zonnepaneleninstallaties in watt gedeeld door het totaal aantal woningen, 2012-2019 1000 800

Nederland Fryslân

600

Heerenveen Ooststellingwerf

400

Opsterland Smallingerland

200

Weststellingwerf

0 2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Bron: CBS, bewerking FSP

Helft minder uitstoot van fijnstof De uitstoot van fijnstof in Zuidoost Friesland is sinds het jaar 2000 met 51 procent afgenomen. Als we kijken naar de gemeenten in Zuidoost Friesland is de uitstoot van fijnstof het hardst gedaald in Opsterland (-74 procent). In Weststellingwerf is de afname -51 procent, in Heerenveen -47 procent, in Ooststellingwerf -43 procent en in Smallingerland -41 procent. Heerenveen en Smallingerland zijn de gemeenten met de hoogste uitstoot in Zuidoost Friesland. In deze gemeenten vindt ook de meeste industrie plaats. Deze indicator is ook onderdeel van het thema Landschap & Milieu in het deel Hier en Nu. Voor details verwijzen we terug naar dat hoofdstuk.

// 51

Fosfaatuitscheiding neemt af In Fryslân werd 79 kilogram per hectare fosfaat uitgescheiden in het jaar 2019. Dat aantal is gedaald sinds 1995 toen nog 92 kilogram werd uitgescheiden. Ook is aantal kilogram fosfaat per hectare lager dan landelijk (86 kg). Fosfaatuitscheiding is de hoeveelheid fosfaat die door dierlijke mest wordt uitgescheiden. Fosfaat blijft lang in het grondwater en heeft daardoor invloed op de biodiversiteit in de toekomst. De hoeveelheid fosfaat is afhankelijk van zowel het aantal dieren als van de fosfaatuitscheiding per dier. Er zijn geen cijfers beschikbaar voor regio Zuidoost Friesland en de vijf afzonderlijke gemeenten. Uitgescheiden hoeveelheid fosfaat in dierlijke mest in kg per hectare uitgedrukt in P205, 1995 - 2019 150

100

50 Nederland Fryslân

0 1995

2000

2005

2010

2015

2019

Bron: CBS, bewerking FSP

Meer stikstofuitscheiding in Fryslân Stikstof staat hoog op de politieke agenda vanwege klimaatafspraken. Stikstofuitstoot van de landbouw is de hoeveelheid stikstof die door dierlijke mest wordt uitgescheiden. De stikstof die tijdens mestopslag binnen en buiten stallen is verdampt wordt daarbij niet meegerekend. In 2019 werd in Fryslân 255 kilogram stikstof per hectare uitgescheiden, ten opzichte van 235 kilogram landelijk. Sinds 2010 is het aantal kilogram stikstof per hectare zowel landelijk (+4%) als in Fryslân (+8%) licht gestegen. De gevolgen van stikstof van de landbouw werken jarenlang door in het ecosysteem. Daarbij is het wel belangrijk om onderscheid te maken in hoe er met de mest wordt omgegaan; verschillende methoden van mestverwerking beïnvloeden het ecosysteem verschillend. De cijfers zijn niet op regionaal en gemeentelijk niveau beschikbaar. Totale stikstofuitscheiding in dierlijke mest in kilogram per hectare, 2019

Nederland

Fryslân

235

255

Bron: CBS, bewerking FSP

// 52

// MENSELIJK KAPITAAL Voor toekomstige generaties is voldoende menselijk kapitaal belangrijk om brede welvaart te kunnen voortbrengen en op peil te houden. Daarbij gaat het om scholing, vaardigheden, kennis en competenties van mensen om bij te dragen aan de economie, de gemeenschap en persoonlijk welzijn. Het menselijk kapitaal omvat drie indicatoren: arbeidsduur per week, hoogopgeleide bevolking en ervaren gezondheid.

Arbeidsduur per week De omvang van de gemiddelde arbeidsduur (per persoon per week) zegt iets over de mate waarin de werkende bevolking actief is op de arbeidsmarkt. Meer activiteit betekent een verhoging van het menselijk kapitaal. Dit kan positief doorwerken op de toekomst, maar ook negatieve effecten hebben op bijvoorbeeld iemands gezondheid. In 2020 lag het gemiddeld aantal gewerkte uren in Zuidoost Friesland op 26,8 uur. Dit is nagenoeg gelijk aan Nederland, waar dit 26,9 uur is. In Fryslân ligt dit aantal uur wat lager, namelijk op 26,1 uur. Op alle drie de niveaus is het aantal uren gedaald ten opzichte van 2019. Voor de afzonderlijke gemeenten zijn geen cijfers beschikbaar. Totaal aantal uur dat werknemers en zelfstandigen werkelijk hebben gewerkt, uitgedrukt in uren per werkende per week, 2020 Nederland

26,9

Fryslân

26,1

Zuidoost Friesland

26,8 0

40

Bron: CBS, bewerking FSP

Hoogopgeleide bevolking Hoogopgeleid zijn mensen van 15 tot 75 jaar met een afgeronde hbo- of wo-opleiding. Een hogere opleiding geeft dikwijls een baan met een hoger inkomen, wat invloed heeft op onder andere leefwijze, vermogen, wonen, gezondheid, het (toekomstige) zorggebruik en een hogere (gezonde) levensverwachting. De effecten hiervan strekken zich uit naar de toekomst en naar volgende generaties. In het onderdeel ‘Hier en nu’ is in de thema´s werk en onderwijs informatie opgenomen over het opleidingsniveau. Het aandeel hoogopgeleiden is de afgelopen jaren gestegen, zowel regionaal, provinciaal als landelijk. In Zuidoost Friesland steeg het aandeel hoogopgeleiden tussen 2019 en 2020 met 1,2 procentpunt. Voor meer informatie verwijzen we naar de onderdelen werk en onderwijs in de sectie ‘Hier en nu’ eerder in deze rapportage.

// 53

Percentage van de bevolking (15-74 jaar) dat hoger onderwijs heeft afgerond (hbo/wo), 2020 Nederland

34%

Fryslân

27%

Zuidoost Friesland

28%

Heerenveen

30%

Ooststellingwerf

28%

Opsterland

27%

Smallingerland

28%

Weststellingwerf

24% 0%

50%

Bron: CBS, bewerking FSP

Ervaren gezondheid Hoe mensen hun eigen gezondheid ervaren is een belangrijke indicator van menselijk kapitaal, met effect op de toekomst en de volgende generatie op onder andere het gebied van zorgbehoefte en deelname aan de maatschappij. In het onderdeel ´Hier en nu´ (thema gezondheid) wordt de ervaren gezondheid uitgebreider besproken. In Zuidoost Friesland ervaart 81 procent van de inwoners zijn of haar eigen gezondheid als (zeer) goed. Dit is hoger dan het landelijk gemiddelde (79%) en gelijk aan Fryslân (81%). Voor meer details verwijzen we naar de sectie ´Hier en nu´.

// 54

// SOCIAAL KAPITAAL Voor de brede welvaart is het belangrijk dat iedereen kan deelnemen aan de samenleving en dat mensen vertrouwen op elkaar en op instituties zoals de overheid en het rechtssysteem. Hiervoor wordt het begrip ‘sociaal kapitaal’ gebruikt, waarbij het gaat om de kwaliteit van de sociale verbanden in een samenleving. Sociale relaties dragen bij aan het onderling vertrouwen, het gemeenschapsgevoel en dat samen dingen voor elkaar worden gekregen. Daarnaast dragen goede sociale relaties ook weer bij aan andere kapitaalvormen, zoals een groter gevoel van welzijn of grotere (economische) productiviteit. Het thema sociaal kapitaal omvat één indicator, namelijk sociale cohesie.

Hogere sociale cohesie dan landelijk In Fryslân zijn inwoners meer tevreden over de sociale cohesie in hun buurt dan landelijk. Inwoners van Fryslân geven gemiddeld als rapportcijfer een 6,6, terwijl dat landelijk gemiddeld een 6,3 is. Daarmee staat Fryslân op de derde plek in de provinciale ranglijst. Het rapportcijfer over sociale cohesie is zowel landelijk als provinciaal vrijwel stabiel gebleven sinds 2012. Voor Zuidoost Friesland zijn er geen cijfers op regio- en gemeenteniveau beschikbaar. Rapportcijfer (0-10) tevredenheid van inwoners over de sociale aspecten in hun woonbuurt per regio, 2019 Drenthe Overijssel Fryslân Zeeland Gelderland Noord-Brabant Utrecht Nederland Limburg Groningen Noord-Holland Flevoland Zuid-Holland

6,7 6,7 6,6 6,5 6,5 6,4 6,3 6,3 6,3 6,2 6,1 6,0 6,0

Bron: CBS, bewerking FSP

// 55

// EERSTE CONCLUSIES In voorgaande hoofdstukken zijn bij de verschillende aspecten en dimensies van brede welvaart de relevante cijfers op een rij gezet. Hiermee valt een goed en integraal beeld van de brede welvaart in Zuidoost Friesland te schetsen. Deze cijfers zijn gebaseerd op de indicatoren uit de regionale Monitor Brede Welvaart van het CBS en zijn aangevuld vanuit het Fries Sociaal Planbureau met de zogeheten ´Friese schil´. Deze aanvullende cijfers, afkomstig uit Panel Fryslân, GGD Fryslân en openbare bronnen, zijn van meerwaarde om brede welvaart te schetsen. Samen leidt dit tot een aantal conclusies en kerninzichten over de brede welvaart in Zuidoost Friesland.

Zuidoost Friesland vergeleken met Nederland De regio Zuidoost Friesland doet het in vergelijking met Nederland goed op sociale aspecten, maar minder op economische aspecten, zoals inkomen, opleidingsniveau en arbeidsparticipatie. Dit is het algemene beeld dat valt te schetsen met de gebruikte cijfers. Deze uitkomsten bevestigen het beeld dat in de vorige regionale monitor Brede Welvaart in Zuidoost Friesland en in het FSP-onderzoek naar de ´Friese paradox´ in beeld is gebracht (FSP, 2019). Dit houdt in dat een regio het goed doet op sociale aspecten, ondanks een lagere materiele welvaart die doorgaans als een belangrijke voorwaarde voor regionaal welzijn wordt gezien. Deze conclusie blijft ook in deze editie overeind. Kijkend met de blik van brede welvaart gaat het betrekkelijk goed met de regio Zuidoost Friesland op de verschillende aspecten van welzijn, zoals tevredenheid met het leven, mate van eigen regie. In de regio voelen eer inwoners zichzelf gelukkig in vergelijking met landelijk. Op het gebied van materiele welvaart scoort de regio lager als het gaat om bbp en mediaan besteedbaar inkomen. Het aandeel inwoners dat leeft met een inkomen onder de lage inkomensgrens, en het aandeel inwoners dat moeite heeft met rondkomen, is echter wel lager dan landelijk. De regio kent minder hoogopgeleiden dan elders in Nederland.

Binnen het thema gezondheid doet de regio het beter dan landelijk als het gaat om ervaren goede gezondheid, voldoende beweging en psychische klachten. Het aandeel inwoners met overgewicht is in de regio echter wel hoger dan landelijk. Onderstaande figuur geeft een globale indicatie van hoe de uitkomsten per thema zich verhouden tot het gemiddelde in Nederland. Ook binnen het thema samenleving doet de regio het beter dan landelijk als het gaat om ervaren eenzaamheid, vertrouwen in anderen en het aantal mensen dat vrijwilligerswerk doet. De figuur hiernaast geeft een globale indicatie van hoe de uitkomsten per thema in Zuidoost Friesland zich verhouden tot het gemiddelde in Nederland.

// 56

Zuidoost Friesland vergeleken met Fryslân Op het gebied van brede welvaart verschilt de regio Zuidoost Friesland op enkele thema's van de provincie Fryslân als geheel. Opvallend is dat de regio op het thema materiele welvaart, waaronder het bruto binnenlands product en mediaan besteedbaar inkomen, beter scoort dan de provincie als geheel. Ook binnen het thema Landschap en Milieu doet de regio het beter op de indicatoren zonnepanelen op woningen, broeikasgasemissies en fijnstof dan provinciaal. Op het gebied van gezondheid laat de regio een wat ongunstiger beeld zien in vergelijking met de provincie. Onder andere op de indicatoren overgewicht en voldoende beweging scoort de regio lager dan provinciaal.

Friese schil: extra cijfers en inzichten Naast de basisgegevens uit de regionale CBS-monitor Brede Welvaart zijn in deze rapportage drie extra thema´s opgenomen, naast aanvullende cijfers per thema. Bevolking is één van de toegevoegde thema´s en geeft een inkijkje in de omvang en ontwikkeling van de bevolking. Daaruit blijkt dat de gemeenten Ooststellingwerf en Weststellingwerf een groter aandeel 65-plussers en een lager aandeel kinderen en jongeren kennen dan de andere drie gemeenten in de regio. Uit prognoses blijkt dat het aandeel 65-plussers in de regio ook in de toekomst hoger ligt dan landelijk. Onderwijs is het tweede toegevoegde thema en geeft inzicht in de leerlingenaantallen, behaalde diploma´s en schooladviezen. In samenhang met het afnemend aantal kinderen zoals geschetst bij het thema bevolking dalen de leerlingenaantallen in het onderwijs. Dit is eerst merkbaar in het basisonderwijs en wordt naar verwachting ook steeds meer merkbaar in het voortgezet onderwijs. De aantallen dalen in de regio minder snel dan provinciaal. In Smallingerland, Ooststellingwerf en Weststellingwerf is vaker sprake van onderadvisering in vergelijking met landelijk. Van onderadvisering is sprake als leerlingen een hogere score op de eindtoets hebben dan het schooladvies van de basisschool.

In Zuidoost Friesland behaalde 58 procent van de leerlingen in het schooljaar 2019/2020 een vmbo-diploma, waarbij in Weststellingwerf dat aandeel met 67 procent het hoogst lag. Dat aandeel is hoger dan landelijk (52%). Ook zijn er in de regio (73%) meer leerlingen met een mbo-diploma dan landelijk (49%). Het aanbod van wetenschappelijk onderwijs is beperkt in Fryslân. Mogelijk kiezen Friese studenten daarom eerder voor een andere opleiding, of verlaten zij de provincie. Bij het thema bereikbaarheid zijn aanvullende cijfers opgenomen over de bereikbaarheid van voorzieningen, informatie, werk en contacten. Daaruit blijkt dat vergeleken met het landelijke beeld het ziekenhuis, treinstation en hotels en dergelijke op grotere afstand liggen. De afstand tot een ziekenhuis is kleiner vergeleken met provinciaal, maar de afstand tot een treinstation is groter. Bij andere voorzieningen zoals het basisonderwijs of kinderopvang zijn de verschillen kleiner. Verder valt op dat het dekkingspercentage van vast internet in de Stellingwerven het laagst is van heel Fryslân. Naast bovengenoemde thema´s geven extra cijfers bij de acht thema´s in het ´Hier en Nu´ meer inzicht en duiding. Zo blijkt uit onderzoek van Panel Fryslân dat het rapportcijfer voor leefbaarheid in Zuidoost Friesland iets hoger is dan provinciaal.

Ook blijkt dat in de regio het aantal huishoudens dat korte tijd moet rondkomen van een laag inkomen kleiner is dan provinciaal en landelijk. Ook het aandeel inwoners dat moeite heeft met rondkomen ligt iets lager dan provinciaal en landelijk. In de regio voldoen meer inwoners aan de beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad in vergelijking met landelijk, maar minder dan het provinciale gemiddelde. In de regio hebben minder mensen dan landelijk last van stress en is er minder risico op angst of depressie. Inwoners van de regio zijn minder tevreden met hun werk dan provinciaal. Ook het aandeel werkenden dat de afgelopen twee jaar een opleiding of cursus voor het werk heeft gevolgd, is lager dan provinciaal. De arbeidsparticipatie is hoger dan provinciaal en er is minder werkloosheid. De gemiddelde verkoopprijs van woningen lag in 2021, samen met de regio Zuidwest Fryslân, hoger dan in de twee noordelijke regio´s (afgezonderd van de Waddeneilanden). In de regio zijn er iets minder inwoners dan provinciaal die zich zorgen maken over de achteruitgang van het landschap. Meer inwoners dan provinciaal vinden dat klimaatdoelen niet ten koste mogen gaan van het landschap.

// 57

// BESCHOUWING De regionale Monitor Brede Welvaart van het CBS biedt gegevens voor alle gemeenten, regio's en provincies van Nederland, en is daarmee een nationaal-uniforme methode. De thema’s van hier en nu en de kapitaalvormen van later geven een beeld van hoe een regio er voor staat: wat gaat goed per indicator en wat kan (en moet) beter? In deze beschouwing worden vier onderwerpen belicht: een aantal methodologische kanttekeningen ten aanzien van de regionale Monitor Brede Welvaart, vruchtbare opbrengsten van deze monitor, enkele beleidsimplicaties die uit deze systematiek kunnen voortvloeien, en plannen voor doorontwikkeling.

Methodologische kanttekeningen Bij de regionale Monitor Brede Welvaart van het CBS moeten enkele kanttekeningen worden geplaatst. Ten eerste geldt voor elke monitor dat de beschikbare cijfers vaak 'gedateerd' zijn en dus iets achterlopen op de actuele situatie. De huidige regionale Monitor Brede Welvaart is grotendeels gebaseerd op de cijfers van 2020 en soms zelfs van de jaren ervoor. Daardoor is de meest actuele situatie niet in beeld, bijvoorbeeld de gevolgen van de coronasituatie. Daarnaast zijn niet voor alle indicatoren op elk schaalniveau (zoals regio of gemeente) gegevens beschikbaar, meestal omdat de betreffende aantallen te klein zijn om een betrouwbare score te kunnen geven. Dit maakt vergelijkingen lastiger. Ook spreekt het voor zich dat alléén kwantitatieve gegevens nooit 'de werkelijkheid' in beeld kunnen brengen, en geen verklaring bieden waarom de ene gemeente gunstiger op een indicator scoort dan de andere, of welk effect de score op de ene indicator op de andere heeft of kan hebben. Het is daarom van groot belang de beschikbare gegevens zorgvuldig te duiden en desgewenst aan te vullen met kwalitatieve methoden zoals (panel-)enquêtes en interviews. Daarnaast tonen alle data uit de regionale Monitor Brede Welvaart gemiddelden. Variëteit en spreiding blijven daardoor buiten beeld.

Hoe bijvoorbeeld tevredenheid, prettig leven, ervaren gezondheid, schulden en vermogen verdeeld zijn over de bevolking, komt met gemiddelden niet in beeld. Tot slot bevat de regionale Monitor Brede Welvaart slechts een beperkt aantal indicatoren. Met name de dimensie later moet nog verder worden uitgewerkt. Het CBS hanteert strenge kwaliteitseisen en selecteert indicatoren vanuit zeven criteria 5. Het werken vanuit deze strikte eisen betekent dat het CBS inzet op vergelijkbare gegevens tussen regio’s. Bruikbare regionale data blijven hierdoor onbenut, omdat deze niet altijd voor alle regio's op dezelfde wijze zijn verkregen. Wel is het CBS van plan om de regionale Monitor Brede Welvaart aan te vullen met andere databestanden. In deze tweede regioscan heeft het FSP de CBS-data aangevuld met voor brede welvaart relevante regionale data die zelf verzameld zijn door het FSP (via Panel Fryslân), data van regionale organisaties (o.a. GGD Fryslân) of data uit een openbare bron via CBS Statline.

Vruchtbare opbrengsten Een vruchtbare opbrengst van de regionale Monitor Brede Welvaart is dat de smalle, economisch gekleurde betekenis van welvaart is verbreed tot welzijn en welbevinden, met data over bijvoorbeeld tevredenheid met de woonomgeving, het verrichten van vrijwilligerswerk, ervaren gezondheid en veiligheid.

5 1) de validiteit ten aanzien van het thema; 2) vergelijkbaarheid met de Monitor Brede Welvaart & Sustainable Development Goals; 3)

betrouwbaarheid van de beschikbare bronnen; 4) tijdigheid; 5) volledigheid; 6) internationale vergelijkbaarheid van gegevens; 7) interne consistentie door de tijd.

// 58

Een tweede vruchtbare opbrengst van de monitor is dat gegevens vergeleken kunnen worden binnen een regio (hoe kan het dat bepaalde indicatoren hoog scoren en andere laag) en tussen regio’s (hoe kan het dat de ene regio hoog scoort op bepaalde indicatoren en de andere laag). Gunstige scores, zoals een hoge tevredenheid met de woonomgeving, een hoge deelname aan verenigingsleven of een hoog percentage hoogopgeleiden (surplus) kunnen worden benut. Ten aanzien van ongunstige scores, bijvoorbeeld op werkloosheid of overgewicht, kan gekozen worden voor actief beleid. Regionale samenwerking biedt daarbij diverse voordelen, ten eerste dat van complementariteit: een ongunstige score van de ene gemeente kan worden gecompenseerd door een gunstige score van de nabij liggende buurgemeente, en visa versa. Ten tweede wordt de variëteit aan mogelijkheden die aan inwoners geboden kunnen worden vergroot als regiogemeenten samenwerken. Ten derde kunnen samenwerkende gemeenten elkaars kwaliteiten benutten: samen zijn ze slagvaardiger in het uitbuiten van kansen en afwenden van bedreigingen. Tot slot vraagt een aantal thema’s nadrukkelijk om een gemeentegrenzen overstijgende aanpak, zoals economie, werkgelegenheid, landbouw en milieu, toerisme, onderwijs, waterhuishouding, wegennet en energie. Regionale benadering kan ook leiden tot een effectieve clustering van bijvoorbeeld zorg en ondersteuning.

Een derde vruchtbare opbrengst is het gedachtengoed dat hier en nu weliswaar sprake kan zijn van een mate van welvaart, maar dat deze in positieve of negatieve zin effect heeft op de toekomst (later) en op andere delen van de wereld (elders). Zo dragen overgewicht en een chronische aandoening bij aan een verhoogde zorgvraag later, en kunnen de uitstoot van fijnstof en broeikasgassen een negatief effect hebben op de welvaart elders. Dit raakt de in de Sustainable Goals (SDG's) aangekaarte mondiale verantwoordelijkheid voor een duurzame toekomst. Op landelijk niveau wordt al wel een koppeling tussen de regionale Monitor Brede Welvaart en de SDG’s verkend. Regionaal vraagt dat nog om doorontwikkeling, omdat de SDG-indicatoren niet of moeilijk toepasbaar zijn op regionale of gemeentelijke schaal. Opgemerkt moet worden dat de (landelijke) CBS-monitor stoelt op wetenschappelijke basis, de (internationale) SDG's op een politieke agenda.

Beleidsimplicaties Het FSP werkt al jaren met online-monitoren, waarin de belangrijkste data en ontwikkelingen worden ontsloten over de thema's bevolking, werk, inkomen, wonen, sociale samenhang, onderwijs, gezondheid, zorg en veiligheid. De meeste gegevens zijn beschikbaar op provinciaal, regionaal en gemeentelijk niveau, dikwijls over verschillende jaren. De thema's van deze monitoren komen terug in het Leefbaarheidsmodel van het FSP, waarin zichtbaar wordt dat ze elkaar beïnvloeden en samenhangend deel uitmaken van het leven van mensen. Immers, iemand heeft een bepaalde leeftijd, woont ergens, heeft een opleiding genoten, is tevreden met het leven, werkt, heeft een inkomen, verricht vrijwilligerswerk, lijdt al dan niet aan chronische aandoeningen, is al dan niet eenzaam, enzovoort. Vanuit deze kennis van integraliteit was het dan ook vanzelfsprekend dat het FSP in 2021 de regionale Monitor Brede Welvaart omarmde. Echter, vanuit deze kennis weet het FSP ook dat alleen een overzicht van cijfers niet automatisch tot pasklare antwoorden en beleidskeuzes leidt. Met een staccato aan los van elkaar staande indicator-scores is er immers geen ‘plaatje’. De scores geven wel de elkaar beïnvloedende ingrediënten. Daarmee kan, met aandacht voor het feit dat het gemiddelden betreft, vanuit bepaalde beleidsdoelen een plaatje worden gemaakt.

Kortom, de regionale Monitor Brede Welvaart is een hulpmiddel dat ondersteunend beoogt te zijn in het in beeld brengen van een eerste overzicht, het bieden van ‘puzzelstukjes’ die aan elkaar gelegd kunnen worden, het constateren van opvallende scores, het verkennen van samenhang en vergelijkingen, het vaststellen van uitdagingen, het formuleren van oplossingsrichtingen en het lerend evalueren. Het beoogt een afwegingskader te bieden dat helpt om integrale keuzes te maken, en om door te redeneren wat de gevolgen van deze keuzes zijn voor heden en toekomst.

Doorontwikkeling Ook in de komende jaren zal de regionale Monitor Brede Welvaart worden doorontwikkeld, zowel landelijk als regionaal. Dat betekent allereerst dat het CBS landelijk onderzoekt op welke manier zij aanvullingen kan doen op de huidige indicatoren en thema’s. Later moet worden uitgebreid, elders moet nog worden ingevuld.

// 59

Het FSP vindt het als regionale organisatie belangrijk dat deze monitor wordt aangevuld en toegesneden op de juiste maat van Fryslân. Daartoe wil het FSP (een deel van) de basisindicatoren van het CBS blijven gebruiken en onderhouden, en deze aanvullen met extra indicatoren, zoals het aandeel mensen dat in armoede leeft, de mate van eenzaamheid en de waardering van het Friese landschap. Op deze manier legt het FSP een 'Friese schil' om de regionale Monitor Brede Welvaart. Een voordeel is dat deze schil het inzicht in hier en nu vergroot en het nadenken over later voedt. Een nadeel is dat deze typisch Friese toevoegingen het vergelijken met regio’s in andere provincies lastiger maken. De Friese schil-ambitie blijft vragen om de gebundelde inzet van kennisinstellingen en onderzoekers die zich bezighouden met de ontwikkeling van Fryslân.

// 60

// GERAADPLEEGDE BRONNEN Publicaties van het Fries Sociaal Planbureau (FSP) Duurzame landbouw en het Friese landschap. (2018). Leven in Fryslân, editie 2019. (2019). Leven in Fryslân, editie 2021. (2021). Brede welvaart in Fryslân. Eerste duiding van de CBS-monitor. (2021). Regionale monitor Brede Welvaart in Zuidoost Friesland. (2021). Armoede anders bekeken. (2021). Inwoners over brede welvaart in Zuidoost Friesland. (2022). Monitor sociale samenhang. (2022). Monitor werk (2022).

Overige publicaties Centraal Bureau voor de Statistiek. (2015). Sociale samenhang 2015. Wat ons bindt en verdeelt. Den Haag: CBS. Centraal Bureau voor de Statistiek. (2020a). Monitor Brede Welvaart & Sustainable Development Goals 2020. Den Haag: CBS. Centraal Bureau voor de Statistiek. (2020b). Regionale Monitor Brede Welvaart 2020. Den Haag: CBS. Centraal Bureau voor de Statistiek. (2020c). Materiële welvaart in Nederland in 2020. Den Haag: CBS. Centraal Bureau voor de Statistiek. (2021a). Gezonde levensverwachting. Den Haag: CBS. Centraal Bureau voor de Statistiek. (2021b). Regionale Monitor Brede Welvaart 2021. Den Haag: CBS. Centraal Bureau voor de Statistiek. (2022a). Werkloosheid gedaald tot niveau van voor coronacrisis. Geraadpleegd op www.cbs.nl Centraal Bureau voor de Statistiek. (2022b). Bruto binnenlands product (bbp). Geraadpleegd op www.cbs.nl Dienst Uitvoering Onderwijs. (2021). Gesloten scholen in heel po vanaf 2011. Den Haag: DUO. Horlings, E. en J.P. Smits (2019). Conceptueel kader voor een regionale monitor brede welvaart. Den Haag: CBS. Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. (2018). De Staat van het onderwijs 2018. Den Haag: Ministerie van OCW. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2020). Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024. Den Haag: Ministerie van VWS. OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development) (2011).

How’s Life? Measuring Well-Being. Paris: OECD Publishing.

// 61

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2018). Volksgezondheid Toekomst Verkenningen. Den Haag: RIVM. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2022a). Gevolgen overgewicht. Geraadpleegd op: www.vzinfo.nl Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2022b). Oorzaken en gevolgen eenzaamheid. Geraadpleegd op: www.vzinfo.nl Sociaal en Cultureel Planbureau. (2020). De sociale staat van Nederland. Den Haag: SCP Sociaal en Cultureel Planbureau. (2021). Een jaar met corona. Den Haag: SCP. Stiglitz, J.E., A. Sen, and J.-P. Fitoussi (2009). Report by the Commission on the Measurement of Economic Performance and Social Progress. United Nations Economic Commission for Europe (2014). Conference of European Statisticians Recommendations on Measuring Sustainable Development (CES). New York and Geneva: United Nations. WCED (World Commission on Environment and Development) (1987). Our Common Future. Oxford: Oxford University Press. Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. (2020). Het betere werk. De nieuwe maatschappelijke opdracht. Den Haag: WRR.

// 62

// BIJLAGE thema-kapitaal Welzijn

Materiële welvaart

Gezondheid

Werk

Onderwijs

Wonen

Samenleving

Veiligheid

Vrije tijd

Landschap en milieu

Bereikbaarheid

label ZOF ivm Nederland Tevredenheid met het leven Percentage dat zichzelf gelukkig vindt Tevredenheid leefbaarheid dorp Voldoende regie eigen leven Mediaan besteedbaar inkomen Bruto binnenlands product Lage inkomensgrens 1 jaar Moeite met rondkomen Ervaren gezondheid Levensverwachting Personen met één of meer langdurige ziekten of aandoeningen Overgewicht Voldoende beweging Psychische klachten Nettoarbeidsparticipatie Werkloosheid Vacaturegraad Percentage laag/midden/hoogopgeleid Tevredenheid met het werk Aandeel banen per sector Scholing tijdens carriere Leerlingenaantallen Schooladvies Gediplomeerden VO Gediplomeerden MBO/HBO/WO Sectoren MBO Totaal aantal woningen, nieuwbouw en sloop Percentage koop- en huur meer koop dan NL Gemiddelde verkoopprijs Ontwikkeling verkoopprijs Tevredenheid woning Tevredenheid met woonomgeving Eenzaamheid Vertrouwen in anderen Vertrouwen in instituties Vrijwilligerswerk Aantal ondervonden delicten Geregistreerde misdrijven Vaak onveilig voelen in de buurt Rapportcijfer veiligheid Tevredenheid met vrije tijd Bezoek aan culturele instelling of activiteit Lid sport- of cultuurvereniging Inwoners over toerisme Ontwikkeling landschap Zorgen over klimaatverandering Zonnepanelen Broeikasgasemissies per inwoner Emissies van fijnstof naar lucht Kwaliteit van zwemwater binnenwateren Kwaliteit van zwemwater kustwateren Natuur- en bosgebieden Natuurgebied

per inwoner Nabijheid voorzieningen Tevredenheid voorzieningen Tevredenheid internetverbinding Dekkingspercentage Afstand tot openbaar groen

// 63

COLOFON ‘Regionale Monitor Brede Welvaart in Zuidoost Friesland’ is een uitgave van het Fries Sociaal Planbureau, maart 2022.

Deze monitor is mede op verzoek van de regio Zuidoost Friesland opgenomen in de onafhankelijk Fries Sociaal Planbureau

opgestelde onderzoeksagenda van het FSP.

Doelestraat 8a 8911 DX Leeuwarden (058) 234 85 00

Auteurs

info@fsp.nl

Arlette Bickel, Sibilla Hoekstra, Wilma de Vries

www.fsp.nl Het Fries Sociaal Planbureau wordt gesubsidieerd door de provincie Fryslân.

Met dank aan Truus de Witte, Keimpe Anema, Wouter Marchand, Marijn Molema, Bernard Boorsma (allen FSP)

// 64

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=728b6225-4beb-4900-ae6c-d02fe943db48