CConstaterende datWeststellingwerf
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 3 - Nota leidraad Appelscha (0098630525)

Raadsvergadering 23 september 2024, gemeente WeststellingwerfBij agendapunt: OWO-sneltoetscriteria omgevingskwaliteit23.975 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 3

vrijstaande woning; halfopen gevels van rode, lichtbruine tot gele baksteen en houtaccenten, zadeldaken met donkergrijze matte dakpannen, witte kozijnen en boeidelen

rijwoningen; gevels van bruine baksteen, woningbrede samengestelde kozijnen ingeklemd door muurdammen, zadeldaken met donkerrode matte dakpannen, witte kozijnen en boeidelen met accentkleur

rijwoningen; halfopen gevels van gele of lichtbruine baksteen, horizontale geleding, zadeldaken met donkergrijze matte dakpannen, witte kozijnen en boeidelen

146

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met woonerven en hofjes

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

147

Plastiek en details

reliëfwerking van houten gevel

transparant entreenisje met glas

aangesleepte dakkapel

verholen goot

getimmerde goot met zinken kraal en donkere matte pan

hoekaccent middels bloemkozijn

balkon

twee kleuren metselwerk in samenhang met kozijn

148

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met woonerven en hofjes

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

149

Gebieden met een eigen karakter Woonwijk met straten en water

Kenmerken

De woonwijk met straten en water is de jongste planmatige uitbreiding van Appelscha. Dit deelgebied grenst aan het buitengebied. Van deze unieke ligging wordt op dit moment maar mondjesmaat gebruik gemaakt. De bebouwing bestaat uit vrijstaande woningen met een eigen uitstraling in één bouwlaag met een (samengestelde) kap. Daarnaast komen seriematige twee-onder-een-kapwoning en rijwoningen voor in één tot twee bouwlagen met overwegend een kap. Bijzondere plekken in de wijk worden incidenteel gemarkeerd met complexen gestapelde woningen. Deze complexen zijn maximaal drie bouwlagen hoog waarbij de toplaag bestaat uit een kap of een dakopbouw. De openbare ruimte in de wijk is beperkt in omvang en kwaliteit. Straten zijn smal en de openbare ruimte is geconcentreerd en sober en doelmatig ingericht. De kenmerken zijn op de volgende pagina’s uitgewerkt.

Doelen

Het doel is om in dit gebied de relatie met het landschap te verbeteren, de woonwijk klimaatbestendig te maken en de biodiversiteit te vergroten. De gemeente ziet een aantal kansen en mogelijkheden om dit doel te bereiken.

Deze woonwijk is de meest recente planmatige uitbreidingswijk van Appelscha en is gelegen aan de noordzijde van de vaart.

150

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met straten en water

Allereerst zet de gemeente in de openbare ruimte in op een natuurlijke inrichting en beheer van het groen. Ook wordt bij de inrichting rekening gehouden met het veranderende klimaat. Er worden plantsoorten toegepast die goed tegen weersextremen kunnen en er wordt ruimte gereserveerd voor de tijdelijke opvang van regenwater. De relatie met het landschap kan worden versterkt door met de inrichting van de openbare ruimte in te spelen op de aanwezige landschappelijke verschillen. Het westelijk deel van de woonwijk maakt van oorsprong

deel uit van het woudontginningslandschap en leent zich bijvoorbeeld voor de aanplant van houtsingels. Het oostelijk deel van de woonwijk maakt van oorsprong deel uit van het open hoogveenontginningslandschap. Door op goed gekozen plekken struiken te verwijderen kan de zichtrelatie met het landschap worden versterkt en krijgt de wijk een meer landelijk karakter. Ten tweede worden de overgangen tussen de openbare ruimte en de kavels groen ingericht met bij voorkeur streekeigen hagen. In de smalle straten kunnen, als bewoners dat wensen, bomen in voortuinen worden aangeplant. Een groene woonomgeving komt ten goede aan de economische waarde van de woningen en bovendien heeft streekeigen groen een positief effect op de biodiversiteit. Hagen en bomen zorgen ook voor schaduw, beschutting tegen koude en het voorkomen van wateroverlast. Een ander belangrijk aandachtspunt vormen de achtertuinen die grenzen aan het water. Achtertuinen lopen licht af naar het water en de oevers hebben een groen en natuurlijk karakter. Zo houden de bewoners droge voeten en worden natuurwaarden versterkt. Keringen van beton, baksteen en dergelijke dienen te worden vermeden. Tot slot is de bebouwing in dit deelgebied relatief jong. Dit maakt het niet aannemelijk dat de komende periode veel ingrijpende wijzigingen in de bebouwing plaats zullen vinden.

Indien dit wel het geval is, wordt met de maat, schaal en het karakter van de nieuwbouw aangesloten op de bebouwing in de omgeving. Hierbij worden bij voorkeur biobased materialen toegepast en is tevens aan dacht voor natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen en circulariteit.

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

151

Geschiedenis

Verkeer

Bodem en landschap

Groen en/of water

Hoogtekaart

Bebouwing

De woonwijk met straten en water aan de noordkant van Appelscha dateert uit de jaren ’80 en ’90 van de vorige eeuw. Wijken uit deze periode vormen een reactie op de informele en kleinschalig opgezette woonwijken met woonerven en hofjes zoals die in de periode daarvoor werden gebouwd. Het verkavelingspatroon is rechtlijniger en formeler. Er wordt gewoond aan straten met een rijbaan en een verhoogd trottoir of het water en de achtertuinen van de woningen, met daarin de bergingen, grenzen doorgaans aan elkaar. (bron: topotijdreis.nl)

Het overgrote deel van de woonwijk maakt deel uit van de hoogveenontginning. De opzet van de wijk volgt het mathematische patroon haaks op of evenwijdig aan het kanaal. Het westelijk deel van de wijk is onderdeel van de woudontginningen. Deze verkaveling staat juist haaks op de dekzandrug waar ook Fochteloo op is gelegen. De hoekverdraaiing in de verkaveling is in de woonwijk opgelost met een driehoekig passtuk. In de bovengenoemde landschapstypen komen specifieke beplantingssoorten voor. Voor meer informatie zie het Procesboek Ontwikkeling (agrarische) erven Ooststellingwerf.

Deze woonwijk ligt zo’n beetje op het laagste punt van Appelscha. De buurt ten noorden van de Eerste Wijk ligt op circa 9 meter boven NAP. De buurt ten zuiden van de Eerste Wijk ligt iets hoger, namelijk op circa 10 meter boven NAP. Ter vergelijk: de omgeving van de Ooster Es ligt op circa 11,5 meter boven NAP. (bron: www.ahn.nl)

152

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met straten en water

De buurten ter weerszijden van de Eerste Wijk hebben ieder een eigen doorgaande verkeersstructuur. De doorgaande wegen kenmerken zich door korte rechtstanden met flauwe bochten. Vanaf deze ontsluiten diverse lussen de verschillende woningen in de wijken. Vanuit diverse straten in de woonwijk zijn er zichtlijnen naar het landschap.

Het water is het meest aanwezig in de buurt ten noorden van de Eerste Wijk. In deze buurt is het water de wijk ingetrokken. Vanuit de openbare ruimte is het water duidelijk zichtbaar en over het water zijn er doorzichten naar het landschap. In de buurt ten zuiden van de Eerste Wijk is het water vanuit de buurt minder dominant in het beeld. Het groen is verspreid door de woonwijk. De gedempte Tweede Wijk is herkenbaar door een groene vinger die vanuit het landschap de wijk in prikt. Langs veel van de de straten komen bomenrijen voor. Deze staan in bermen of in voortuinen.

Met uitzondering van het zuidoostelijk deel van de woonwijken loopt de dichtheid van de bebouwing naar het landschap af. Aan de zijde van het dorp komen twee-onder-één-kapwoningen, rijtjes en gestapelde woonvormen voor. Op de overgang naar het landschap komen vrijstaande woningen voor. De bebouwing volgt over het algemeen de landschappelijke hoofdrichting en staat in een rooilijnzone.

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

153

Inrichting en erfafscheiding

in de wijk: hagen met daarachter tuinen

groene achtertuinen grenzend aan het water

De openbare ruimte is formeel met aan één zijde een trottoir en overwegend verhard. 154

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met straten en water

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

155

Plaatsing, hoofdvorm en korrel/typologie

plaatsing rooilijn typologie hoofdvorm bouwhoogte dakvorm

156

plaatsing evenwijdig aan en haaks op de straat rooilijnzone korte rijen, twee-onder-een kapwoningen en vrijstaande woningen enkelvoudige en samengestelde volumes overwegend 1-2 lagen met kap zadeldaken en schilddaken met een matig steile dakhelling

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met straten en water

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

157

Kenmerkende aanzichten, opmaak en typen

rijwoningen; halfopen gevels van roodbruine baksteen, flauwe zadeldaken met donkergrijze matte dakpannen, witte kozijnen

vrijstaande woningen; witte, grijze, gele of rode gemetselde gevels, hellende daken met donkergrijze of rode matte dakpannen, witte of antracietkleurige grafiek

vrijstaande woningen; gesloten gevels in witgrijze tint met openingen, (samengestelde) zadeldaken met rode dakpannen, witte en/of groene grafiek

twee-onder-een kap; halfopen gevels van rode baksteen, repeterende gevelopeningen, zadeldaken met donkergrijze of rode (matte) dakpannen, witte kozijen en boeidelen

158

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met straten en water

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

159

Plastiek en details

gekoppeld middenrisaliet

loggia met houten hek onder dak met overstek, samengesteld kozijn met houten paneelvulling

160

erker onder dakoverstek

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Woonwijk met straten en water

balkon

terugliggende entree, plint in afwijkende kleur

houten gevelaccent

rond raam

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

161

Gebieden met een eigen karakter Verblijfsrecreatie in het bos

Kenmerken

De Valouwe is een gebied voor kleinschalige recreatie in het bos. De bungalow is hier het gangbare type, de organisatie van gebouwen en verkeersstructuur is informeel en bescheiden van aard in het bos. Door verstening van percelen (onderhoudsarm), niet-streekeigen erfscheidingen of schuttingen (privacy) en toename van (hobbymatige) bouwwerken staat het landschappelijke karakter van dit deelgebied onder druk. De verschillende kenmerken zijn op de volgende pagina’s uitgewerkt.

Ten tweede is het belangrijk dat overgangen tussen de omgeving en de kavels, maar ook erfscheidingen tussen kavels onderling, het boskarakter ondersteunen. Er liggen kansen om de biodiversiteit te versterken door de kavelgrenzen te beplanten met diverse streekeigen struiken en bomen. Het gebruik van streekeigen beplanting is belangrijk omdat hiermee de natuurwaarden het meest worden versterkt. Om privacy te scheppen kan bijvoorbeeld de door de seizoenen groen blijvende hulst worden toegepast.

Doelen

Tot slot kenmerken de woningen zich door een bescheiden maat en schaal. De bungalowtypologie in één bouwlaag vormt het uitgangspunt. Voorts wordt alle bebouwing op de kavels geconcentreerd: Nieuwe losse bergingen worden vermeden en bij vervanging van bestaande bergingen worden nieuwe exemplaren tegen het hoofdgebouw geplaatst. De woningen mogen een individueel karakter hebben en worden zo ontworpen dat het bos optimaal beleefbaar is met bijvoorbeeld grote schuifpuien met zicht op het bos of veranda’s en/of loggia’s. De toegepaste materialen en kleuren zijn vrij maar ondersteunen altijd het boskarakter.

Het doel is om het karakter van dit deelgebied te behouden en te versterken. Het bestaande ruimtelijke beeld wordt hierbij als leidraad genomen voor verdere ontwikkeling. Binnen de structuur is er ruimte voor variatie en dit deelgebied mag de nieuwe tijd laten zien. De gemeente ziet een aantal kansen en mogelijkheden om dit doel te bereiken. Allereerst is het belangrijk om het bestaande micro-reliëf en de aanwezige streekeigen bomen en struiken te koesteren. Voorts is het belangrijk om de boswegen en -paden zo smal mogelijk te houden en eenvoudig en met landschappelijke middelen in te richten. Hierbij kan gedacht worden aan onverharde zandpaden, paden met houtsnippers en dergelijke. Een inrichting met steenachtige materialen en straatmeubilair alsof het een woonwijk betreft is ongewenst. De Valouwe ligt aan de zuidoostkant van Appelscha. Dit gebied wordt met de wijzers van de klok mee begrensd door een woonbuurt, landerijen, Hildenberg en de Schapendrift.

162

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Verblijfsrecreatie in het bos

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

163

Geschiedenis

Verkeer

Bodem en landschap

Groen en/of water

Hoogtekaart

Bebouwing

In de jaren ‘60 van de vorige eeuw kwamen toerisme en recreatie door de toename van welvaart en vrije tijd op gang. Bij het zwembad, in de hoek van de Schapendrift met Hildenberg, zijn in de topografische kaart (bron: www.topotijdreis. nl) uit deze periode de eerste recreatiewoningen zichtbaar. In de periode daarna is De Valouwe stapsgewijs verder tot ontwikkeling gekomen. In het oostelijk deel zijn recreatiewoningen in het bos gebouwd en het noordelijk deel is bebost en bebouwd. In deze kaart zien we het noordelijk deel nog in gebruik als weiland en bouwland.

Het landschap is een resultaat van geologische processen in combinatie met menselijk handelen. Hierdoor zijn drie verschillende landschapstypen in en om Appelscha ontstaan. De Valouwe maakt deel uit van het Fries essenlandschap (geel) en het heideontginningslandschap (roze). bron: www. fryslan.maps.arcgis.nl In beide landschapstypen komen specifieke beplantingssoorten voor. Voor meer informatie zie het Procesboek Ontwikkeling (agrarische) erven Ooststellingwerf.

De hoogtekaart (bron: www.ahn.nl) toont dat De Valouwe onderdeel uitmaakt van een verhoging in het landschap die grofweg loopt van Aekinga in het westen, de Boerestreek en de Bosberg in Appelscha, via De Valouwe naar de Heksehoeve aan de Drentseweg in het oosten. De Valouwe zelf kent aanzienlijke hoogteverschillen die duidelijk zichtbaar en herkenbaar zijn. Het zuidelijk deel ligt op circa 17 meter boven NAP terwijl in de hoogte in het middendeel circa 12 meter boven NAP bedraagt. Hier komen duinen voor die zijn ontstaan door verstuiving van zand.

164

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Verblijfsrecreatie in het bos

De ontsluitingsstructuur van De Valouwe bestaat uit slingerende lijn- en lusvormige smalle (doodlopende) boswegen met haaks daarop bospaden/opritten die de verschillende recreatiewoningen ontsluiten. Parkeren vindt plaats op de eigen kavel of informeel in de bermen op het gras.

Dit deelgebied heeft een introvert karakter. Kavels gaan ten opzichte van de doorgaande wegen langs het plangebied volledig op in het groen. De kavels liggen aan De Valouwe of liggen direct hierachter. Deze kavels ‘in de tweede lijn’ worden ontsloten via een bospad/oprit. Alle kavels worden omringd met stroken bosplantsoen of bos.

De bebouwing in dit deelgebied is vrijstaand en de spreiding van de bebouwing is gelijkmatig. De recreatiewoningen zijn geplaatst in rijen en verspringen ten opzichte van elkaar. Hierdoor is er vanuit de omgeving en de woningen veel zicht op het bos. De bebouwing staat overwegend evenwijdig of haaks op de wegen en paden. Tot slot is de maat en schaal van de bebouwing meestal bescheiden.

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

165

Inrichting en erfafscheiding

erafscheidingen met een bosstrook met streekeigen beplanting

166 openbare ruimte is eenvoudig en bestaat uit een smalle weg met elementeverharding. De

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

167

Plaatsing, hoofdvorm en korrel/typologie

plaatsing rooilijn typologie hoofdvorm bouwhoogte dakvorm

168

evenwijdig aan of haaks op de bospaden geplaatst in rijen, afwisselend ten opzichte van elkaar waardoor er vanuit de woningen veel zicht is op de omgeving vrijstaande recreatiewoningen met een bescheiden maat en schaal enkelvoudige en samengestelde volumes overwegend één laag plat dak (bungalow), incidenteel één laag met kap plat dak

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Verblijfsrecreatie in het bos

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

169

Kenmerkende aanzichten, opmaak en typen

Plastiek en details

bungalows; gesloten gevels met openingen en verdiepingshoge puien, lichtbruine baksteen, schoorsteen zorgt voor plastiek, verticale geleding, platte daken met een bescheiden overstek, witte kozijnen en boeidelen dakrand met zinken kraal

bungalows; gesloten gevels met openingen en verdiepingshoge puien, blank behandeld of vergrijzend hout, platte daken met een bescheiden overstek, witte kozijnen

170

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Verblijfsrecreatie in het bos

houten boeidelen

trasraam

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

171

Gebieden met een eigen karakter Bedrijventerrein met incidenteel wonen

Kenmerken

Dit deelgebied aan de Industrieweg ten zuiden van de Vaart is een woonwerkmilieu met een afwisseling van klein- en grootschalige bebouwingselementen. De kwaliteit van de bebouwing in dit deelgebied varieert sterk. De openbare ruimte heeft een stenig karakter. Dit wordt soms versterkt door de stenige voorterreinen van sommige bedrijven. Daarnaast heeft de inrichting van de openbare ruimte weinig continuïteit. Het gedeelte richting het centrum bestaat uit een rijbaan met een verhoogd trottoir terwijl vanaf de brandweerkazerne de openbare ruimte gelijkvloers is aangelegd met weinig tot geen ruimte voor voetgangers. Ook is het talud langs het kanaal niet consequent beplant met bomen. De overgang met het buitengebied is tenslotte abrupt en heeft geen representatieve uitstraling. De kenmerken zijn op de volgende pagina’s uitgewerkt.

Doelen

Het bedrijventerrein ligt aan de noordwestkant van Appelscha en wordt aan de noordzijde begrenst door de vaart.

172

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Bedrijventerrein met incidenteel wonen

Het doel is om in dit gebied de uitstraling te verbeteren, de ruimtelijke samenhang te versterken en de inrichting te vergroenen zodat een positieve bijdrage wordt geleverd aan de woon-werk-omgeving, de biodiversiteit en klimaatadaptatie. De gemeente ziet een aantal kansen en mogelijkheden om dit doel te bereiken. Allereerst is voor de inrichting van de openbare ruimte belangrijk dat de samenhang tussen Vaart Noordzijde en de Industrieweg aan de zuidzijde van het kanaal behouden blijft door voor de bestrating gebruik te maken van dezelfde materialen en kleuren. Daarnaast vraagt de huidige inrichting van de Industrieweg om meer continuïteit door een meer consequente inrichting van het profiel. De parkeerplaatsen langs de Industrieweg bieden kansen voor het vergroenen door de gesloten elementverharding bijvoorbeeld te vervangen door grasbetonklinkers. De groene oevers en bomenrij

langs de Industrieweg worden gekoesterd. De biodiversiteit kan worden versterkt door de oevers natuurinclusief in te richten en te beheren. De dorpsentree aan het einde van de Industrieweg krijgt een groen karakter met streekeigen hagen. Ten tweede bieden de overgangen van de bebouwing met de omgeving kansen. Een flinke slag kan worden gemaakt door bij bedrijven die hun overgangszone willen herinrichten te stimuleren om aanwezige verharding - waar mogelijk - deels te vervangen door grasbetonklinkers, gras, streekeigen hagen in combinatie met streekeigen bomen en struiken. Deze maatregelen dragen bij aan de biodiversiteit en het beperken van wateroverlast of hittestress maar zorgen ook voor meer samenhang en het verzachten van het zicht op industriële hekken, geparkeerde auto’s en bebouwing. De dwarsstraten krijgen een groenere uitstraling en worden zo vormgegeven dat zij ruimtelijk ondergeschikt zijn aan de Industrieweg. Bijvoorbeeld door de weg gedeeltelijk in te richten met grasklinkers. Ten derde wordt de ruimtelijke samenhang verbeterd door de bebouwing aan De Vaart te plaatsen in een rooilijnzone en te oriënteren op het kanaal. De uitstraling van de bebouwing kan worden verbeterd door langs het kanaal traditionele materialen toe te passen die mooi verouderen. Bij de bebouwing aan de dwarsstraten zijn ook andere hoogwaardige – bij voorkeur biobased - materialen mogelijk.

Variatie ontstaat vooral door de mix van gebouwtypen en bouwhoogten van één tot twee bouwlagen al dan niet met kap. Tot slot kan ook met bebouwing een positieve bijdrage worden geleverd aan het versterken van de natuur en klimaatadaptatie. Het vergroenen van de grootschalige daken van de bedrijfsgebouwen biedt mits de constructie het toelaat - hiervoor kansen.

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

173

Geschiedenis

Verkeer

Bodem en landschap

Groen en/of water

Hoogtekaart

Bebouwing

Een beetje los van het dorp maar ook aan de vaart ligt het bedrijventerrein van het dorp. Deze plek is heel logisch want de vaart is goed bereikbaar en van oudsher is de vaart ook dé plek met veel winkels, nijverheid en industrie. Hier zijn zich na de oorlog diverse bedrijven gaan huisvesten. De kaart uit circa 1960 ((bron: www.topotijdreis.nl) laat de eerste bedrijven op deze plek zien.

Het landschap is een resultaat van geologische processen in combinatie met menselijk handelen. Hierdoor zijn drie verschillende landschapstypen in en om Appelscha ontstaan. Het bedrijventerrein maakt deel uit van het Fries essenlandschap. bron: www.fryslan.maps.arcgis.nl In het Fries essenlandschap komen specifieke beplantingssoorten voor. Voor meer informatie zie het Procesboek Ontwikkeling (agrarische) erven Ooststellingwerf.

De hoogtekaart (bron: www.ahn.nl) toont dat het bedrijventerrein op een hoogte van circa 8,5 meter boven NAP is gelegen. De iets donkerdere lijnen markeren de kavelsloten. Verder is een licht verloop in hoogte te zien: het terrein loopt richting noordwesten iets af.

174

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Bedrijventerrein met incidenteel wonen

De verkeersstructuur van het bedrijventerrein bestaat uit een doorgaande weg met haaks daarop insteekwegen en een lusvormige weg. Parkeren vindt plaats op de bedrijfskavels of in de openbare ruimte haaks op het kanaal.

In dit gebied domineert de vaart met de groene oever met bomenrij het beeld. Verder heeft dit deelgebied een informeel en stenig karakter. Oorspronkelijk werd er haaks op de vaart verkaveld, steeds verder richting noordwesten. Later werden insteekwegetjes aangelegd met daaraan (kleinere) kavels.

De bebouwing in dit deelgebied is vrijstaand en zeer divers: van (bedrijfs)woningen, boerderijen, een brandweerkazerne tot bedrijfsgebouwen. Er is een verschil tussen de bebouwing aan de vaart en de bebouwing die daar achter is gelegen. Hierbij horen bijvoorbeeld ook de later toegevoegde geschakelde (bedrijfs)units. Ook in maat en schaal van de gebouwen is er een grote bandbreedte: van woning tot middelgroot bedrijfsgebouw. De bebouwing staat meestal haaks op het kanaal of evenwijdig of haaks op de wegen.

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

175

Inrichting en erfafscheiding

De Industrieweg heeft een informeel karakter met stenige inrichting met (industriële) elementverharding. stalen hekje, grasveld en leibomen in border

De inrichting van het bedrijventerrein kenmerkt zich door een informele stenige openbare ruimte grensend aan het groene oevers met bomenrij van de vaart. De materialen hebben een industriele uitstraling. 176

Dwarsstraten zijn ondergeschikt aan de Industrieweg.

streekeigen hagen

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

177

Plaatsing, hoofdvorm en korrel/typologie

oriëntatie plaatsing rooilijn typologie hoofdvorm bouwhoogte dakvorm

178

bebouwing richt zich op het kanaal overwegend parallel aan de landschappelijke hoofdrichting haaks op het kanaal rooilijn, bijzondere gebouwen staan soms terug van vrijstaande woningen tot bedrijfshal enkelvoudige en samengestelde volumes grote diversiteit aan bouwhoogtes en kapvormen diverse dakvormen van een platte afdekking tot (matig) steile kappen

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Bedrijventerrein met incidenteel wonen

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

179

Kenmerkende aanzichten, opmaak en typen

vrijstaande woningen; roodbruine baksteen, steile zadeldaken met matte dakpannen, witte kozijnen en negge entree

bedrijfspanden; gesloten gevels van gemêleerde rode baksteen (eventueel met ondergeschikt andere hoogwaardige materialen) met grotere openingen op de begane grond, platte daken

180

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Bedrijventerrein met incidenteel wonen

fabrieksgebouw; gevels van van rode baksteen met patchwork aan openingen, penanten voor verticale geleding, plat dak met een bijzondere dakrand

woon-werkpand; halfopen gevels van lichtbruin baksteen met houten topgevel, matig steile zadeldaken met donkergrijze matte dakpannen, witte kozijnen

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

181

Plastiek en details

bakgoot op houten klossen

penanten en bijzondere dakrand

stalen kozijnen, muurankers en bijzondere dakrand

penant en gevelplastiek door terugliggend metselwerk

stalen kozijnen met gemetselde dorpels

bloemkozijn: kozijn liggen op het metselwerk

bakgoot met verfijnde detailering robuuste uitstraling door zichtbare betonlatei

werkplaatsramen en openslaande deuren

182

Gebiedskwaliteiten als vertrekpunt | Bedrijventerrein met incidenteel wonen

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

183

5

Kwaliteitsborging

184

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

185

Kwaliteitsborging Juridisch kader In 2024 treedt de Omgevingswet in werking. Het doel van de wet is vereenvoudiging van procedures en meer integraliteit van de verschillende deelbelangen (milieu, cultuurhistorie, veiligheid et cetera). Het motto van de Omgevingswet is ‘ruimte voor ontwikkeling, waarborgen voor kwaliteit’. De wet is onder andere gericht op het in onderlinge samenhang bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit. De Omgevingswet staat voor een cultuuromslag. Een belangrijk element van de Omgevingswet is dat bij het opstellen van beleid, plannen, visies en projecten (groepen) burgers, ondernemers worden betrokken. Hierdoor krijgen zij meer zeggenschap over hun eigen leefomgeving, voelen ze zich meer betrokken en ontstaat vaak ook meer draagvlak. Daarnaast staat bij de beoordeling van initiatieven niet meer het principe ‘nee, tenzij’ maar ‘ja, mits’ centraal. Er wordt door overheden met initiatiefnemers meegedacht hoe hun initiatief - met goede omgevingskwaliteit - kan worden gerealiseerd.

met betrokkenen. Ook de inhoud sluit aan bij de Omgevingswet: geen waslijst van regeltjes, maar doelen, ontwerpgesprekken en inspiratie waarmee initiatiefnemers verder worden geholpen bij het opstellen van kwaliteitsvolle plannen.

In de Omgevingswet vindt een verschuiving in bevoegdheden plaats van de rijksoverheid naar de lokale overheden. Wel blijven onder de Omgevingswet gemeenten verplicht om een adviescommissie in te stellen die adviseert over bouwplannen aan rijksmonumenten. De advisering op gebied van ruimtelijke kwaliteit wordt niet meer wettelijk geregeld en ligt bij de lokale overheid. Omdat een goede kwaliteit van de fysieke leefomgeving essentieel is om prettig te kunnen wonen, werken en recreëren in Appelscha en bijdraagt aan het welzijn en de welvaart van iedereen heeft de gemeente voorliggend kwaliteitsbeleid opgesteld en verankerd in het omgevingsplan. Dit beleid is opgesteld op een manier die past bij de Omgevingswet: samen

186

Kwaliteitsborging

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

187

Advisering

Handhaving en excessenregeling

Gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit

Werkwijze

Voor onafhankelijke advisering maakt de gemeente gebruik van de diensten van de gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit (verder adviescommissie omgevingskwaliteit). De adviescommissie omgevingskwaliteit, met architecten, een stedenbouwkundige/landschapsarchitect en erfgoeddeskundigen, is in de geest van de Omgevingswet verbreed met expertise op het vlak van duurzame ontwikkeling. De gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit kent variërende samenstellingen. De adviseurs op locatie, ook wel de lokale adviescommissie genoemd, adviseren onder mandaat van de centrale commissie. De centrale commissie kent een brede samenstelling en komt aan bod bij de meer complexe aanvragen. De adviescommissie omgevingskwaliteit kan een begeleidende rol innemen met betrekking tot het ontwerp van het initiatief in alle fases. De adviesrol bij de vergunningverlening vormt de kerntaak. Om mee te kunnen denken aan de voorkant van het planproces wordt de adviescommissie omgevingskwaliteit, of een gemandateerd lid hiervan, in een zo vroeg mogelijk stadium van planvorming betrokken (vooroverleg).

Alle afspraken tussen de gemeente en de adviescommissie omgevingskwaliteit zoals de samenstelling van de adviescommissie en de zittingsduur van leden, de taken en verantwoordelijkheden, de werkwijze en procedures en de jaarlijkse verantwoording zijn beschreven in het reglement op de commissie en in de gemeentelijke verordening.

188

De advisering van de adviescommissie omgevingskwaliteit is gericht aan het college van Burgemeester en Wethouders. De wijze waarop een advies tot stand komt, is onder andere afhankelijk van de aard van het initiatief. Een veel voorkomend initiatief kent bijvoorbeeld een andere werkwijze dan een specifiek initiatief. Voor veelvoorkomende initiatieven zijn sneltoetscriteria opgesteld. Door de sneltoetscriteria kunnen deze initiatieven snel door vergunningverleners van de gemeente worden afgehandeld. Bij twijfel worden adviseurs van de lokale adviescommissie door de gemeente om advies gevraagd. Voor specifieke initiatieven faciliteert de gemeente voor initiatiefnemers vrijwillige ontwerpgesprekken. Bij deze ontwerpgesprekken zijn altijd adviseurs van de lokale adviescommissie aanwezig. De vuistregel is dat de gemeente niet meer dan drie ontwerpgesprekken faciliteert per initiatief. Van dit aantal ontwerpgesprekken wordt alleen afgeweken als er zonder twijfel uitzicht is op een kwaliteitsvol plan. De besluitvorming vindt ten alle tijde plaats door het college van Burgemeester en Wethouders. Wanneer er na 3 ontwerpgesprekken geen zicht is op overeenstemming tussen aanvrager en commissie volgt een bestuurlijk besluit aangaande het vervolg. Van de ontwerpgesprekken wordt door de adviseurs van de lokale adviescommissie een advies opgesteld in de vorm van een gespreksverslag.

Dit advies vormt het vertrekpunt voor het volgende ontwerpgesprek. Als een initiatiefnemer geen gebruik wenst te maken van de ontwerpgesprekken en een specifiek initiatief indient, wordt het plan door de lokale adviescommissie beoordeeld.

Kwaliteitsborging

Tot slot is ook de complexiteit van een initiatief van invloed op de werkwijze. Soms, bijvoorbeeld als een initiatief een grote impact heeft op de omgeving, vraagt de advisering om aanvullende disciplines. In dit soort gevallen worden initiatieven niet behandeld door de lokale adviescommissie maar de centrale adviescommissie.

Hardheidsclausule

Burgemeester en wethouders kunnen (eventueel) op advies van de adviescommissie omgevingskwaliteit gemotiveerd afwijken van het voorliggend kwaliteitsbeleid inclusief de sneltoetscriteria. Hiervan kan alleen sprake zijn als een ontwerp voor een initiatief voldoet aan drie voorwaarden. Allereerst is het desbetreffende initiatief gebaseerd op een overtuigend ontwerpidee en levert het initiatief een positieve bijdrage aan de kwaliteit van de omgeving en de verwachte ontwikkeling daarvan. Ten tweede zijn de schaal en maatverhoudingen van de verschillende onderdelen van het ontwerp passend bij het ontwerpvraagstuk en bij de omgeving waarin het initiatief wordt gerealiseerd. Tenslotte is het ontwerp van het initiatief consequent uitgevoerd in architectuurstijl, vorm, maatverhoudingen, materialisatie, kleuren en details.

Een goede kwaliteit van de fysieke leefomgeving is essentieel om prettig te kunnen wonen, werken en recreëren in Appelscha. Een goede kwaliteit draagt met andere woorden bij aan het welzijn en de welvaart van iedereen. Om dit algemene belang te borgen, ziet de gemeente erop toe dat het voorliggende kwaliteitsbeleid wordt uitgevoerd, bij de beoordeling van aanvragen voor omgevingsvergunningen wordt gebruikt en dat er zo nodig wordt gehandhaafd op basis van het handhavingsbeleid. Ook voor initiatieven die vergunningsvrij of na een melding kunnen worden gebouwd of aangelegd, geldt dat de gemeente vaststelt of deze voldoen aan de meest basale kwaliteitsprincipes en geen onevenredige afbreuk doen aan de uitstraling van de omgeving. Van vergunningsvrije en meldingsplichtige initiatieven wordt dus verwacht dat ze rekening houden met de omgeving waarin ze worden gerealiseerd en voldoen aan de absolute ondergrens in kwaliteit. Om de ondergrens in kwaliteit te bewaken, heeft de gemeente een excessenregeling opgesteld. Van een exces is sprake wanneer eenieder kan zien dat het uiterlijk of de positie van een initiatief buitensporig afwijkt van de context en grote afbreuk doet aan de ruimtelijke samenhang, kwaliteit en eigenheid van een plek.

Om vast te stellen of er sprake is van een exces laat de gemeente zich adviseren door de onafhankelijke adviescommissie omgevingskwaliteit op basis van onderstaande criteria. Omdat het bij excessen om onvoorspelbare buitensporigheden gaat, zijn deze criteria niet uitputtend. Per geval zal moeten worden vastgesteld of er sprake is van een exces. Als is vastgesteld dat er sprake is van een exces wordt er handhavend opgetreden.

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

189

Overgangsbepaling Van een exces is in ieder geval sprake als er bij een initiatief sprake is van één of meerdere criteria: -

-

-

-

-

-

190

Bouwwerken worden zodanig fysiek of visueel van de omgeving afgesloten, dat de relatie tussen de bebouwing en de context ernstig wordt verstoord of opgeheven. Architectonische bijzonderheden worden bij aanpassing van een bouwwerk ontkend of vernietigd. Het materiaalgebruik is armoedig en/of het kleurgebruik heeft een sterk negatieve invloed op het karakter van zowel de bebouwing als de omgeving. Wijzigingen in de detaillering van kozijnen, deuren en gevelgeleding vormen een te grote aantasting van de oorspronkelijke gevelkarakteristiek. Reclame is zeer opvallend, opdringerig, of wordt veelvuldig herhaald, al dan niet op plekken die daarvoor niet geschikt zijn. Er is sprake van slecht onderhoud, verval of ernstige mate van verwaarlozing, met negatieve gevolgen voor de bebouwing en/of de omgeving.

Na publicatie van het besluit tot vaststelling van voorliggend kwaliteitsinstrument treedt deze in werking. Vanaf dat moment zijn de criteria veelvoorkomende bouwwerken, de gebiedsdoelstellingen, de gespreksonderwerpen bij de specifieke initiatieven en de handvatten voor gebiedsontwikkelingen, openbare ruimte en monumenten leidend bij de advisering over handhaving en excessen en bij aanvragen voor omgevingsvergunningaanvragen voor bouwen en aanleggen door de adviescommissie omgevingskwaliteit.

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

191

Bijlagen 192

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

193

Begrippenlijst

A Aanbouwen: Grondgebonden toevoeging meestal van één bouwlaag aan een gevel van een gebouw. Aangekapt:

Met kap bevestigd aan dakvlak.

Achtererfgebied:

erf aan de achterkant en de niet naar openbaar toegankelijk gebied gekeerde zijkant, op meer dan 1 meter van de voorkant, van het hoofdgebouw, zoals bedoeld in het Besluit omgevingsrecht (Bor)

Achterkant: De achtergevel, het achtererf en het dakvlak aan de achterzijde van een gebouw; de zijgevel, het zijerf en het dakvlak aan de zijkant van een gebouw voor zover die zijde (zijdelings) niet gekeerd is naar de weg of het openbaar toegankelijk gebied Adviescommissie omgevingskwaliteit: Gemeentelijke adviescommissie als bedoeld in artikel 17.9 van de Omgevingswet. De commissie heeft als taak de raad en het college te adviseren bij de uitoefening van hun taken en bevoegdheden op grond van de wet met het oog op het bereiken en in stand houden van een goede omgevingskwaliteit en al hetgeen daarmee verband houdt of daartoe bevorderlijk kan zijn. Afdak:

Hellend dak, hangend of op stijlen aangebracht tegen een gebouw of een muur, om als gedeeltelijke beschutting te dienen.

Afstemmen:

In overeenstemming brengen met.

Asymmetrisch dak:

Zadeldak met twee verschillende goothoogtes en/of dakhellingen.

Authentiek: Overeenstemmend met het oorspronkelijke, origineel, eigen kenmerken dragend, oorspronkelijk. B Band: Horizontale versiering in de gevel in afwijkend materiaal, meestal natuursteen, kunststeen of baksteen.

194

Bebouwing:

Eén of meer gebouwen en/of andere bouwwerken.

Beschot:

Houten bekleding van een muur, inwendig als een lambrisering, meestal niet tot de volle hoogte. Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

195

Bedrijfsbebouwing:

Gebouwen ten behoeve van bedrijven zoals hallen, werkplaatsen en loodsen; hebben meestal een utilitair karakter.

Bouwperceel:

Een aaneengesloten terreinoppervlak, waarop krachtens het plan een zelfstandige, bij elkaar behorende bebouwing is toegestaan.

Behouden:

Handhaven, bewaren, in stand houden.

Belendende:

Naastgelegen, (direct) grenzend aan.

Beschermd Stadsgezicht:

Door de Minister aangewezen Beschermd Stadsgezicht Zwolle d.d. 14 oktober 1993, op grond van de Monumentenwet. Voor de begrenzing zie kaart op bladzijde 63.

Bouwwerk:

Elke constructie van enige omvang van hout, steen, metaal of ander materiaal, die op de plaats van bestemming hetzij direct hetzij indirect met de grond verbonden is, hetzij direct of indirect steun vindt in of op de grond, bedoeld om ter plaatse te functioneren

Bijgebouwen: Grondgebonden gebouw meestal van één bouwlaag dat los van het hoofdgebouw op het erf of kavel staat; meestal bedoeld als schuur, tuinhuis of garage. Bijbehorend bouwwerk:

uitbreiding van een hoofdgebouw dan wel functioneel met een zich op hetzelfde perceel bevindend hoofdgebouw verbonden, daar al dan niet tegen aangebouwd op de grond staand gebouw, of ander bouwwerk met een dak, zoals bedoeld in het Bor.

Biobased:

Biobased bouwmaterialen zijn bouwmaterialen gemaakt van planten of materiaal van bacteriën, dieren of schimmels, die ecologisch verantwoord geteeld, geoogst, gebruikt en hergebruikt worden. Zie ook hergroeibaar.

Bovenbouw: Bovenste, uit een oogpunt van gebruik meestal belangrijkste gedeelte van een gebouw, meestal in tegenstelling tot de onderbouw, het dragende gedeelte, fundament. Brink:

De brink is van oorsprong de boerengebruiksruimte waar het vee werd verzameld om daarmee als kudde naar de gemeenschappelijke weidegronden te gaan. Brinken zijn veelal in de loop der tijd omgevormd tot een dorpsplein, dat vaak nog bestaat uit gras en bomen.

Bungalow: Meestal vrijstaande woning waarvan alle vertrekken op de begane grond zijn gesitueerd. C Carport:

Afdak om de auto onder te stallen, meestal bij of grenzend aan een woning.

Classicisme:

Stroming in de bouwkunst, bouwstijl.

Conformeren:

Zich voegen naar, gelijkvormig maken, aanpassen aan, afstemmen op.

Context:

Omgeving, situatie, geheel van omringende ruimtelijke kenmerken.

Contour:

Ruimtelijke buitenomtrek bebouwing.

Boeiboord: Opstaande kant van een dakgoot of dakrand, meestal uitgevoerd in hout of plaatmateriaal.

Contrasteren:

Een tegenstelling vormen.

Boerderij:

D Dak :

Overdekking van een gebouw of onderdeel ervan, bestaande uit één of meer hellende vlakken (schilden) of uit een horizontaal vlak.

Dak afdekking:

Vlak of hellend dak van een gebouw, waarop dekking is aangebracht.

Blinde wand:

Gevel of muur zonder raam, deur of andere opening.

Bloemkozijn:

Een bloemkozijn wordt geplaatst op de gevel, waardoor het kozijn buiten de gevel uitsteekt. Dit kozijn breekt daarmee de vlakke muur aan de buitenkant van de woning. Door de extra diepte ontstaat er in de woning meer ruimte voor een bredere vensterbank.

Gebouw/gebouwen op een erf met een (oorspronkelijk) agrarische functie en het daarbij horende woonhuis.

Bor: Besluit omgevingsrecht op grond van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). Borstwering:

Lage dichte muur tot borsthoogte.

Dakhelling:

De hoek van het dakvlak.

Bouwblok:

Een geheel van geschakelde bebouwing.

Bouwen:

Het plaatsen, het geheel of gedeeltelijk oprichten, vernieuwen of veranderen of het vergroten van een bouwwerk.

Dakkapel: Daknok:

(Ondergeschikte) toevoeging aan een dakvlak, vooral bedoeld om de lichttoevoer te verbeteren en het bruikbaar woonoppervlak te vergroten. Hoogste punt van een schuin dak.

Bouwlaag:

Horizontale reeks ruimten in een gebouw.

Dakopbouw:

Een toevoeging aan de bouwmassa door het verhogen van de nok of dakrand van het dak, die het silhouet van het oorspronkelijke dak verandert.

196

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

197

Dakraam:

Raam in een dak.

Daktrim:

Afwerking bovenzijde dakrand ten behoeve van waterkering.

Dakvlak:

Een vlak van het dak/kap.

Dakvoet:

Laagste punt van een schuin dak.

Damwandprofiel:

Metalen beplatingmateriaal met een damwandprofilering.

Detail: Ontmoeting/aansluiting van verschillende bouwdelen zoals gevel en dak of gevel en raam.

Gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit: Gemeentelijke adviescommissie als bedoeld in artikel 17.9 van de Omgevingswet. De commissie heeft als taak de raad en het college te adviseren bij de uitoefening van hun taken en bevoegdheden op grond van de wet met het oog op het bereiken en in stand houden van een goede omgevingskwaliteit en al hetgeen daarmee verband houdt of daartoe bevorderlijk kan zijn. Gepotdekseld: Horizontaal gedeeltelijk over elkaar vallende gevelbeplating (oorspronkelijk houten planken). Gevel:

Verticaal scheidingsvlak van een gebouw tussen buiten en binnen.

Detaillering:

Uitwerking, weergave van de verschillende onderdelen c.q. aansluitingen

(Gevel)geleding:

Diversiteit:

Verscheidenheid, afwisseling, variatie.

Onderverdeling van de gevel in kleinere vlakken. Verticale, horizontale of figuratieve indeling van de gevel door middel van gevelopeningen, metselwerk, verspringingen of andere gevelkenmerken en -detailleringen.

Gevelmakelaar:

Decoratieve bekroning van een geveltop.

Goot:

Waterafvoer, veelal tussen gevel en dakvlak.

Gootklos:

Zie klossen.

E Ensemble:

Architectonisch en stedenbouwkundig compositorisch geheel.

Erf:

Al dan niet bebouwd perceel of een gedeelte daarvan, dat direct is gelegen bij een hoofdgebouw en dat in feitelijk opzicht is ingericht ten dienste van het gebruik van dat gebouw, en, voor zover een bestemmingsplan of beheersverordening van toepassing is, deze de inrichting niet verbieden.

Gootlijn:

Veelal horizontale lijn die een goot of meerdere goten aan de gevel vormen.

Grafiek:

(ookwel Gevelgrafiek) Belijning binnen het gevelvlak die wordt gevormd door bijvoorbeeld kozijnen, goot- en daklijsten.

Voorerfgebied:

Erf dat geen onderdeel is van het achtererfgebied

Achtererfgebied:

Erf aan de achterkant en de niet naar het openbaar toegankelijk gebied gekeerde zijkant, op meer dan 1 meter van de voorkant, van het hoofdgebouw

H Hoekaanbouw: Grondgebonden toevoeging meestal van één bouwlaag aan de hoek van een gebouw.

Eerste verdieping: Tweede bouwlaag van de woning of het woongebouw, een souterrain of kelder niet daaronder begrepen Erker: F Flat:

Kleine toevoeging van meestal één bouwlaag aan de gevel van een gebouw, op de begane grond meestal uitgevoerd in metselwerk, hout en glas.

Groot gebouw met meerdere verdiepingen/woonlagen. De appartementen in de flat zijn meestal gelijkvloers en worden op hun beurt flat/flatjes genoemd.

G Galerij: Gang aan de buitenkant van een (flat)gebouw die toegang verschaft tot de afzonderlijke woningen. Gebouw: Elk bouwwerk, dat een voor mensen toegankelijke, overdekte, geheel of gedeeltelijk met wanden omsloten ruimte vormt. 198

Hergroeibaar:

Materialen van biologische oorsprong, waarbij materiaal ingebed in geologische formaties en/of gefossiliseerd materiaal wordt uitgesloten. Natuurlijke materialen mits deze door natuurlijke ecosystemen worden aangevuld of gezuiverd op een menselijke tijdschaal (75-100 jaar). Zie ook biobased.

Hoek- en kilkeper:

snijlijn van twee aansluitende dakvlakken.

Hoofdgebouw:

gebouw, of gedeelte daarvan, dat noodzakelijk is voor de verwezenlijking van de geldende of toekomstige bestemming van een perceel en indien meer gebouwen op het perceel aanwezig zijn, gelet op die bestemming het belangrijkst is.

I Industriebebouwing:

Bebouwing met een industriële bestemming.

Leidraad voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving | Appelscha 2024

199

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Weststellingwerf&id=21bbed84-f36a-45b9-892b-995903f745e3