Bijlage 2 - Regels en bijlagen bij de regels bestemmingsplan “Boscompensatie Oldeholtpade” (1)
Tekst van het document
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade vastgesteld
bestemmingsplan Regels
Boscompensatie Oldeholtpade vastgesteld 2 september 2024
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
Inhoudsopgave
Regels
5
Hoofdstuk 1 Artikel 1 Artikel 2
Inleidende regels Begrippen Wijze van meten
7 7 9
Hoofdstuk 2 Artikel 3
Bestemmingsregels Natuur
11 11
Hoofdstuk 3 Artikel 4 Artikel 5 Artikel 6 Artikel 7 Artikel 8
Algemene regels Anti-dubbeltelregel Algemene bouwregels Algemene gebruiksregels Algemene aanduidingsregels Algemene afwijkingsregels
13 13 15 17 19 21
Hoofdstuk 4 Artikel 9 Artikel 10
Overgangs- en slotregels Overgangsrecht Slotregel
23 23 25
3
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
4
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
Regels
5
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
6
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
Hoofdstuk 1 Artikel 1
Inleidende regels
Begrippen
In deze regels wordt verstaan onder: 1.1
plan:
het bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade met identificatiecode NL.IMRO.0098.BPBosOldeholtpade-VG01 van de gemeente Weststellingwerf; 1.2
bestemmingsplan:
de geometrisch bepaalde planobjecten met de bijbehorende regels en de daarbij behorende bijlagen; 1.3
aanduiding:
een geometrisch bepaald vlak of figuur, waarmee gronden zijn aangeduid, waar ingevolge de regels, regels worden gesteld ten aanzien van het gebruik en/of het bebouwen van deze gronden; 1.4
aanduidingsgrens:
de grens van een aanduiding indien het een vlak betreft; 1.5
agrarisch gebruik:
het gebruik van gronden dat is gericht op het voortbrengen van producten (door middel van het telen van gewassen en/of het houden van dieren); 1.6
bestaand:
het op het moment van terinzagelegging van het ontwerp van dit plan bestaande dan wel vergunde situatie; 1.7
bestemmingsgrens:
de grens van een bestemmingsvlak; 1.8
bestemmingsvlak:
een geometrisch bepaald vlak met eenzelfde bestemming; 1.9
dagrecreatief (mede)gebruik:
een recreatief (mede)gebruik van gronden dat ondergeschikt is aan de functie van de bestemming waarbinnen dit recreatieve gebruik is toegestaan, zoals wandelen, fietsen, paardrijden, kanoën, vissen en picknicken of een naar de aard daarmee gelijk te stellen medegebruik en waarbij geen sprake is van nachtverblijf; 1.10
landschappelijke waarden:
de cultuurhistorische en visuele waarden van het landschap; 1.11
meetverschil:
een door de feitelijke terreininrichting aanwezig verschil tussen het beloop van lijnen in het veld en een op de kaart aangegeven bestemmings- of bouwgrens;
7
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
1.12
milieusituatie:
de situatie, waarbij milieuaspecten dienen te worden beoordeeld, zoals hinder voor omwonenden, externe veiligheid en een verkeersaantrekkende werking. In het bijzonder dient er bij de situering en omvang van milieubelastende functies (o.a. bedrijven) op te worden gelet dat de uitbreiding of nieuwvestiging van milieugevoelige functies (o.a. woningen) zo weinig mogelijk wordt beperkt. Omgekeerd dient er bij uitbreiding of nieuwvestiging van milieugevoelige functies op te worden gelet dat bestaande milieubelastende functies zo weinig mogelijk in hun functioneren worden beperkt; 1.13
peil:
het peil overeenkomstig het bouwbesluit, dan wel indien geen peil overeenkomstig het bouwbesluit is vast te stellen, de bouwhoogte van het afgewerkte bouwterrein; 1.14
seksinrichting:
een voor het publiek toegankelijke besloten ruimte waarin bedrijfsmatig, of in een omvang alsof zij bedrijfsmatig was, seksuele handelingen worden verricht, of vertoningen van erotisch-pornografische aard plaatsvinden. Onder een seksinrichting wordt in ieder geval verstaan: een seksbioscoop, een seksautomatenhal, een sekstheater, of een parenclub, een prostitutiebedrijf, waaronder tevens begrepen een erotische massagesalon, of een daarmee gelijk te stellen bedrijf, al dan niet in combinatie met elkaar; 1.15
straat- en bebouwingsbeeld:
een in stedenbouwkundig opzicht, samenhangend straat- en bebouwingsbeeld, dat zich in het algemeen kenmerkt door: a. b. c.
1.16
een goede verhouding tussen bouwmassa en open ruimte; een goede hoogte-/breedteverhouding tussen de bebouwing onderling; een samenhang in bouwvorm/architectonisch beeld tussen bebouwing die ruimtelijk op elkaar georiënteerd is; verkeersveiligheid:
de waarde van een gebied voor de veiligheid van het verkeer die wordt bepaald door de mate van overzichtelijkheid en vrij uitzicht (met name bij kruisingen van wegen en uitritten) en de (mogelijke) effecten van bebouwing en overige inrichtingselementen op de gedragingen van verkeersdeelnemers;
8
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
Artikel 2
Wijze van meten
Bij toepassing van deze regels wordt als volgt gemeten: 2.1
de bouwhoogte van een bouwwerk:
vanaf het peil tot aan het hoogste punt van een gebouw of van een overig bouwwerk met uitzondering van ondergeschikte bouwonderdelen, zoals schoorstenen, antennes, en naar de aard daarmee gelijk te stellen bouwonderdelen; 2.2
de bebouwde oppervlakte:
van een bouwperceel, bebouwingsstrook, bebouwingsvlak of ander terrein wordt gemeten buitenwerks en 1 m boven peil, met dien verstande dat de grondoppervlakten van alle op een terrein gelegen gebouwen en bouwwerken, geen gebouwen zijnde, worden opgeteld; 2.3
de breedte van een gebouw:
tussen (de lijnen, getrokken door) de buitenzijde van de gevels; 2.4
de dakhelling:
langs het dakvlak ten opzichte van het horizontale vlak; 2.5
de goothoogte van een bouwwerk:
vanaf het peil tot aan de bovenkant van de goot, c.q. de druiplijn, het boeibord, of een daarmee gelijk te stellen constructiedeel; 2.6
de inhoud van een bouwwerk:
tussen de onderzijde van de begane grondvloer, de buitenzijde van de gevels (en/of het hart van de scheidingsmuren) en de buitenzijde van daken en dakkapellen; 2.7
de oppervlakte van een bouwwerk:
tussen de buitenwerkse gevelvlakken en/of het hart van de scheidingsmuren, neerwaarts geprojecteerd op het gemiddelde niveau van het afgewerkte bouwterrein ter plaatse van het bouwwerk. 2.8
de bouwhoogte van een windturbine:
vanaf het peil tot aan de as van de windturbine. Bij het meten worden ondergeschikte bouwdelen, als plinten, pilasters, kozijnen, gevelversieringen, ventilatiekanalen, schoorstenen, gevel- en kroonlijsten, luifels, erkers, balkons en overstekende daken buiten beschouwing gelaten, mits de overschrijding van de bouw- en bestemmingsgrenzen niet meer dan 1 m bedraagt. Alle maten zijn, tenzij anders aangegeven: a. b. c. d. e.
voor lengten in meters (m); voor oppervlakten in vierkante meters (m²); voor inhoudsmaten in kubieke meters (m³); voor verhoudingen in procenten (%); voor hoeken/hellingen in graden (°).
Op de verbeelding wordt altijd gemeten vanuit het hart van de lijn.
9
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
10
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
Hoofdstuk 2 Artikel 3 3.1
Bestemmingsregels
Natuur
Bestemmingsomschrijving
De voor 'Natuur' aangewezen gronden zijn bestemd voor: a. b.
de bescherming, instandhouding en ontwikkeling van landschappelijk een natuurlijke waarden van de gronden in de vorm van een bos; dagrecreatief medegebruik;
met de daarbij behorende: c. d. e. f. g.
voorzieningen ten behoeve van het waterbeheer; parkeervoorzieningen; openbare nutsvoorzieningen; groenvoorzieningen; voet-, fiets- en ruiterpaden en ontsluitingswegen.
3.2
Bouwregels
3.2.1
Gebouwen
Er mogen geen gebouwen worden gebouwd. 3.2.2
Bouwwerken, geen gebouwen zijnde
Voor het bouwen van bouwwerken, geen gebouwen zijnde, geldt dat de bouwhoogte van bouwwerken, geen gebouwen zijnde, niet meer mag bedragen dan 2 m. 3.3
Afwijken van de bouwregels
3.3.1
Afwijkingsbevoegdheden
Het bevoegd gezag kan bij een omgevingsvergunning afwijken van het bepaalde in lid 3.2.2 tot een bouwhoogte van maximaal 10 m met dien verstande dat deze afwijkingsmogelijkheid niet wordt toegepast voor terrein- en erfafscheidingen. 3.3.2
Beoordelingscriteria
Een omgevingsvergunning als bedoeld in lid 3.3.1 kan alleen worden verleend als hierdoor geen onevenredige afbreuk wordt gedaan aan: a. b. c. d. e. f. g. 3.4
de gebruiksmogelijkheden van de aangrenzende gronden; de milieusituatie; het straat- en bebouwingsbeeld; de verkeersveiligheid; het waterbeheer; de (openlucht) recreatiemogelijkheden; de landschappelijke waarden. Specifieke gebruiksregels
Tot een gebruik, strijdig met deze bestemming, wordt in ieder geval gerekend: a. b.
het agrarisch gebruik met uitzondering van het bestaande gebruik; het gebruiken van de gronden op een zodanige wijze dat de aanleg en instandhouding van houtopstanden ten behoeve van boscompensatie op deze gronden worden belemmerd;
11
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
3.5 Omgevingsvergunning voor het uitvoeren van een werk, geen bouwwerk zijnde, of van werkzaamheden 3.5.1
Vergunningplicht
Het is verboden zonder een vergunning van het bevoegd gezag (omgevingsvergunning) of anders dan in zo'n vergunning is vastgelegd, de volgende werken, geen bouwwerk zijnde, of werkzaamheden uit te voeren of te laten uitvoeren: a. b. c.
het vellen of rooien van houtgewas; het aanleggen of verharden van wegen, paden, banen of parkeergelegenheden en aanbrengen van andere oppervlakteverhardingen met een oppervlakte van meer dan 50 m²; het aanbrengen van ondergrondse of bovengrondse transport-, energie of telecommunicatieleidingen en daarmee verband houdende constructies, installaties of apparatuur.
3.5.2
Uitzondering vergunningplicht
Lid 3.5.1 geldt niet voor het uitvoeren van werken of werkzaamheden die: a. b.
plaatsvinden in het kader van het normale onderhoud; al in uitvoering waren op het tijdstipt van inwerkingtreding van het plan.
3.5.3
Beoordelingscriteria
Een vergunning als bedoeld in lid 3.5.1 kan alleen worden verleend als geen onevenredige afbreuk wordt gedaan aan de landschappelijke en/of natuurlijke waarden.
12
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
Hoofdstuk 3 Artikel 4
Algemene regels
Anti-dubbeltelregel
Grond die eenmaal in aanmerking is genomen bij het toestaan van een bouwplan waaraan uitvoering is gegeven of alsnog kan worden gegeven, blijft bij de beoordeling van latere bouwplannen buiten beschouwing.
13
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
14
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
Artikel 5 5.1
Algemene bouwregels
Overige bouwwerken
Voor het bouwen van gebouwen ten behoeve van openbare nutsvoorzieningen gelden de volgende regels: a. b. 5.2
de inhoud van een gebouw mag niet meer dan 75 m3 bedragen; de bouwhoogte van een gebouw mag niet meer dan 3 m bedragen. Nadere eisen
Burgemeester en wethouders kunnen nadere eisen stellen aan de plaats en afmetingen van de bebouwing ten behoeve van parkeergelegenheid en laad- en losmogelijkheden bij of in gebouwen, met inachtneming van de volgende regels: a.
b.
c.
Indien de omvang of de bestemming van een gebouw daartoe aanleiding geeft, moet ten behoeve van het parkeren of stallen van auto's in voldoende mate ruimte zijn aangebracht in, op of onder het gebouw, dan wel op of onder het onbebouwde terrein dat bij dat gebouw behoort. Deze ruimte mag niet overbemeten zijn, gelet op het gebruik of de bewoning van het gebouw, waarbij rekening moet worden gehouden met de eventuele bereikbaarheid per openbaar vervoer. De in sub a bedoelde ruimte voor het parkeren van auto's moet afmetingen hebben die zijn afgestemd op gangbare personenauto's. Aan deze eis wordt geacht te zijn voldaan: 1. indien de afmetingen van bedoelde parkeerruimten ten minste 1,80 m bij 5,00 m en ten hoogste 3,25 m bij 6,00 m bedragen; 2. indien de afmetingen van een gereserveerde parkeerruimte voor een gehandicapte - voor zover die ruimte niet in de lengterichting aan een trottoir grenst - ten minste 3,50 m bij 5,00 m bedragen. Indien de bestemming van een gebouw aanleiding geeft tot een te verwachten behoefte aan ruimte voor het laden of lossen van goederen, moet in deze behoefte in voldoende mate zijn voorzien aan, in of onder dat gebouw, dan wel op of onder het onbebouwde terrein dat bij dat gebouw behoort.
15
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
16
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
Artikel 6 6.1
Algemene gebruiksregels
Strijdig gebruik
Tot een gebruik, strijdig met de gegeven bestemmingen, wordt in ieder geval gerekend: a.
b. c. d.
het gebruik van de gronden voor de opslag van schroot, afbraak- en bouwmaterialen, anders dan ten behoeve van de uitvoering van krachtens de bestemming toegelaten bouwactiviteiten en werken en werkzaamheden; het storten van puin en afvalstoffen; de stalling en opslag van (aan het oorspronkelijk gebruik onttrokken) voer-, vaar- of vliegtuigen; het gebruik van de gronden en bouwwerken ten behoeve van een seksinrichting.
17
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
18
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
Artikel 7
Algemene aanduidingsregels
7.1
milieuzone - grondwaterbeschermingsgebied
7.1.1
Aanduidingsomschrijving
Ter plaatse van de aanduiding 'milieuzone - grondwaterbeschermingsgebied' zijn de gronden, behalve voor de andere daar voorkomende bestemming(en), mede bestemd voor behoud en bescherming van de kwaliteit van het grondwater als onderdeel van de drinkwatervoorziening. 7.1.2
Bouwregels
Ter plaatse van de aanduiding 'milieuzone - grondwaterbeschermingsgebied' gelden voor het bouwen van bouwwerken de volgende regels: a.
b.
op of in deze gronden mogen, naast hetgeen overeenkomstig de andere daar voorkomende bestemmingen mag worden gebouwd, tevens bouwwerken, geen gebouwen zijnde, ten behoeve van het grondwaterbeschermingsgebied worden gebouwd; al hetgeen in deze regels omtrent de andere daar voorkomende bestemmingen mag worden gebouwd is uitsluitend toelaatbaar indien en voor zover naar het oordeel van het bevoegd gezag, het belang van de drinkwatervoorziening hierdoor niet nadelig wordt beïnvloed. Alvorens te beslissen over het verlenen van een vergunning vraagt het bevoegd gezag schriftelijk advies aan de beheerder van het grondwaterbeschermingsgebied.
7.1.3 Omgevingsvergunning voor het uitvoeren van een werk, geen bouwwerk zijnde, of werkzaamheden a.
b.
c.
Het is verboden zonder of in afwijking van een vergunning van het bevoegd gezag ondergrondse transport- en energieleidingen en daarmee verband houdende constructies, installaties of apparatuur aan te leggen, alsmede grondwerkzaamheden dieper dan 2 m onder het peil te verrichten. Het in sub a vervatte verbod is niet van toepassing op: 1. het aanbrengen van leidingen uitsluitend ten behoeve van de aansluiting van percelen op het openbare voorzieningennet; 2. werken en werkzaamheden in het kader van het normale beheer en onderhoud; 3. werken en werkzaamheden waarmee is of mag worden begonnen op het tijdstip van inwerkingtreding van dit plan. Het bevoegd gezag verleent de in sub a bedoelde vergunning indien naar hun oordeel het belang van de drinkwatervoorziening hierdoor niet nadelig wordt beïnvloed. Alvorens zij beslissen vraagt het bevoegd gezag schriftelijk advies aan de beheerder van het grondwaterbeschermingsgebied.
19
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
20
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
Artikel 8 8.1
Algemene afwijkingsregels
Afwijkingsregels
Er kan met een omgevingsvergunning worden afgeweken van: a. b.
c. d. e.
8.2
de bij recht in het plan gegeven maten, afmetingen, percentages tot niet meer dan 10% van die maten, afmetingen en percentages; de bestemmingsregels in die zin dat het beloop of het profiel van wegen of de aansluiting van wegen onderling in geringe mate wordt aangepast, indien de verkeersveiligheid en/of -intensiteit daartoe aanleiding geven; de bestemmingsregels in die zin dat bouwgrenzen worden overschreden, indien een meetverschil daartoe aanleiding geeft; de bestemmingsregels ten aanzien van de hoogte van bouwwerken, geen gebouwen zijnde, in die zin dat de bouwhoogte van de bouwwerken, geen gebouwen zijnde, wordt vergroot tot niet meer dan 10 m; het bepaalde ten aanzien van de maximale bouwhoogte van gebouwen in die zin dat de bouwhoogte van de gebouwen ten behoeve van plaatselijke verhogingen, zoals schoorstenen, luchtkokers, liftkokers en lichtkappen, mits: 1. de oppervlakte van de vergroting niet meer dan 6 m² bedraagt; 2. de bouwhoogte niet meer dan 1,25 maal de maximale bouwhoogte van het betreffende gebouw bedraagt. Toetsingscriteria
Er kan slechts worden afgeweken, indien geen onevenredige aantasting plaatsvindt van: a. b. c. d. e. f.
het straat- en bebouwingsbeeld; de woonsituatie; de milieusituatie; de verkeersveiligheid; de sociale en/of externe veiligheid; de gebruiksmogelijkheden van de aangrenzende gronden.
21
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
22
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
Hoofdstuk 4 Artikel 9 9.1 a.
b.
c.
9.2 a. b.
c.
d.
Overgangs- en slotregels
Overgangsrecht
Overgangsrecht bouwerken Een bouwwerk dat op het tijdstip van inwerkingtreding van het bestemmingsplan aanwezig of in uitvoering is, dan wel gebouwd kan worden krachtens een omgevingsvergunning voor het bouwen, en afwijkt van het plan, mag, mits deze afwijking naar aard en omvang niet wordt vergroot, 1. gedeeltelijk worden vernieuwd of veranderd; 2. na het teniet gaan ten gevolge van een calamiteit geheel worden vernieuwd of veranderd, mits de aanvraag van de omgevingsvergunning voor het bouwen wordt gedaan binnen twee jaar na de dag waarop het bouwwerk is teniet gegaan. Het bevoegd gezag kan eenmalig in afwijking van het bepaalde in sub a een omgevingsvergunning verlenen voor het vergroten van de inhoud van een bouwwerk als bedoeld in het sub a met maximaal 10%. Sub a is niet van toepassing op bouwwerken die weliswaar bestaan op het tijdstip van inwerkingtreding van het plan, maar zijn gebouwd zonder vergunning en in strijd met het daarvoor geldende plan, daaronder begrepen de overgangsbepaling van dat plan. Overgangsrecht gebruik Het gebruik van grond en bouwwerken dat bestond op het tijdstip van inwerkingtreding van het bestemmingsplan en hiermee in strijd is, mag worden voortgezet.
Het is verboden het met het bestemmingsplan strijdige gebruik, bedoeld in sublid a, te veranderen of te laten veranderen in een ander met dat plan strijdig gebruik, tenzij door deze verandering de afwijking naar aard en omvang wordt verkleind. Indien het gebruik, bedoeld in sub a, na het tijdstip van inwerkingtreding van het plan voor een periode langer dan een jaar wordt onderbroken, is het verboden dit gebruik daarna te hervatten of te laten hervatten. Sub a is niet van toepassing op het gebruik dat reeds in strijd was met het voorheen geldende bestemmingsplan, daaronder begrepen de overgangsbepalingen van dat plan.
23
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
24
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
Artikel 10
Slotregel
Deze regels worden aangehaald als: Regels van het bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade van de gemeente Weststellingwerf.
25
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade vastgesteld
bestemmingsplan Bijlagen bij regels
Boscompensatie Oldeholtpade vastgesteld 2 september 2024
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
Inhoudsopgave
Bijlagen bij regels
5
Bijlage 1
6
Archeologisch bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek
3
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
4
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
Bijlagen bij regels
5
bestemmingsplan Boscompensatie Oldeholtpade
Bijlage 1 Archeologisch bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek
6
Gemeente Weststellingwerf Plangebied Boscompensatie Oldeholtpade
Auteur:
Archeologisch bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek (verkennende fase) BAAC-rapport V-22.0433
1
november 2022
V-22.0433 - Plangebied Boscompensatie Oldeholtpade
Versie: 1.1
Archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek
2
Colofon ISSN: Auteur(s):
1873-9350
Veldmedewerkers: Cartografie: Inhoudelijke controle: Redactie: Vondstdeterminatie:
(specialist vuursteen) (specialist aardewerk)
© BAAC, ’s-Hertogenbosch (2022) BAAC aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek.
BAAC Onderzoeks- en adviesbureau voor Bouwhistorie, Archeologie, Architectuur- en Cultuurhistorie Graaf van Solmsweg 103 5222 BS ‘s-Hertogenbosch Tel.: (073) 61 36 219 E-mail: denbosch@baac.nl
3
Postbus 2015 7420 AA Deventer
V-22.0433 - Plangebied Boscompensatie Oldeholtpade
Inhoud Samenvatting
5
1 Inleiding 1.1 Onderzoekskader 1.1.1 Aanleiding en informatie 1.1.2 Beleidskader 1.1.3 Kwaliteitsborging 1.2 Doel- en vraagstelling 1.3 Situering van het plan- en onderzoeksgebied 1.4 Administratieve gegevens
7 7 7 7 7 8 8 10
2 Bureauonderzoek 2.1 Werkwijze 2.2 Landschap 2.2.1 Algemene ontwikkeling 2.2.2 Gebiedsspecifiek 2.3 Bewoningsgeschiedenis 2.3.1 Inleiding 2.3.2 Historie 2.3.3 Cultuurhistorische kaart 2.4 Archeologische gegevens 2.4.1 Gemeentelijke verwachtingskaart 2.4.2 Bekende vondsten en eerder onderzoek 2.5 Archeologische verwachting
11 11 11 11 13 17 17 18 22 22 22 23 25
3 Inventariserend veldonderzoek 3.1 Werkwijze 3.2 Veldwaarnemingen 3.3 Verkennend booronderzoek 3.3.1 Lithologie en bodemopbouw 3.3.2 Archeologische indicatoren 3.4 Archeologische interpretatie
29 29 31 31 31 34 34
4 Conclusie en aanbevelingen
36
5 Geraadpleegde bronnen
38
Bijlagen Bijlage 1 Bijlage 2
42 Geologische en archeologische tijdvakken Boorstaten
Archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek
4
Samenvatting BAAC heeft een archeologisch vooronderzoek in de vorm van een bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (karterend booronderzoek) uitgevoerd in het plangebied Boscompensatie te Oldeholtpade, gemeente Weststellingwerf. Aanleiding voor het onderzoek is een bestemmingsplanwijziging, waarbij twee percelen weidegrond (deelgebieden west en oost) worden omgevormd tot bos. Uit het bureauonderzoek is gebleken dat het plangebied deel uitmaakt van een relatief hoog gelegen grondmorenewelving bedekt met dekzand tussen de beekdalen van de Tjonger in het noorden en de Linde in het zuiden. In het dekzand zal van nature een veldpodzol zijn ontwikkeld. Omstreeks 1500 v. C. (midden-bronstijd) zal het plangebied grotendeels bedekt zijn geweest met veen. In de late middeleeuwen is het plangebied ontgonnen vanaf de huidige Hoofdweg. Langs de zuidrand van het plangebied is hierdoor een langgerekt dorpslint langs een voetpad of binnenweg ontstaan. Als gevolg van de ontginning is het veen grotendeels verdwenen. Door verploeging en plaggenbemesting kan het natuurlijke reliëf aan het oppervlakte zijn afgevlakt. Hierdoor kunnen de aanwezige podzolen zijn afgetopt. Op basis van het bureauonderzoek geldt er voor het grootste deel van het plangebied een middelhoge archeologische verwachting.
Specifiek worden archeologische resten uit de vroege steentijd tot en met de bronstijd verwacht vanaf 0,3 m -mv. Langs de Hoofdweg geldt een ook nog een middelhoge verwachting op nederzettingsresten uit de late middeleeuwen-nieuwe tijd. Voor een deel van het noorden van het oostelijke deelgebied geldt een lage verwachting voor alle periodes. Uit het veldonderzoek blijkt dat de ondergrond in het plangebied bestaat uit dekzand op glaciale afzettingen. Langs de Hoofdweg is de dekzandlaag zodanig dun dat de glaciale afzettingen aan het maaiveld liggen. In de top van het dekzand en de glaciale afzettingen zijn veldpodzolen aangetroffen. De podzolen zijn op een aantal plekken afgetopt. In het hele plangebied is een bouwvoor van ongeveer 20 à 40 cm dik aanwezig. In de top van een van de podzolen zijn bewerkte vuurstenen aangetroffen. In een andere boring is in de bouwvoor een stukje aardwerk uit de nieuwe tijd gevonden. Langs de Hoofdweg zijn baksteenspikkels aangetroffen in de bouwvoor. De archeologische verwachting uit het bureauonderzoek kan op basis van de resultaten van het veldonderzoek gehandhaafd blijven. Voor de vuursteenvindplaats geldt een hoge verwachting. BAAC adviseert om bij bodemverstorende activiteiten die dieper reiken dan 30 cm -mv een vervolgonderzoek door middel van een karterend booronderzoek in de zones waar (deels intacte) podzolprofielen zijn aangetroffen.
5
V-22.0433 - Plangebied Boscompensatie Oldeholtpade
Archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek
6
1
Inleiding
1.1 Onderzoekskader 1.1.1 Aanleiding en informatie In opdracht van Vitens N.V. heeft het onderzoeks- en adviesbureau BAAC een archeologisch vooronderzoek in de vorm van een bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennend booronderzoek) uitgevoerd in het plangebied Boscompensatie Oldeholtpade. Aanleiding voor het onderzoek is het plan om bos aan te planten. Hiervoor is een bestemmingsplanwijziging nodig. Realisatie van de plannen kan leiden tot aantasting of vernietiging van mogelijk aanwezige archeologische waarden. 1.1.2 Beleidskader Het archeologisch beleid van de gemeente Weststellingwerf voor toepassing van de wet op de archeologische monumentenzorg (WAMZ) staat weergegeven op de archeologische beleidskaart en is opgenomen in het vigerende bestemmingsplan. Volgens de verwachtings-en beleidskaart ligt het plangebied grotendeels in een gebied met een voor de steentijd-bronstijd onbepaalde verwachting, waarvoor geldt dat bij ingrepen groter dan 5000 m2 een quickscan uitgevoerd dient te worden. Alleen voor de laagte in het noordelijke deel van deelgebied Oost geldt een lage verwachting en is geen onderzoek noodzakelijk. Voor de ijzertijd en later geldt voor het grootste deel van het plangebied een lage verwachting en is geen onderzoek noodzakelijk.
Alleen voor de zone langs de Hoofdweg geldt een hoge verwachting, waarbij geldt dat een karterend onderzoek 2 noodzakelijk is bij ingrepen groter dan 2500 m2.1 Over het algemeen geldt dat bij het voorkomen van meerdere beleidscategorieën de zwaarste onderzoeksverplichting leidend is. In het vigerend bestemmingsplan is voor het gehele plangebied, met uitzondering van de laagte in het noordelijke deel van deelgebied Oost, de dubbelbestemming ‘Waarde Archeologie’ opgenomen. Voor gebieden met deze dubbelbestemming geldt dat bij bouwwerkzaamheden, het ingrijpend wijzigen van de bodemstructuur, het uitvoeren van grondbewerkingen, het verwijderen en/of aanbrengen van bomen en diepwortelende beplanting en de aanleg van ondergrondse leidingen over een oppervlakte groter dan 50 m2 en dieper dan 30 cm -mv door de burgemeester en wethouders op grond van de bovenstaande verwachtingskaart wordt besloten of nader archeologisch onderzoek moet worden uitgevoerd.2 1.1.3 Kwaliteitsborging Het onderzoek is uitgevoerd conform protocol 4002 (bureauonderzoek) en protocol 4003 (inventariserend veldonderzoek) van de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie, versie 4.13 en het onderzoeksspecifieke Plan van Aanpak.4 BAAC is gecertificeerd voor de protocollen 4001 Programma van Eisen, 4002 Bureauonderzoek, 4003 Inventariserend veldonderzoek (landbodems), onderdelen proefsleuven en overig, alsmede 4004
Opgraven (landbodems).
1
Ten Anscher & Van der Veen 2014. Bestemmingsplan Buitengebied 2014. 3 CCvD 2018. 4 Bergman 2022. 2
7
V-22.0433 - Plangebied Boscompensatie Oldeholtpade
1.2 Doel- en vraagstelling Het doel van het bureauonderzoek is om de geologische, bodemkundige en landschappelijke kenmerken, alsmede de bekende en verwachte archeologische waarden in het onderzoeksgebied te inventariseren teneinde een gespecificeerde archeologische verwachting op te stellen. Het inventariserend veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek heeft tot doel inzicht te krijgen in de vormeenheden van het landschap, voor zover deze van invloed zijn op de locatiekeuze in het verleden en om de verstoringsgraad van het bodemprofiel te bepalen. Op basis van de resultaten van het veldonderzoek wordt de archeologische verwachting getoetst en indien nodig gespecificeerd.
Het bureauonderzoek dient de volgende vragen te beantwoorden: • Zijn binnen het plangebied bekende archeologische waarden aanwezig? Zo ja, welke gegevens zijn bekend over de omvang, ligging, aard en datering hiervan? • Wat is de verwachte bodemopbouw in het gebied en welke gegevens zijn bekend over bodemverstorende ingrepen in het verleden binnen het plangebied? • Wat is de specifieke archeologische verwachting voor het gebied? Het veldonderzoek dient de volgende vragen, vastgelegd in het Plan van Aanpak, te beantwoorden: • Hoe is de bodemopbouw en zijn (begraven) bodems met potentiële archeologische niveaus (cultuurlagen) aanwezig? En zo ja, waar en op welke diepte? • In hoeverre worden archeologische resten bedreigd en is vervolgonderzoek nodig en zo ja, in welke vorm? Op basis van de onderzoeksresultaten en de voorgenomen bodemingrepen wordt vervolgens een advies gegeven over de omgang met eventueel aanwezige archeologische waarden en mogelijk vervolgonderzoek. Het bevoegd gezag (gemeente Weststellingwerf) neemt op basis van het door BAAC opgestelde advies een selectiebesluit.
1.3 Situering van het plan- en onderzoeksgebied Er wordt onderscheid gemaakt tussen de termen plangebied en onderzoeksgebied. Het plangebied is het gebied waarbinnen de geplande bodemingrepen zullen gaan plaatsvinden. Het onderzoeksgebied beslaat het plangebied inclusief het omringende gebied binnen een straal van circa 500 meter. Het onderzoeksgebied wordt in het bureauonderzoek als zoekgebied gehanteerd om tot een beter inzicht te komen in de archeologische, (cultuur)historische en bodemkundige situatie van het plangebied. Het plangebied ligt in het buitengebied van Oldeholtpade in de gemeente Weststellingwerf (provincie Friesland). Het plangebied bestaat uit twee deelgebieden die in het zuiden worden begrensd door de Hoofdweg en in het noorden door de waterloop De Scheene (afb. 1.1). Deelgebied West, dat een oppervlakte heeft van 5,35 ha, ligt tussen de Hoofdweg 221 en 223. Deelgebied Oost ligt tussen de Hoofdweg 225 en 227 en heeft een oppervlakte van 3,97 ha. De totale oppervlakte bedraagt circa 9,3 ha.
Archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek
8
Afb. 1.1 Ligging van het plangebied.
9
V-22.0433 - Plangebied Boscompensatie Oldeholtpade
1.4 Administratieve gegevens Locatiegegevens provincie gemeente plaats toponiem RD-coördinaten
Friesland Weststellingwerf Oldeholtpade Hoofdweg deelgebied West Deelgebied Oost 199.781/541.513 200.055/546.719 199.944/546.287 200.254/546.417 199.984/546.071 200.201/546.362 199.665/546.427 199.947/546.643 16B en 16E Kadastrale gemeente Wolvega, sectie L, perceel 307, 308, 310, 1323, 1324, 1554 en 1555 9,3 ha (deelgebied West: 5,35 ha en deelgebied Oost: 3,97 ha)
kaartblad kadastrale gegevens oppervlakte plangebied Projectgegevens projectnummer type onderzoek Archis-zaakidentificatienr. opdrachtgever projectleider BAAC bevoegde overheid datum opdracht datum veldwerk versie nummer voorgelegd aan bevoegd gezag beheer en plaats documentatie
V-22.0433 Archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennende fase) 5296886100 Vitens N.V. contactpersoon: gemeente Weststellingwerf 29 juni 2022 28 september 2022 Versie 1.1 nee Archis 3, E-depot (Dans Easy) en archief BAAC
Archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek
10
2
Bureauonderzoek
2.1 Werkwijze Tijdens het bureauonderzoek is literatuur over de geologie, geomorfologie, het hoogteverloop (AHN) en de bodemopbouw van het onderzoeksgebied bestudeerd. Met name voor de recentere archeologische periodes zijn diverse historische bronnen geraadpleegd. Er is gebruik gemaakt van oude kadastrale en topografische kaarten. Tevens is informatie ingewonnen bij Vereniging Historie Weststellingwerf e.o. Bij de inventarisatie van de archeologische waarden is gebruik gemaakt van gegevens uit Archis 3 van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de gemeentelijke archeologische verwachtingskaart. In navolgende paragrafen staan de resultaten van het bureauonderzoek beschreven. Het hoofdstuk is afgesloten met een synthese in de vorm van een specifieke archeologische verwachting. Een opsomming van de geraadpleegde literatuur en gebruikte kaarten is terug te vinden in de literatuurlijst. Voor een tabel met een overzicht van geologische en archeologische tijdvakken wordt verwezen naar bijlage 1.
2.2 Landschap 2.2.1 Algemene ontwikkeling Het plangebied ligt in het noordelijke zandgebied nabij het noordelijke veengebied.5 De basis van dit landschap is voornamelijk in het Saalien ontstaan. Gedurende het laatste stadiaal6 van het Saalien (200.000130.000 jaar geleden), breidde het Scandinavische landijs zich dermate sterk in zuidelijke richting uit, dat het ijs het huidige grondgebied van Nederland binnendrong tot aan de lijn Haarlem-Nijmegen. Aan de rand van de ijskap werden oudere afzettingen onder druk van het ijs opgestuwd tot stuwwallen. Op, langs en onder het ijs werd materiaal verplaatst en door uitsmelting en smeltwater weer afgezet; de zogenaamde keileem en morene op het Drents plateau (Formatie van Drente). Het plateau helt in noordwestelijke richting. Onder het ijs ontstonden keileemruggen, afgewisseld met brede erosieve dalen, die een zuidwest-noordoostelijke oriëntatie hebben (zie figuur 2.1, linksboven). Tijdens de volgende ijstijd, het Weichselien, bereikte het landijs Nederland niet. In de droge en zeer koude glacialen van het Pleistoceen werd door het ontbreken van vegetatie door de wind sediment verplaatst en elders weer afgezet, de zogenaamde dekzanden afgezet (zie figuur 2.1, linksboven).
Binnen het dekzand (Formatie van Boxtel) kunnen vier verschillende afzettingsmilieus worden onderscheiden; droog afgezette dekzanden, nat afgezette dekzanden, meerafzettingen en fluvio-eolische afzettingen. De droog afgezette dekzanden bestaan uit goed gesorteerde, parallel gelaagde zanden zonder snelle, verticale afwisselingen in korrelgrootte of lemige lagen. Nat afgezette dekzanden bestaan uit een afwisseling van zand en silt met plaatselijk dunne veenlaagjes en dikkere leemlaagjes. De afwisseling in textuur is vermoedelijk het gevolg van seizoenale wisselingen in windsterkte en variaties in begroeiing op de langere tijdschaal. De meerafzettingen bestaan voor een deel uit materiaal dat in voormalige ondiepe meren is ingewaaid of is gevormd door adhesie aan vochtige oppervlakken. Er kunnen dunne lagen gyttja voorkomen. In fluvioeolische afzettingen (ook wel aangeduid als fluvio-periglaciale afzettingen) komt op een verticale schaal van enkele decimeters een afwisseling van afzettingen met de sedimentologische kenmerken van windafzettingen als die van stromend water voor. Bij een hoge waterafvoer werd in beek- of rivierdalen zand afgezet in een brede vlakte door een vlechtend geulsysteem, waarna bij lage afvoer door de wind zand werd verplaatst en afgezet. 5 6
Berendsen 2005. Relatief koude periode binnen een glaciaal.
11
V-22.0433 - Plangebied Boscompensatie Oldeholtpade
Afb. 2.1 Geologische ontwikkeling van het plangebied (Vos et al. 2018).
Archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek
12
Plaatselijk komen ronde meertjes of venige laagtes voor, de zogenaamde dobben, die op verschillende manieren kunnen zijn ontstaan. Rond veel van de dobben komt een min of meer cirkelvormige randwal voor. Deze dobben zijn ontstaan door afsmelting van zogenaamde pingo’s. Pingo’s zijn heuveltjes (diameter 30 tot 600 m) met een ijskern die ontstaan onder periglaciale omstandigheden. Als de ijskern op den duur bloot komt te liggen, smelt deze af, waardoor een meertje met randwal ontstaat. De dobben kunnen ook ontstaan zijn door uitstuiving van dekzand, waarna de laagte in het Holoceen door de stijgende grondwaterspiegel onder water is komen te staan. Deze depressies zijn minder diep dan de pingo-ruïnes. Aan het einde van het Weichselien en in het Holoceen werd het klimaat een stuk milder. Door de toenemende vegetatie kwam een eind aan de natuurlijke zandverstuivingen en raakten dekzandruggen gefixeerd. In de beekdalen werden zand en klei afgezet (Boxtel Formatie; Singraven Laagpakket). Als gevolg van het verbeterde klimaat en de afsmelting van het landijs vond zeespiegelstijging plaats, waardoor ook de grondwaterspiegel steeds hoger kwam te liggen. Onder invloed van deze natte omstandigheden ontwikkelde zich in de lagere delen van het landschap veen (Formatie van Nieuwkoop, zie figuur 2.1, links- en rechtsboven).
Het veen in de beekdalen bestond door de aanvoer van voedselrijk overstromingswater uit broek-, zegge- en rietveen (laagveen). Iets verder van de beken komt mesotroof zeggeveen voor. Zodra het veen boven de grondwaterspiegel uitgroeide, ontstond hoogveen (Formatie van Nieuwkoop, Laagpakket van Griendtsveen) dat door regenwater werd gevoed (veenmosveen). Het veen kon zich hierdoor vanuit de lagere delen van het landschap over de hoger gelegen gebieden uitbreiden (zie figuur 2.1, midden links). Als gevolg hiervan ontstonden grote aaneengesloten veenmoerassen. Het plangebied zal omstreeks 1500 v.C. (midden-bronstijd) grotendeels bedekt zijn geweest met veen. Het veen is voor de turfwinning afgegraven (zie afb. 2.1, rechtsonder), waarbij turf gemaakt uit veenmosveen de voorkeur had. Zeggeveen zou zogenaamde rode as geven bij verbranding die meer zou stuiven dan de witte as van veenmosveen. Op de flanken van het Drents plateau kon het veen droog verveend worden, waarbij het veen eerst werd ontwaterd en daarna kon worden gestoken.
In de laag gelegen veengebieden werd het veen gebaggerd (natte vervening), waardoor waterplassen of de zogenaamde trek- of petgaten ontstonden.7 2.2.2 Gebiedsspecifiek Geologie en Dino-boringen Volgens de geologische kaart8 maakt het plangebied deel uit van een noordoost-zuidwest georienteerde zone met dekzand dunner dan twee meter op de Formatie van Drente (kaarteenheid DR6). Plaatselijk komen in dit gebied veenkommen, deels pingo-resten voor, de zogenaamde veendobben. Op zowel ruim 1 km ten noordwesten als ten zuidoosten van het plangebied bevinden zich de beekdalen van de Tjonger en de Linde, waarin fluvioperiglaciale afzettingen (kaarteenheid TW4) voorkomen, die in de laagste delen van de dalen zijn afgedekt met veen (gedeeltelijk afgegraven). Met behulp van deze boringen kan de geologische opbouw in en rond het plangebied nader worden gespecificeerd. In het noordelijke deel van deelgebied West zijn twee boringen bekend. Hier is sprake van een 30 cm dikke laag zandige veen met daaronder een 1,2 m dikke laag zeer tot matig fijn zand gevolgd door een 50 cm dikke laag leem. Hieronder bevindt zich weer zeer tot matig fijn zand, dat aan de top grindig is.9 In de andere boring is een 75 cm dikke laag sterk humeus zand aangetroffen met daaronder zwak humeus, zeer fijn zand.
Vanaf 3 m -mv is zandige leem aangetroffen met daaronder sterk siltig, zeer fijn zand.10 Ten westen van deelgebied Oost is eveneens een 1,5 m dikke laag matig fijn zand aanwezig met daaronder leem.11 Ten zuidwesten van deelgebied West is sprake van een 80 cm dikke laag zand, waarvan de top sterk humeus is en de basis matig humeus en grindig. Hieronder is een 6,4 m dikke laag 7
Vos & De Vries 2013; Stiboka 1976; Berendsen 2004; Berendsen 2005. Geologische kaart van Nederland 1:50.000 (kaartblad 16 Oost) 1966, het westelijke deel van het plangebied is niet gekarteerd op een geologische kaart. 9 DINOboringen 2022, boring B16B0163. 10 DINOboringen 2022, boring B16B1694. 11 DINOboringen 2022, boring B16E1534. 8
13
V-22.0433 - Plangebied Boscompensatie Oldeholtpade
zandige leem aanwezig, gevolgd door grindig matig fijn tot grof zand.12 Uit deze boringen blijkt dat in het plangebied een 0,8 tot 3 m dikke laag dekzand van de Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden aanwezig is met daaronder 0,5 tot 6,4 m dikke laag zandige leem van de Formatie van Drente, Laagpakket van Gieten. Hieronder bevindt zich een grindig, zeer fijn tot grof zand van de Formatie van Drachten. Plaatselijk is het dekzand afgedekt met veen van de Formatie van Nieuwkoop, Laagpakket van Griendtsveen.
Afb. 2.2 Ligging van het plangebied op een uitsnede van de geomorfologische kaart (Archis3 2022).
Geomorfologie en AHN Volgens de geomorfologische kaart (zie afb. 2.2, links) maakt het plangebied grotendeels deel uit van een noordoost-zuidwest georiënteerde stuwwal al dan niet bedekt met dekzand (kaarteenheid 3B11yd). Ten noorden van de stuwwal, en in het noordelijke deel van deelgebied Oost, bevinden zich zwak tot matig golvende grondmorenewelvingen bedekt met dekzand (kaarteenheid 3L11dG), waarin plaatselijk laagtes zonder randwal (kaarteenheid 3N51) voorkomen. Direct ten zuiden van het plangebied bevindt zich, op zowel de stuwwal als de grondmorenwelvingen, een dekzandrug al dan niet met oud-bouwlanddek (kaarteenheid 3B53yc). Op zowel ruim een kilometer ten noordwesten als ten zuidoosten van het
12
DINOloket 2022, boring B16B0033.
Archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek
14
plangebied bevindt zich noordoost-zuidwest georiënteerde beekdalbodems bedekt met veen (kaarteenheid 22R42v) van respectievelijk de Tjonger en de Linde.13 De landschapskaart van de archeologische verwachtingskaart Bestemmingsplan Buitengebied laat een gedetailleerder beeld zien van de geomorfologische situatie. Volgens deze kaart maakt deelgebied West grotendeels deel uit van een dekzandvlakte op grondmorene welving en/of lage stuwwal (kaarteenheid Dv). Het zuidelijke deel is gekarteerd als een dekzandvlakte met ondiep keileem (keileem op 40-80 cm -mv) (kaarteenheid Dkl). Dit geldt ook voor deelgebied Oost. In dit deelgebied is het noordelijke deel echter gekarteerd als dekzandlaagten met restveen (kaarteenheid Dlv). Op 70 m ten noorden van deelgebied Oost zijn twee droge laagtes/depressies (kaarteenheid Ld) gekarteerd. Op 180 m ten westen van deelgebied West bevindt zich een moerassige laagte/depressie (kaarteenheid Lm). Zowel het gebied tussen de beide deelgebieden als het gebied ten noodoosten van deelgebied Oost is aangeduid als verstoord tot onder
archeologisch niveau.14 Op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN4, zie afb. 2.3)15 is te zien dat het plangebied deel uitmaakt van de noordelijke rand van een hooggelegen, noordoost-zuidwest georiënteerde rug (stuwwal), waarvan de hoogte varieert tussen 1,5 en 4,0 m +NAP. Het terrein helt geleidelijk via een licht geaccidenteerd gebied (grondmorenewelvingen) in noordwestelijke richting af naar het beekdal van de Tjonger. In de grondmorenwelvingen bevinden zich diverse ronde of ovale laagtes (dobben), waaronder op 35 m ten noordwesten van deelgebied Oost (0 à 0,6 m +NAP). Ook tussen de beide deelgebieden in is sprake van een ronde laagte (1,0 à 1,25 m +NAP). De hoogte binnen het plangebied varieert van 1,2 à 2,15 m +NAP in deelgebied West, waarbij in het noordoosten sprake is van een duidelijke hoogte, en tussen1,0 en 1,95 m +NAP in deelgebied Oost. In beide gebieden is sprake van een afgevlakte/deels geëgaliseerde, rabatachtige structuur met een afwisseling van circa 25 m brede wallen en circa 10 m brede greppels. In het noordwestelijke deel van deelgebied Oost ligt het terrein abrupt 20 à 30 cm lager. Aangezien nog wel de rabatachtige structuur zichtbaar is, is het niet duidelijk of deze lagere ligging een natuurlijk situatie weergeeft (restant dobbe) of dat het door afgraving is ontstaan.
13
Geomorfologische kaart, geraadpleegd via Archis3 2022. Ten Anscher & Van der Veen 2014. 15 AHN4 2022. 14
15
V-22.0433 - Plangebied Boscompensatie Oldeholtpade
Afb. 2.3 Ligging van het plangebied op Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN4 2022).
Verstoringen In het plangebied hebben voor zover bekend geen saneringen plaatsgevonden. In deelgebied Oost bevindt zich een gedempte sloot, waar mogelijk vervuiling aanwezig is.16 Er hebben voor zover bekend geen ontgrondingen plaatsgevonden.17
16 17
Kaartenkijkdoos 2022, bodematlas. Ten Anscher & Van der Veen 2014.
Archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek
16
Bodemopbouw Volgens de bodemkaart18 (zie afb. 2.2) komen in het plangebied veldpodzolgronden (Hn23) voor, die zijn ontstaan in lemig fijn zand. Zowel direct ten noordwesten als ten zuidoosten van het plangebied bevinden zich laarpodzolgronden (kaarteenheid cHn23) ontstaan in lemig fijn zand met keileem of potklei beginnend tussen 40 en 120 cm en tenminste 20 cm dik. Deze gronden hebben grondwatertrap V.19 In de lagere delen van de omgeving van het plangebied (grondwatertrap III20) moerige podzolgronden met een humushoudend zanddek en een moerige tussenlaag (kaarteenheid zWp) of moerige podzolgronden met een moerige bovengrond (kaarteenheid vWp) voor. Tevens komen plaatselijk dobben voor. Veldpodzolgronden zijn onder natte omstandigheden ontstaan, maar hebben tegenwoordig voor een deel een diepe ontwatering. In een natuurlijke situatie hebben deze gronden meestal een humushoudende bovengrond van circa 10 cm dik. Door verploeging in gebieden die in gebruik zijn als akker of weide, is de E-horizont en/of een deel van de B-horizont opgenomen in de humeuze A-horizont, waardoor na verloop van de tijd een homogene, circa 30 cm dikke bouwvoor is ontstaan. In gebieden die in gebruik zijn als bos, is meestal maar een keer geploegd, waardoor de bovengrond heterogeen is gebleven.
Onder de A-horizont bevindt zich bij grondwatertrap VI of hoger over het algemeen een grijze E-horizont (uitspoelingshorizont). Hieronder komt een vrij compacte, scherp begrensde, donker(rood)bruine Bhhorizont voor met vrij veel organische stof. Als de grondwaterstand hoger is (en de grondwatertrap dus lager), dan is de E-horizont over het algemeen dunner of ontbreekt. De B-horizont is in deze situatie dikker en gaat geleidelijk via een geelbruine BC-horizont over in de C-horizont. Als gevolg van eeuwenlange bemesting met plaggen zijn delen van de veldpodzolgronden afgedekt met een matig dik (30-50 cm) cultuurdek. Deze gronden worden gerekend tot de laarpodzolgronden. Moerige podzolgronden hebben overwegend een sterk veraarde moerige bovengrond. Bij gronden met een 30 à 40 cm dikke moerige laag is alleen de bovenste 15 à 20 cm veraard, terwijl de veenlaag hieronder meestal niet is veraard en enigszins ingedroogd. De B-horizont is vaak stug en plaatselijk verkit. Vaak is sprake van een humushoudend zanddek, dat gedeeltelijk als cultuurdek is ontstaan. Het cultuurdek is meestal 20 à 40 cm dik en zeer humeus of humusrijk. Behalve door plaggenbemesting kan het humushoudende zanddek ook door spitten, diepploegen of bezanden zijn ontstaan. De moerige tussenlaag bestaat meestal ingedroogd, verweerd of onherkenbaar veenmosveen.
Op de overgang naar de zandondergrond komt vaak een gliedeachtige laag voor. De dobbes zijn meestal uitgeveend waarna een veenplas achterbleef. Vanaf de kanten heeft weer hernieuwde veengroei plaatsgevonden. Een deel van de dobbes is bij ontginning van het omringende gebied dichtgegooid met zand. Alleen de dobben die nog als duidelijke depressie zichtbaar zijn, zijn gekarteerd.21
2.3 Bewoningsgeschiedenis 2.3.1 Inleiding Het plangebied maakte lange tijd deel uit van een uitgestrekt veenmoeras, dat werd doorsneden door enkele veenriviertjes, zoals de Tjonger op ruim een kilometer ten noorden van het plangebied en de Linde op ruim een kilometer ten zuiden van het plangebied. Dergelijke gebieden waren over het algemeen minder aantrekkelijk voor bewoning, alhoewel er lokaal wel sprake kan zijn geweest van bewoning. In de late middeleeuwen is het veengebied ter hoogte van het plangebied ontgonnen door vanaf de hoge keileemwelving evenwijdig aan de meer zuidelijk gelegen Linde sloten te graven, waardoor 1 à 1,5 km lange smalle percelen ontstonden. Dwars op de verkaveling ontstond een langgerekt dorpslint langs een voetpad of binnenweg, die geflankeerd werd door een padsloot. Evenwijdig aan de binnenweg werd een buitenweg of bovenweg aangelegd, die bedoeld waren voor het doorgaande verkeer.
18
Bodemkaart, geraadpleegd via Archis3 2021. Gemiddeld hoogste grondwaterstand <40 cm-mv, gemiddeld laagste grondwaterstand >120 cm -mv. 20 Gemiddeld hoogste grondwaterstand <40 cm-mv, gemiddeld laagste grondwaterstand 80-120 cm -mv. 21 Makken 1988; De Bakker & Schelling 1989. 19
17
V-22.0433 - Plangebied Boscompensatie Oldeholtpade
Als gevolg van de doorgaande ontginning, al dan niet in de vorm van een kolonisatiegolf, schoof het ontgonnen gebied langs de ontginningsas steeds verder op en ontstonden (vermoedelijk in de 12e eeuw) nieuwe dorpen. Deze dorpen zijn herkenbaar aan de toevoeging ‘nije’, zoals Nijeholtpade ten oosten van het plangebied. Om de ontginningsgebieden van de dorpen langs de Linde en de Tjonger van elkaar te onderscheiden is in de late middeleeuwen de Scheene gegraven. Door de ontginning en de daarmee gepaard gaande ontwatering en oxidatie verdween het veen en kwam het dekzand weer aan de oppervlakte te liggen. Alleen in de lagere delen van het landschap is lokaal nog restveen achtergebleven. 22 2.3.2 Historie Het plangebied lag in het begin van de 18e eeuw (zie afb. 2.4) grotendeels ingeklemd tussen de Binnenweg in het zuiden en de Scheene in het noorden. Het uiterste noordwestelijke deel van deelgebied West werd doorsneden door deze waterloop. Langs de Binnenweg (de huidige Hoofdweg) bevond zich het bebouwingslint van Olde Holt Pade. De eerste vermelding van dit dorp dateert uit 1204. Het lijkt erop dat ter hoogte van deelgebied Oost sprake was van bebouwing, maar in deelgebied West niet. De wijze van kartering maakt echter dat dergelijke conclusies niet met zekerheid kunnen worden getrokken.
Vanaf de Binnenweg liep langs de westgrens van deelgebied Oost een weg richting het bebouwingslint van Ter Idzerd (het huidige Ter Idzard) op 440 m ten noorden van het plangebied. Het gebied tussen De Scheene en de Binnenweg waren overwegend in gebruik als bou land oftewel akker, dat was verkaveld in smalle, langgerekte percelen. Ter hoogte van het plangebied bevond zich echter bos, waarbij het bos in deelgebied West werd aangeduid als Kerke Bosch. De gronden ten noorden van de Scheene, waar het uiterste noordwestelijke deel van deelgebied West toe behoorde, behoorden bij de Bou Landen van Ter Idzerd.23
22 23
Ten Anscher & Van der Veen 2014; Stellingwerven 2022. Schotanus 1718; Kadasterkaart 2022.
Archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek
18
Afb. 2.4 Indicatieve ligging van het plangebied op een kaart uit het begin van de 18e eeuw (Schotanus 1718).
In het begin van de 19e eeuw (zie afb. 2.5) bestond de verkaveling uit brede strookvormige kavels, doordat de oude smalle waren samengevoegd. Het plangebied was onbebouwd, waarbij rond het plangebied, zoals op zowel 100 m ten westen als 50 m ten oosten van deelgebied West en op zowel 40 m ten westen als op 75 m ten oosten van deelgebied Oost, wel sprake was van bebouwing langs de Buitenweg. Direct ten noordwesten van of mogelijk deels binnen deelgebied Oost was sprake van een laan, die vanaf een erf langs de Hoofdweg (direct ten zuidwesten van deelgebied Oost) naar een erf langs de Scheene (direct ten noordwesten van deelgebied Oost) liep om bij de omgrachte De Stins in het bebouwingslint van Ter Idzard uit te komen. Het noordelijke deel van het plangebied was in gebruik als bosch, terwijl het centrale en zuidelijke deel in gebruik was als weiland. De Scheene doorsneed zowel het noordwestelijke deel van deelgebied Oost als West. Ook deelgebied West was deels in gebruik als bosch en deels als weiland. Het uiterste noordwestelijke deel van het plangebied, dat aan de noordzijde van De Scheene lag, was in gebruikt als bouwland. De percelen waren, om de ontwatering te verbeteren, door greppels onderverdeeld in smalle stroken.24
24
Kadasterkaart (minuutplan en OAT) 1811-1832.
19
V-22.0433 - Plangebied Boscompensatie Oldeholtpade
Afb. 2.5 Ligging van het plangebied op de kadastrale kaart uit het begin van de 19e eeuw (Kadasterkaart 1811-1832).
In de eerste helft van de 19e eeuw veranderde er weinig tot niets aan het plangebied en de directe omgeving.25 In het begin van de 20e eeuw is het bos in het plangebied gekapt, waarna alleen op de perceelsgrenzen stroken hakhout of bomen aanwezig bleven (zie afb. 2.6, linksboven). Ook het bos ten westen van deelgebied West is in deze periode gekapt, waarna het werd aangeduid als heide. Hierdoor is het gehele Kerckebos verdwenen. Deelgebied Oost is daarna geheel in gebruik genomen als weiland. Het westelijke deel van deelgebied West werd omgevormd tot bouwland. Het bebouwingslint langs de Hoofdweg is verdicht, waardoor direct ten westen van deelgebied West en direct ten oosten van deelgebied Oost langs de Hoofdweg bebouwing is verrezen. De Scheene is rechtgetrokken, waarna deze langs de noordgrens van deelgebied Oost is komen te liggen. De boerderij die daar lag is gesloopt.26 In 1939 is ten westen van deelgebied West het pompstation van Oldeholtpade geopend (zie afb. 2.6, rechtsboven).27 In de Tweede Wereldoorlog zijn er, voor zover bekend, geen specifieke militaire structuren aanwezig geweest in het plangebied. Desondanks is het niet geheel uit te sluiten dat er kleinere objecten en structuren aanwezig zijn geweest in het plangebied.28
25
Huguenin 1819-1829; Atlas van Eekhoff 1849-1859, Topographische en militaire kaart 1853-1856. Topotijdreis 2022, kaart 1910. 27 Topotijdreis 2022, kaart 1929, 1935 en 1952-55. 28 IKME 2022; RAF 1944-45. 26
Archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek
20
Afb. 2.6 Ontwikkeling van het plangebied en omgeving in de 20e eeuw (Topotijdreis 2022).
Na de Tweede Wereldoorlog is de perceelsbeplanting geleidelijk verdwenen en is men begonnen de verkaveling te vergroten door sloten te dempen. In de jaren zeventig is het terrein van het pompstation direct ten westen van deelgebied West opgehoogd en zijn waterbassins aangebracht (zie afb. 2.6, linksonder). De Scheene is hiervoor in noordelijke richting verplaatst, zodat deze rond het terrein stroomde.29 In de jaren tachtig is het tracé van De Scheene weer iets aangepast, waardoor het huidige verloop is ontstaan, met tussen deelgebied West en Oost een flauwe bocht in noordelijke richting (zie afb. 2.6, rechtsonder). In deze periode is de laatste sloot binnen het plangebied gedempt.30 In de jaren negentig is op de kaart weer een dwarssloot in deelgebied West aanwezig. Het is niet duidelijk of deze weer is 29 30
Topotijdreis 2022, kaart 1962, 1965 en 1975 Topotijdreis 2022, kaart 1988.
21
V-22.0433 - Plangebied Boscompensatie Oldeholtpade
uitgegraven of dat deze nooit gedempt is geweest.31 Enkele jaren gelden is De Scheene langs de noordgrens van deelgebied West verbreed en voorzien van een iets golvende oever.32 In de daar op volgende jaren lijken er geen wijzigingen te zijn geweest in het plangebied.33 Het plangebied is tegenwoordig in gebruik als grasland en onbebouwd (zie afb. 2.7).34
Afb. 2.7 Ligging van het plangebied op een recente luchtfoto.
2.3.3 Cultuurhistorische kaart Volgens de cultuurhistorische kaart Fryslân maakt het plangebied deel uit van een gebied met opstrekkende verkaveling. Het zuidelijke deel van beide deelgebieden is aangeduid als boerderijplaatsen. De weg langs deelgebied Oost is opgenomen als landschapspad, terwijl de Hoofdweg als verharde weg is aangeduid. Qua landschap behoort het plangebied tot de Zuidelijke Wouden, een landschap dat gekenmerkt wordt door een afwisseling van open en besloten landschappen.35
2.4 Archeologische gegevens 2.4.1 Gemeentelijke verwachtingskaart Het plangebied geldt op de gemeentelijke verwachtingskaart vanwege de ligging in een dekzandvlakte voor de steentijd-bronstijd een onbepaalde verwachting (zie afb. 2.8 links, blauwgrijs). Aan de randen van 31
Topotijdreis 2022, kaart 1995. Topotijdreis 2022, kaart 1997-2014. 33 Topotijdreis 2022, kaart 2015-2021. 34 Google Maps 2022. 35 Cultuurhistorische kaart 2022. 32
Archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek
22
de laagtes/dobben, o.a. direct ten noorden van deelgebied Oost, is een hoge verwachting toegekend (rood op de kaart). Voor het plangebied geldt voor deze periode het advies om, met uitzondering van de dekzandlaagten met restveen in het noordelijke deel van deelgebied Oost, bij ingrepen groter dan 5000 m 2 een quickscan uit te voeren. Een quickscan is een extensief booronderzoek waarmee inzichtelijk kan worden gemaakt of het steentijdbodemarchief intact is. Voor de laagte is geen onderzoek noodzakelijk. Voor de ijzertijd en later geldt voor het grootste deel van het plangebied een lage verwachting (zie afb. 2.8 rechts, groen). Hiervoor is geen onderzoek noodzakelijk voor deze periode. Alleen voor de zone langs de Hoofdweg is, vanwege het nederzettingslint met historische boerderijlocaties, een hoge verwachting (oranjerood op de kaart) van toepassing, waarbij geldt dat een karterend onderzoek 2 noodzakelijk is bij ingrepen groter dan 2500 m2. Dit onderzoek dient te bestaan uit minimaal 6 boringen per hectare met een minimum van 6 boringen per plangebied en dient inzicht te geven in de aan- of afwezigheid van vindplaatsen36
Afb. 2.8 Ligging van het plangebied op een uitsnede van de gemeentelijke verwachtingskaart (Ten Anscher & Van der Veen 2014).
2.4.2 Bekende vondsten en eerder onderzoek Bepaalde gebieden zijn vanwege hun archeologische waarde aangewezen als archeologisch (rijks)monument. Binnen een straal van 500 m zijn geen archeologische (rijks)monumenten aangewezen. In het plangebied zijn geen archeologische vondsten gedaan en heeft niet eerder onderzoek plaatsgevonden (zie afb. 2.9). In een straal van 500 m rondom het plangebied is één archeologisch onderzoek uitgevoerd. Er zijn geen vondstmeldingen bekend in dit gebied. Gezien het geringe aantal onderzoeken dat is uitgevoerd, hoeft dit echter niet te wijzen op het ontbreken van archeologische vindplaatsen. In tabel 2.1 is een
36
Ten Anscher & Van der Veen 2014; FAMKE 2022.
23
V-22.0433 - Plangebied Boscompensatie Oldeholtpade
beknopte weergave van onderzoeken uit omgeving weergegeven met daaronder staan meer uitgebreide beschrijvingen.
Afb. 2.9 Het plangebied met de archeologische (rijks)monumenten, vondstmeldingen en onderzoeken (Archis3 2022). Tabel 2.1 Overzicht eerder uitgevoerd archeologisch onderzoek binnen een straal van 1000 m rondom het plangebied (Archis 3 2022). Archisnr. Afstand tot Uitvoerder, jaar Type onderzoek en resultaat plangebied 2361988100 400 m NO Oranjewoud 2012 Bureau- en booronderzoek: restanten podzol. Geen indicatoren. Advies: geen vervolgonderzoek.
Archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek
24
2089544100 206083100 4653745100
810 – 930 m Z 900 m ZW
RAAP, 2003 De Steekproef, 2019
Bureau- en booronderzoek: restanten podzol. Geen indicatoren. Advies: geen vervolgonderzoek. Bureau- en booronderzoek: restanten podzol in dekzand. Plaatselijk keileem. Geen indicatoren. Advies: geen vervolgonderzoek.
Op circa 400 m ten noordoosten van het plangebied heeft Oranjewoud in 2012 een archeologisch bureauen booronderzoek voor het tracé Vinkega-Mildam (Archis-zaakidentificatienr. 2361988100). Op basis van het bureauonderzoek was aan delen van het tracé een middelhoge tot hoge verwachting toegekend. Op basis hiervan is een verkennend booronderzoek uitgevoerd, waarna in de zones met een (deels) intacte podzol een karterend booronderzoek is uitgevoerd. Uit de boringen bleek dat, in het huidige onderzoeksgebied, in veel boringen een restant van een podzol (E-, B- of BC-horizont) aanwezig was. Plaatselijk ontbrak een podzol. Op veel locaties is keileem aangetroffen. In noordelijke richting, d.w.z. net buiten het onderzoeksgebied, ontbraken resten van podzolisering over het algemeen geheel en werd vaak veen aangetroffen. Er zijn geen indicatoren aangetroffen, die wijzen op een vindplaats. Op basis hiervan is aan het grootste deel van het tracé geen vervolgonderzoek geadviseerd. Alleen voor de beekdalen is een begeleiding geadviseerd.37 Gezien het geringe aantal onderzoeken zijn ook de onderzoeken in een iets ruimere straal (1 km) bekeken. Ook in dit ruimere onderzoeksgebied zijn tot op heden geen vondsten gedaan. Op 810 m en 930 m ten zuiden van het plangebied heeft RAAP in 2003 een inventariserend archeologisch onderzoek uitgevoerd (Archis-zaakidentificatienr. 2089544100 en 206083100).
Volgens het bureauonderzoek gold voor de steentijd-vroege bronstijd een middelmatige verwachting en voor latere perioden een lage. In alle boringen is onder de bouwvoor dekzand aangetroffen, waarin zich een podzol heeft ontwikkeld, die matig tot ernstig is verstoord. Er zijn geen aanwijzingen aangetroffen voor menselijke activiteiten in het plangebied in het verleden. Derhalve is geen vervolgonderzoek geadviseerd.38 Op 900 m ten zuidwesten van het plangebied heeft De Steekproef in 2018-2019 een archeologisch bureauen booronderzoek uitgevoerd (Archis-zaakidentificatienr. 4653745100). Uit het bureauonderzoek bleek dat in het plangebied een dobbe aanwezig was, waarbij aan de omliggende delen een hoge verwachting is toegekend voor bewoning uit de steentijd. Vanaf het neolithicum is het gebied bedekt geraakt met veen. Voor deze perioden geldt een middelhoge verwachting of lager. Uit de boringen bleek dat in het gebied een 30 tot 60 cm dik humusrijk zandpakket aanwezig is, die in het centrale deel van het gebied moerig was. Hieronder is in een aantal boringen direct de C-horizont aangetroffen. In enkele boringen in het meest noordwestelijke en zuidelijke deel, het hogere deel van het gebied, was nog een BC-horizont aanwezig. In het centrale, lagere deel van het gebied was onder het humeuze dek nog een 15 cm dikke laag matig tot sterk veraard veen aanwezig.