Nota van Bevindingen RK-Sociaal Beleid Westland deel 2
Tekst van het document
Door het ontbreken van een scherpe probleemdefinitie, duidelijke beleidskeuzes en concreet geformuleerde doelen vanuit het SBSD en het uitvoeringsplan, heeft de raad onvoldoende houvast om zijn kaderstellende en controlerende rol op dit onderwerp actief en inhoudelijk te vervullen. Zowel het college als de raad hebben een rol in de informatievoorziening, zodat de raad in staat is om zijn sturingsrol goed te vervullen. Raadsleden hebben behoefte aan tijdige en structurele informatie over de onderliggende probleemdefinitie, specifieke doelgroepen, kostenontwikkeling en klanttevredenheid. Tegelijkertijd blijkt dat de raad de beschikbare informatie, zoals het SBSD, vaak onvoldoende leest of kan duiden en in de praktijk beperkt betrokken is bij de ontwikkeling van beleid en het bijwonen van bijeenkomsten die door het college georganiseerd worden. Dat het college duidelijk richting moet geven aan de ontwikkeling van integrale dienstverlening is hiervoor een voorwaarde. Daarbij gaat het er niet alleen om meer informatie beschikbaar te stellen, maar ook om de raad te helpen deze informatie te interpreteren en te normeren, zodat de raad deze effectief kan gebruiken voor sturing en toezicht. 17 5.
Goede voorbeelden van andere gemeenten In Nederland bestaat een grote diversiteit aan hoe gemeenten lokaal de toegang tot zorg en ondersteuning hebben ingericht en in welke mate en vorm daarbij sprake is van integrale dienstverlening. Een overall overzicht van inrichtingskeuzes en effecten ontbreekt. Wel zijn er in de loop der jaren veel goede voorbeelden gedeeld en zijn verschillende van die voorbeelden ook onderzocht, al dan niet in relatie tot elkaar. Voor dit onderzoek is gezocht naar voorbeelden die relevant zijn voor de gemeente Westland. Daarbij is met name gekeken naar een bepaalde integrale werkwijze, vanuit het perspectief van de inwoner. Er is niet gezocht naar volledig integrale organisatie van de toegang, omdat de gemeente Westland dat niet voor ogen heeft. We beschrijven in dit hoofdstuk drie voorbeelden die meer of minder landelijke bekendheid hebben en vooral ter inspiratie bedoeld zijn om te komen tot een vorm van integrale dienstverlening in het sociaal domein die de vraag van de inwoner daadwerkelijk centraal stelt. 5.1 Oss: de Samenwerkwijze 6 Het doel van de Samenwerkwijze is dat inwoners samen met hun netwerk en professionals passende oplossingen vinden voor vragen op het gebied van onder andere gezondheid, dagelijks leven, geld, wonen en participatie, en zo uiteindelijk meer welbevinden ervaren.
In de aanpak werkt de lokale toegang samen met uiteraard de inwoner zelf, diens netwerk en zorg- en welzijnspartners, maar ook andere partijen, zoals woningcorporaties. De inwoner formuleert zelf (samen met diens netwerk en professionals) de hulpvraag. Daarin staan drie vragen centraal: Wat wil ik? Wat kan ik? Wat heb ik nodig? Bij relatief complexe hulpvragen komen mensen met verschillende expertises bijeen in een Samenwerkoverleg (vergelijkbaar met een Multidisciplinair Overleg – MDO) bij de inwoner thuis, en zoeken daar samen naar de best passende oplossing voor de hulpvraag. De werkwijze wordt door management en bestuurders gefaciliteerd door regels en systemen zo te organiseren dat ze het werk ondersteunen in plaats van belemmeren. Voorbeelden zijn: • Mandaat: de professional mag zelf beslissen over de inzet van lichte ondersteuning en er zijn duidelijke richtlijnen voor opschaling. • Processen: er is één werkwijze voor vraagverheldering (dezelfde intake/triage, niet per wet apart), één regisseur/aanspreekpunt per casus, en warme overdracht in plaats van doorverwijzen. • ICT (systemen/gegevens): er is gezamenlijke dossierinformatie zodat alle betrokkenen toegang hebben tot dezelfde kerninformatie, er wordt gewerkt met vaste formats en de werkwijze is AVG-proof.
• Financiering: binnen de geldstromen is ruimte gemaakt voor domeinoverstijgend maatwerk en er zijn afspraken over ‘wie betaalt’ bij gecombineerde problematiek (Wmo/Jeugd/Participatiewet). • Afspraken over samenwerking in de keten: er is een heldere rolverdeling tussen gemeente, welzijn, zorgaanbieders, woningcorporatie et cetera, er zijn afspraken over onderlinge reactietermijnen en er wordt gewerkt met één vaste contactpersoon per organisatie. De Samenwerkwijze leidt tot positieve resultaten op het welzijn van inwoners, zo blijkt uit onderzoek. Inwoners voelen zich gehoord, ervaren dat ze kunnen meebeslissen, beoordelen de ontvangen hulp als passend en voelen zich prettiger door de hulp. Professionals die met deze werkwijze werken, ervaren meer werkplezier, betrokkenheid en verantwoordelijkheid. 5.2 De Utrechtse Buurtteam s Een goed voorbeeld van een iets meer integraal georganiseerde toegang dan er op dit moment in de gemeente Westland is, zijn de Buurtteams in Utrecht. Het doel van de Utrechtse Buurtteams is dat inwoners laagdrempelig ondersteuning krijgen bij vragen en problemen die kunnen spelen op meerdere leefgebieden, zoals gezondheid, wonen, financiën, relaties, opvoeding, daginvulling en meedoen.
De ondersteuning is erop gericht dat inwoners weer grip krijgen op hun situatie, en dat oplossingen zo veel mogelijk worden gevonden dichtbij in de wijk, samen met het eigen netwerk en voorzieningen in de buurt. Dit kan ook gelezen worden als het ‘normaliseren’ dat Westland beoogt. De Buurtteams zijn in Utrecht georganiseerd als lokale teams in de wijk, waarbij de gemeente onderscheid maakt tussen Buurtteams Sociaal en Buurtteams Jeugd en Gezin. De Buurtteams Sociaal bieden professionele ondersteuning aan volwassenen (vanaf 18 jaar) en ondersteunen op onderwerpen zoals zorg en welzijn, verslaving, en werk en inkomen. Daarmee zijn de Buurtteams Sociaal vooral verbonden met het wettelijke domein van de Wmo. De Buurtteams Jeugd en Gezin ondersteunen jeugdigen en gezinnen bij vragen en problemen op verschillende leefgebieden. Een gezinswerker 6 Bron: Interventiebeschrijving Samenwerkwijze, Databank Effectieve Interventies (Movisie). onderzoekt samen met jeugdige en ouders wat nodig is en betrekt daarbij waar passend het netwerk en andere organisaties zoals school, huisarts, sociale basis of specialistische jeugdhulp.
De | Buurtteams bestaan uit professionele hulpverleners en vakmensen met ervaring op onder meer (psychische) zorg, welzijn, woonbegeleiding, verslaving, werk en inkomen, en ze werken generalistisch: ze kunnen over de grenzen van hun eigen discipline heen kijken en leveren maatwerk in plaats van standaardoplossingen. De ondersteuning start met het verhelderen van de vraag en de situatie van de inwoner. Daarbij wordt breder gekeken dan alleen de directe hulpvraag, en wordt samen met de inwoner een plan gemaakt: wat is nodig, wat kan iemand zelf (of met het netwerk), en welke on | dersteuning of voorziening past daarbij | ? In de werkwijze wordt waar mogelijk gebruikgemaakt van algemene voorzieningen in de wijk, en wordt specialistische hulp ingezet wanneer dat nodig is. | 7 De werkwijze wordt gefaciliteerd door de organisatie van de Buurtteams en de gemeente door afspraken en randvoorwaarden zo in te richten dat samenwerking en maatwerk mogelijk zijn en inwoners niet ‘tussen wal en schip’ vallen in systemen of organisaties.
Belangrijk in dat kader zijn in ieder geval: • | Mandaat: de gemeente heeft de toegang tot aanvullende zorg gemandateerd naar de beide | Buurtteamorganisaties.8 • | Processen: het Utrechtse model is zo ingericht dat | Buurtteams de meeste hulpvragen zelf (helpen) oplossen, en dat pas wordt opgeschaald naar aanvullende zorg wanneer dat nodig is | .9 • | ICT (systemen/gegevens): er zijn afspraken met de gemeente Utrecht over de omgang met persoonsgegevens en de Buurtteamorganisaties werken volgens vastgelegde privacyafspraken. Deze afspraken zijn uitgewerkt in een | privacy charter en een privacyverklaring, zodat de verwerking van gegevens binnen de | Buurtteamwerkwijze uitvoerbaar is binnen de kaders van de AVG. • | Financiering: voor de Buurtteams is gekozen voor taakgerichte populatiebekostiging, waarbij aanbieders bekostigd worden op basis van omvang en kenmerken van een doelgroep/populatie in een gebied, wat ruimte geeft voor integrale en preventieve inzet | .10 • | Afspraken over samenwerking in de keten: er zijn concrete samenwerkingsafspraken uitgewerkt tussen Buurtteams en andere domeinen, waaronder de huisartsenzorg.
Onderzoek naar het ‘Utrechtse model’ laat zien dat de kracht van de Utrechtse Buurtteams vooral zit in de manier waarop het stelsel is georganiseerd als een lerend systeem: met continuïteit in de inrichting, goede relaties tussen ketenpartners en structurele reflectie en bijsturing, waardoor Utrecht in staat is om de ondersteuning samenhangend te organiseren.11 Tegelijk blijkt uit onderzoek onder inwoners uit de begintijd van de Buurtteams dat de Buurtteams door inwoners vaak ook daadwerkelijk worden ervaren als iets waar ze baat bij hebben: bijna 70 procent van de respondenten was tevreden over het contact met het Buurtteam en van de inwoners die werden doorverwezen was ruim 80 procent tevreden over die doorverwijzing.12 Daarmee laten de resultaten zowel op stelselniveau (lerend, samenhangend organiseren) als op ervaringsniveau (tevredenheid over contact en doorverwijzing) een overwegend positief beeld zien van de Utrechtse Buurtteams. 5.3 | Hendig: gemeente Peel & Maas ‘Hendig’ is de aanpak die de gemeente Peel & Maas heeft ontwikkeld om de aanpak van jeugdhulp te kantelen van aanbodgericht naar vraaggericht. De beschrijving hieronder is gebaseerd op de recent naar deze aanpak uitgevoerde evaluatie.13 Hendig is geen ‘methode’ die één hulpverlener uitvoert, maar een benadering met hoofdingrediënten en uitgangspunten, met veel ruimte voor beroepskrachten.
De tien uitgangspunten zijn (1) burgers en naasten centraal, (2) dichtbij huis, (3) demedicaliseren, (4) normaliseren en ontzorgen, (5) ambulant, tenzij, (6) ontschotten, (7) partnerschap, (8) ruimte voor 7 www.buurtteamsutrecht.nl 8 Gemeente Utrecht: Nota van Uitgangspunten Buurtteams 2019–2024 en Beleidsregel Buurtteamorganisatie Sociaal 2019-2024. 9 Zorgmodel Gemeente Utrecht: https://zorgprofessionals.utrecht.nl/zorgmodel 10 Platform31: De rol van populatiebekostiging bij de transformatie van het sociaal domein | - Platform31 | Kennis en netwerk voor stad en regio 11 Helderman, J.-K., Zeitlin, J., & Sabel, C. (2020). | Leren van casuïstiek: over de werking van het Utrechtse jeugdstelsel (onderzoeksrapport). Radboud Universiteit / Universiteit van Amsterdam / Columbia University. 12 Onderzoeken | Meetellen Utrecht! | Meetellen | (2017). 13 M. Kwakernaak en A. Jansma (2024) Evaluatie Hendig (Utrecht: Verwey | -Jonker Instituut). 18 19 innovatie en ontwikkeling, (9) efficiënte hulpverlening en (10) effectieve uitvoering. Andere belangrijke ingrediënten die de werkwijze van andere werkwijzen onderscheidt, zijn: • Indicatievrij en werken vanuit de hulpvraag: binnen Hendig krijgt een jeugdige geen indicatie voor de hulp, maar professionals ‘doen wat nodig is’, vanuit het vertrouwen dat partners samen tot passende, realistische en efficiënte oplossingen komen.
Dit wordt gefaciliteerd door het ‘hendig financieren’; in het berichtenverkeer worden productcodes en tarieven gehanteerd die specifiek gelden voor Hendig. • Centraal in Hendig staat de ‘expertisetent’: een multidisciplinair overleg waarin professionals met verschillende expertises (en samen met gezinsleden) zoeken naar oplossingsrichtingen voor de hulpvraag. • Dossier- en registratiearm werken (met basisdocumenten): Hendig is ‘registratiearm’, maar er wordt wel een analyse van de hulpvraag en een matchformulier (welke oplossing na de expertisetent wordt geboden) vastgelegd. Hendig is een veelbelovende werkwijze, die de gemeente Peel en Maas inmiddels voor de komende tien jaar heeft geïmplementeerd. 5.4 Be langrijkste be vindingen Hoe kan de gemeente Westland deze voorbeelden nu benutten? Zoals gesteld in de inleiding van dit hoofdstuk: er zijn legio voorbeelden mogelijk en betrokkenen binnen de gemeente Westland zelf zullen ook met voorbeelden van elders uit het land bekend zijn. Deze voorbeelden zijn met name bruikbaar voor Westland, omdat ze laten zien hoe de gemeente, zonder de toegangsstructuur fundamenteel te wijzigen nog veel meer de vraag van de inwoner centraal kan zetten in de integrale dienstverlening in het sociaal domein. Een wens die duidelijk aanwezig is, maar, zo blijkt uit de voorgaande hoofdstukken, echt nog nader vorm dient te krijgen.
De voorbeelden laten zien hoe een integrale benadering van alle hulpvragen uitgedragen kan worden door de diverse organisaties die onderdeel zijn van de dienstverlening. Het kiezen voor een gezamenlijke taal en eenduidige benaderingswijze heeft niet tot doel om de werkwijze van verschillende organisaties gelijk te trekken, maar draagt eraan bij dat organisaties makkelijker op elkaar kunnen aansluiten en samenwerken. Daarnaast wordt naar inwoners duidelijk uitgestraald dat hun hulpvraag breed wordt benaderd en kunnen ook andere partijen in het voorliggend veld hier makkelijker in worden meegenomen. De voorbeelden laten ook zien dat een gezamenlijke werkwijze voor de vraagverheldering goed kan bijdragen aan het inzetten van het zelfoplossend vermogen van inwoners, het benutten van het sociaal netwerk en het managen van verwachtingen, doelen die Westland graag wil nastreven. Daarnaast geven de voorbeelden inzicht in verschillende mogelijkheden om de dienstverlening domein- of wetsoverstijgend te organiseren waar dat nodig is. In de voorbeelden wordt ervoor gekozen om voor specifieke doelgroepen of typen hulpvragen de financieringsvormen te verruimen, waardoor er meer ruimte ontstaat voor maatwerk over de domeinen heen. In de voorbeelden worden verschillende keuzes gemaakt en worden ook de randvoorwaarden zoals ICT en dossiervoering verschillend ingericht.
Tegelijkertijd blijkt uit de praktijkvoorbeelden dat vooral de keuze voor specifieke doelgroepen of typen hulpvragen bijdraagt aan een duidelijke richting om de dienstverlening integraal vanuit verschillende expertises en/of organisaties te organiseren. 20 6. Conclusie: omslag naar integrale dienstverlening in Westland In dit hoofdstuk geven we antwoord op de hoofdvraag: in hoeverre leidt het gemeentelijk beleid ten aanzien van integrale dienstverlening in het sociaal domein, specifiek op het gebied van Wmo, Jeugd en Welzijn, naar verwachting tot de gewenste uitkomsten? Vertaling van lokale visie op integrale dienstverlening naar beleids- en uitvoeringsplannen De gemeente Westland benadert het sociaal domein in het Strategisch Beleidskader Sociaal Domein (SBSD) integraal en neemt ‘normaliseren’ als uitgangspunt. In de omslag naar integrale dienstverlening moet de ‘toegang met een brede blik’ een vervolgstap vormen. Daarnaast stelt het SBSD dat de gemeente de bestaande samenwerking met uitvoeringsorganisaties wil versterken en stapsgewijs een gezamenlijke werkwijze wil ontwikkelen. Waarom integrale dienstverlening nodig is, welk doel de gemeente ermee wil bereiken voor welke doelgroepen of ondersteuningsvragen en hoe integrale dienstverlening georganiseerd moet worden om dat doel te bereiken, wordt echter noch in het beleidskader, noch in het uitvoeringsplan duidelijk.
Wat er anders is aan integrale dienstverlening en hoe dit tot andere resultaten zal leiden dan in de huidige uitvoeringspraktijk, is niet duidelijk. Dat is des te opvallender, omdat ambtenaren en uitvoerders positief zijn over de huidige samenwerking en de manier waarop de gemeente in de afgelopen jaren heeft ingezet op de samenwerkingscultuur tussen uitvoerders en de kwaliteit van professionals. Het antwoord op de eerste drie deelvragen van dit onderzoek komt er dus op neer dat de visie op integrale dienstverlening, de vertaling daarvan naar beleidsdoelstellingen en naar de uitvoering in de praktijk gebrekkig zijn. Eigenlijk is de vraag of het gemeentebestuur hiermee naar verwachting de beoogde resultaten en effecten bereikt (onderzoeksvraag 4) dan ook niet te beantwoorden. Die beoogde resultaten en effecten zijn immers niet duidelijk gedefinieerd. Inspiratie uit voorbeelden van andere gemeenten Voorbeelden van andere gemeenten laten zien hoe integrale dienstverlening kan worden versterkt zonder fundamentele herstructurering van de toegang, mits randvoorwaarden zoals financiering en methodiek goed worden ingericht. In hoofdstuk 5 van dit rapport zijn enkele van deze voorbeelden beschreven. Rol van de gemeenteraad en sturing door het college De raad heeft momenteel onvoldoende zicht op het doel van integrale dienstverlening en de praktische invulling ervan.
Daarnaast heeft de raad een beperkt beeld van de bijhorende kwaliteitsindicatoren en sturingsmogelijkheden. Hierdoor hebben raadsleden vooral een reactieve en financieel georiënteerde rol: ze reageren vooral op initiatieven van het college en gebruiken vooral financiën als sturingsinstrument, zonder zicht te hebben op de resultaten die met het ingezette geld bereikt worden en of die resultaten in lijn zijn met het gestelde doel. Het college kan de raad beter in staat stellen haar controlerende en kaderstellende rol te vervullen door duidelijke beleidsdoelen, evaluatiecriteria en afspraken over samenwerking en financiering te formuleren en periodiek, in samenhang, langs die lijnen de raad te informeren – niet meer informatie dan nu, maar andere informatie. Omslag naar integrale dienstverlening Voor een effectieve en doelmatige omslag naar integrale dienstverlening moet eerst duidelijk zijn wat integrale dienstverlening precies inhoudt: welke problemen het moet oplossen, voor welke doelgroepen en wat er concreet moet veranderen ten opzichte van de huidige praktijk. Begrippen als ‘normaliseren’, ‘versterken van samenwerking’ en ‘benutten van sociale kernen’ moeten concreter worden uitgewerkt en direct verbonden worden aan de ambitie van integrale dienstverlening.
Ook de stapsgewijze, lerende aanpak die de gemeente voor ogen heeft vraagt om duidelijke kaders in het beleid en de uitvoering. Het college moet helder maken wie welke rol heeft in de toegang en de uitvoering, wat wordt bedoeld met een gezamenlijke werkwijze en hoe dit bijdraagt aan ambities als inwoners eerder bereiken, hulpvragen integraal benaderen en hulp effectiever inzetten over de domeinen heen. Pas als dit duidelijk is en de overkoepelende visie is vastgesteld door de gemeenteraad, kunnen college, ambtelijke organisatie en uitvoerders samen de methodische stappen zetten om, samen met de uitvoeringspraktijk, de uitvoering daadwerkelijk te verbeteren. Dan kan de raad ook sturen op kwaliteit en doelmatigheid van de aanpak. 21 Bijlagen Bijlage 1: Normenkader Doelmatigheid • De mate waarin er in beleid aandacht is voor samenhang tussen beleidsterreinen. • De mate waarin er tussen professionals van verschillende gemeentelijke afdelingen wordt samengewerkt. • De mate waarin er in de samenwerking met uitvoerende partijen en maatschappelijke organisaties aandacht is voor samenhang tussen beleidsterreinen. • De mate waarin er in de benadering en ondersteuning van inwoners aandacht is voor samenhang tussen leefdomeinen. De rol van de raad • De mate waarin de raad haar volksvertegenwoordigende rol kan invullen op dit thema.
• De mate waarin de raad haar kaderstellende rol kan invullen op dit thema. • De mate waarin de raad haar controlerende rol kan invullen op dit thema. Informatievoorziening aan de raad • De mate waarin de informatie aan de raad tijdig is. • De mate waarin de informatie aan de raad juist is. • De mate waarin de informatie aan de raad toegankelijk is. • De mate waarin de informatie aan de raad volledig is. Bijlage 2: Bestudeerde beleidsdocumentatie en andere bronnen gemeente Westland 2025 – Strategisch Beleidskader Sociaal Domein 2025 2025 – Uitvoeringsplan Sociaal Domein 2025-2027 2025 – Advies ASDW op Strategisch Beleidskader Sociaal Domein 2025 2025 – Reactie gemeente op Advies ASDW op Strategisch Beleidskader Sociaal Domein 2025 2025 – Cebeon Benchmark Onderzoek 2024 – Jaarverslag Sociaal Kernteam Westland Bijlage 3: Geïnterviewde beleidsmedewerkers Wethouder zorg en welzijn Concerndirecteur maatschappij Beleidsmedewerkers Wmo Medewerkers beleidsontwikkeling Wmo en Jeugd Teammanager Wmo Bijlage 4: Geïnterviewde managers en uitvoerende professionals van toegangsteams en aanbieders GGZ Delfland Impegno Integrale Vroeghulp Jeugdformaat JGZ Pieter van Foreest ‘s Heeren Loo Sociaal Kernteam Tzorg Vitis Welzijn Wmo gemeente Westland