Natuur op het Rk kerkhof Naaldwijk 21012021 def (G21-000775)

lit/*. btişçb./hck

Recent toegangshek tussen bakstenen hckpi/lers met sŗgpttn liekplaten geeft toegang tot het rvortemin.

(.mataanfeg

Voorterrein met variatie aan solitaire bomen en struiken. Op de begraafplaats een dichte omranding van coniferen, dennen en loofbomen. Op de grafvelden zeil diverse soorten conife­ ren.

Htfŗrindcrfitdcn

\\ aarschijnliļk

oudste

rooms-katholieke

begraafplaats

in

Naaldwijk (19*^'eeuw) in samenhang met rtabiigelegen complex Aíotirutie

lìf/Mipiar Seon

van pastorie en schuilkerk {Dijkweg 8). Rooms-katholieke begraafplaats van grote sociaal- en ŕunenur historische waarde voor Naaldwijk. l1/ eeuw

15

D

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

68

16 Beheer in de toekomst: kansen creëren Alleen het Voorhof is de afgelopen jaren goed onderhouden. Het kerkhof lijkt toch wel flink verwaarloosd en vooral vergroeid, al is er een beheerder die het kerkhof en het Voorhof al jaren netjes schoon houdt en gevallen takken en blad verwijdert. Deze beheerder is een man met liefde voor natuur. Veel graven lijken al jaren geen onderhoud te hebben gehad; dat is normaliter een zaak van familie of vrijwilligers. Dankzij het tekort aan onderhoud zijn er wel diverse fraaie mossen en korstmossen ontdekt. Sommige bomen op het kerkhof zijn te groot voor de standplaats en er zit veel dood hout in. Het gras op het Voorhof lijkt 2 x per jaar te worden gemaaid. Van belang is dat er een goed herstelplan komt met een adequaat beheerplan. Vervolgonderzoek is hiervoor een vereiste. Belangrijk is dat de huidige mystieke sfeer van het kerkhof niet mag verdwijnen. Door vrij eenvoudige maatregelen kan al een veel rijkere natuur worden gerealiseerd. Voor bijen, vlinders en vogels moeten meer aantrekkelijke planten komen, met name inheemse soorten. Nestkastjes, vleermuiskasten en een voederpaal dragen ook bij aan een gezonde ecologische situatie. In het ondergroen en op het kerkhof kunnen stinsenplanten een enorme impuls geven aan de aantrekkelijkheid en biodiversiteit van het kerkhof.

Enkele paden kunnen weer duidelijker worden bepaald door nieuw schelpenzand, waardoor de overige ruimte voor de natuur kan worden ingezet. Vergroenen met gras en wilde flora is een goede keuze. Het kerkhof zal daardoor ineens een veel natuurlijker aanzien krijgen en een enorme boost in biodiversiteit krijgen.

17 Mijmeren over verlies, rouw en landschapspijn "Sloop of Sloop''! Aan het einde van dit document over de natuurwaarden van het oude kerkhof, is er ruimte voor een persoonlijke filosofische mijmering over verlies, rouw en landschapspijn. Dat heeft minder met het natuuronderzoek op het kerkhof te maken, lijkt het, maar toch ook weer wel! Al vele jaren probeer ik in Westland, samen met andere natuurbeschermers, meer begrip voor moeder natuur te krijgen. Het gaat in hoog tempo steeds slechter met haar, in feite is ze al bijna terminaal. Dat komt door onze overconsumerende en verspillende leefwijze en de overbevolking. Daar komt bij dat de mens van de natuur is vervreemd. Wij vinden dat we de natuur in ere moeten herstellen en goed voor haar moeten zijn, haar moeten beschermen, niet betuttelen, maar ruimte moeten geven voor natuurlijke ontwikkeling. Veel mocht het niet baten. In de gemeente, bij het college, de raad, bij veel inwoners en helaas ook bij de kerk, staat natuur(bescherming) op een laag pitje. In Westland hebben wij tegenwoordig niet veel oog voor een gezonde mooie, natuurlijke en groene, leefomgeving. Helaas maakt het kerkbestuur zich daar ook schuldig aan, in ieder geval doet zij geen moeite om het tij te keren. Mijn kerk, St.

Adrianus is nog geen "groene kerk"! De desinteresse voor natuurwaarden zie je aan de manier waarop mensen hun eigen tuin ombouwen tot een steenwoestijn. Veel tegels, soms nog wat grint of steentjes, tuinhokken, schuttingen en met geluk nog een paar planten. Men gebruikt soorten die geen natuurwaarde hebben, vaak in een pot of een verhoogd metselwerk, liefst palmen en olijfbomen, gesnoeide struiken, exotische grassen en soms hortensia. Deze soorten horen hier niet thuis en zijn ecologisch rampzalig voor insecten en vogels. En uiteindelijk voor de mens.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

69

Gras is steeds vaker kunstgras. En als het herfstblad valt komt de bladblazer die alle leven wegblaast. Dan pas is het paradijs bereikt, denkt men blijkbaar; schoon, aangeharkt en opgeruimd. Hier is nog veel missiewerk te doen! Het gemeentelijk beleid is al niet anders: bouwen, groeien en geld verdienen is waar het om draait. De balans tussen de natuur (ecologie) en economie is al lang verdwenen. Dat leidt tot een ecologische catastrofe en dus ook tot een lelijk, leeg, harteloos en onvriendelijk landschap. Het gaat helaas al honderden jaren zo! Dit alles leidt er ook toe dat in Westland de politiek, burgers en bedrijven, en ook het kerkbestuur, weinig lijken te geven om de schepping en niet in de gaten hebben dat een natuurlijke balans essentieel is voor de gezondheid van lichaam en geest en dus voor het geluk van mensen. Nu er inmiddels al zoveel duidelijk is over het belang en de waarde van natuur en groen, mogen we hun dit wel kwalijk nemen! Deze mijmering heeft alles te maken met het verlangen van het bestuur van de Adrianuskerk om het oude kerkhof met al zijn groen te slopen en het te verkopen voor de bouw van een torenflat. Dit betekent een onherstelbaar verlies en leidt tot nog meer landschapspijn. De Kerk moet zorgen voor "Hoop en niet voor Sloop''! Bomen, ook die op het oude kerkhof, zijn een ernstig bedreigde soort; ze verdwijnen waar je bij staat.

Door onze leefwijze, waarbij de natuur het onderspit delft, hebben wij de "Circle of Life'' doorbroken. Zie het nu eens zo: elke boom is mooi en belangrijk en zonder de bomen, de mossen, de planten, de vogels, dus de natuur, zullen wij mensen het niet overleven. Het is niet 5 vóór 12, maar al 5 over 12... Daarom deel ik met u een paar aansprekende, maar treurige, alinea's uit het bekende boek "Hollands Tuin'', in 1951 geschreven door Westlander Jan Barendse. "Een blik op meer dan 100 jaar tuinbouwontwikkeling en verandering in het Westland''. Dit schreef hij ooit over het Westland. "Het centrum van de dorpen, rond het marktplein, was met hoogopgaande hout beplant en de wegen, die zich door het Westland kronkelden, had men eveneens van twee rijen statige bomen voorzien''... "Het hele kust- en duingebied was eertijds met dicht hout bezet. Aan de landzijde kwamen bomen van grote hoogte voor, die dus een natuurlijke bescherming boden tegen gure zeewinden, doodsvijanden voor elke houtgroei. Men heeft het aan het weghakken van dit hout geweten, dat later de groei van de bomen in onze streek minder voorspoedig was''... "De hoge geestgronden in de onmiddellijke omgeving van het dorp, met het Prinsenbos en het woeste duingebied, vormden een stuk ongerepte natuur, dat als het ware tot een wandeling noodde.

Voor de voeten van de wandelaar stoof de verschrikte haas weg en 's-avonds kon men er de nachtegaal horen''... "De dorpen groeiden, waardoor schoonheid verloren ging, het verkeer eiste rechte, brede wegen en fietspaden, de gemoderniseerde W.S.M. moest bochten vermijden en schond vele mooie dorpen en plekjes, de tuinbouw met zijn zich steeds meer uitbreidende glascultuur ontsierde polders en wegen en het kon wel niet anders of het Westland moest zwaar geschonden uit deze veranderingen te voorschijn treden. Tot welk 'vandalisme' dit alles heeft geleid is dan ook voor ieder waarneembaar''... "Eens een schoon, idyllisch oord, heeft het Westland zo echter veel van zijn natuurschoon moeten offeren aan zijn cultures''... En in het boek van de Westlandse historicus Aad van Holsteijn. "Het Westland - hoe ouder hoe mooier",... lezen wij:

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

70

"Oprukkend glas heeft er voor gezorgd dat het natuurschoon van het Westland tot ver in de vorige eeuw tot een minimum werd teruggebracht''... (dat was dus in de 19e eeuw) "Ons veelgeprezen Westland is arm aan natuurschoon en het wordt elk jaar armer'' "Wat is er gebleven van die heerlijkheid van voorheen? Niets''! "Aan den Moloch eener geforceerde cultuur werd alles opgeofferd" lezen wij in een oude krant van 1922 (Dixi) ''De oude heerlijke bomen zijn te gewelddadig voor ons geslacht'' ... ''Al te hoog rijzen hun kruinen naar der hemelen ruimte''. "Maar moeizaam kunnen lijf en ziel zich meer verheffen naar de hemelsche hoogten waar rust en ruimte en vrijheid wonen''... Het raakt je, pijnigt je ziel, martelt je gevoel en de geest. Het stemt droevig. Maar wat een emotie, hoe poëtisch, dramatisch en waar, zijn deze woorden. En dan te weten dat het nu nog veel erger is en Westland kampioen kaalste gemeente van Nederland is. Hoe blind waren wij toen en zijn wij nog steeds! Ook de door het kerkbestuur gewenste sloop van ons oude kerkhof draagt bij aan deze vernietiging. Och... wat hebben wij ervan geleerd? Landschapspijn overheerst het gevoel.

f R. UHIV. ^ bibliotheek

V LEIDEN J

ŞPPs MJŬIMDTOMľJK van de westzijde uit Bosehlust jvan ouds Patijneninrrg' te zien Naaldwijk rond 1800, links de molen, dan de eerste katholieke kerk en rechts de oude Adrianuskerk op het Wilhelminaplein. Wat een groene weelde... (kijkrichting vanuit het vroegere buiten Patijnenburg, ongeveer op de Secr. Verhoeffweg tegenover de ingang van de tuinen). Prent uit het boekje van Meester van den Berg. (Bron. Gerard Beijer)

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

71

18 Herwaardering van de natuur Stil zijn in een oase van rust en mystiek, het oude kerkhof als een bijzondere en waardige groene long, tussen de toenemende verstening en de overdaad aan licht en geluid... als een meditatief reflectiepunt: zou dat nog kunnen? Er liggen aanknopingspunten als belangrijk historisch funerair monument, geschiedenis van Naaldwijk, rooms-katholieke geschiedenis. Veel Westlanders, vooral Naaldwijkers, hebben er familie liggen. Ikzelf als auteur van dit document ook. Er zijn meer belangrijke argumenten. Wil de gemeente de grond kopen? Een projectontwikkelaar wil zeker wel. En dan komt er zonder meer een hemelbestormende torenflat. De werkgroep die het kerkhof wil behouden heeft met het kerkbestuur afgesproken met een redding- en beheerplan te komen. Ook de politiek is benaderd voor behoud van het kerkhof. Velen zetten zich in. Dit document draagt bij aan de noodzakelijke bewustwording en de erkenning dat het kerkhof juist ook ecologisch van waarde is. Alle puzzelstukjes samen maken de puzzel compleet! Mocht het zover komen dat het kerkhof (ca. 2.900 vierkante meter groot) toch wordt gesloopt, dan resteert het toekomstbeeld dat over een paar jaar het Voorhof is ingesloten door een hoge woontoren op de hoek van de Dijkweg en een hemelbestormende woontoren op de plek van het kerkhof. Aan de westzijde staat al een gebouw van enkele etages hoog.

Daarmee wordt het slechts ca. 1.000 m grote Voorhof aan drie zijden ingesloten en valt het groen bijna permanent in de schaduw. Dan groeit ook daar weinig meer, nou ja, mossen zullen het er altijd wel doen. De kerk noemt dat kleine stukje Voorhof steevast een park, wat wel erg opportunistisch is. Ik opteer liever voor het woord "binnentuin''. De gemeente zegt zelf in antwoord op een bezwaarschrift van de kerk tegen de komst van het flatgebouw de Harmonie: "De begraafplaats is een beeldbepalende groenvoorziening in de directe omgeving''...! Dan hoop je dat die woorden ook iets betekenen. Bemoedigend is ook dat wethouder Vreugdenhil op twee november 2020 bij het in ontvangst nemen van de ondertekende petities zei: "Er is méér in het leven dan alleen maar geld verdienen, dat betekent dus ook dat je met respect moet omgaan met onze voorouders, onder anderen die hier begraven liggen''! Graag wil ik nogmaals wijzen op de encycliek van Paus Franciscus; Laudato si (Geprezen zijt Gij), de milieuencycliek van de Paus. Dat is toch wel een belangrijke reden voor het kerkbestuur om nu eindelijk weer eens aandacht aan de schepping te geven, niet om haar uit te buiten, maar om haar te redden. De centrale boodschap in de encycliek is: het opwarmen van de aarde en de gewetenloze uitbuiting van de natuurlijke reserves bedreigen de toekomst van onze planeet.

In de encycliek "Laudato si" spoort de Paus "iedereen die verantwoordelijk is voor economische, politieke en sociale kwesties" en "alle mensen van goede wil", aan, om "beschermers van de schepping" te zijn. De Paus benadrukt dat zorg voor de schepping niet alleen een politieke kwestie is, maar vooral een morele kwestie. De aarde is een gave van God, een gave die gekoesterd en beschermd moet worden. Paus Franciscus refereert zelf aan zijn beroemde naamgenoot, de Heilige Franciscus. Hij koos voor die naam, omdat hij wilde zijn als Franciscus van Assisi. Daarmee geeft de Paus extra aandacht aan de natuur, dieren en planten. Het zijn bewuste natuurbeschermers.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

72

Het Zonnelied dat Franciscus rond 1225 schreef, is ook nu nog een inspirerend lied. Het is een lof- en danklied voor alle schepselen: Het ZONNELIED Allerhoogste, almachtige, goede Heer, van U zijn de lof, de roem, de eer en alle zegen. U alleen, Allerhoogste, komen zij toe en geen mens is waardig U aan te spreken. Wees geprezen, mijn Heer, door al Uw schepselen vooral door mijnheer broeder zon, die de dag is en door wie Gij ons verlicht. En hij is mooi en straalt met grote pracht; van U, Allerhoogste, draagt hij het teken. Wees geprezen, mijn Heer, door zuster maan en de sterren. Aan de hemel hebt Gij ze gevormd, helder en kostbaar en mooi. Wees geprezen, mijn Heer, door broeder wind en door de lucht, bewolkt of helder, en ieder jaargetijde, door wie Gij uw schepselen leven geeft. Wees geprezen, mijn Heer, door zuster water, die heel nuttig is en nederig, kostbaar en kuis. Wees geprezen, mijn Heer, door broeder vuur, door wie Gij voor ons de nacht verlicht; en hij is mooi en vrolijk, stoer en sterk. Wees geprezen, mijn Heer, door onze zuster moeder aarde die ons voedt en leidt, en allerlei vruchten voortbrengt, bonte bloemen en planten. Wees geprezen, mijn Heer, door wie omwille van Uw liefde vergiffenis schenken en ziekte en verdrukking dragen. Gelukkig wie dat dragen in vrede, want door U, Allerhoogste, worden zij gekroond.

Wees geprezen, mijn Heer, door onze zuster de lichamelijke dood, die geen levend mens kan ontvluchten. Wee hen die in doodzonde sterven; gelukkig wie zij in uw allerheiligste wil vindt, want de tweede dood zal hun geen kwaad doen. Prijs en zegen mijn Heer, en dank en dien Hem in grote nederigheid!

18.1 Natuurfilosofie, ecologie en toekomst Wie nu nog niet ziet wat de mensheid de aarde, de natuur en daarmee zichzelf aandoet, leeft mogelijk onder een steen! Elk vermeend probleem lossen we op door 'het' te vernietigen, want de economische groei is oneindig heilig. Zo worden oerwouden gekapt voor houtproductie, om veevoer te telen, koeien te houden en palmolie te telen. De aarde en de oceanen worden geplunderd, vergiftigd en vervuild. Dichterbij doden we zwanen, ganzen, kauwtjes, kraaien en vossen. Wilde bloemen maaien we tot de bodem af; ja alles wat ons in de weg staat gaat er aan. Weinigen worden er beter van, bijna alles en iedereen slechter. En het brengt gevaren met zich mee zoals: pandemieën, de biodiversiteitscrisis, vernieling van ecosystemen, klimaatverandering en zelfs economische recessie. Enkelen bezitten bijna alles, ongelijkheid is de norm! De mens pleegt al eeuwen ecocide onder het mom van vooruitgang, nog steeds, ook in Westland. De kerk houdt het niet tegen, maar profiteert al eeuwen. Wij piekeren er nog niet over onze verspillende leefstijl en consumptieobsessie aan te passen. Ik geloof erin dat we in harmonie met de aarde moeten leven, een harmonie tussen economie en ecologie, een samenleven van mensen en alle niet-menselijke wezens. Dat moet mogelijk zijn. Het is de enige juiste weg. Ook uit lijfsbehoud.

Politieke, zakelijke en kerkelijke leiders houden zich onvoldoende bezig met de noodzaak tot verandering, met filosofische, biologische, sociologische en educatieve denkwijzen, die erop gericht zijn om te komen tot het in harmonie met alle levende wezens kunnen leven.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

73

18.2 Natuurfilosofie; Matthijs Schouten Er komen steeds meer natuurfilosofen zoals Martin Drenthen en Matthijs Schouten. Zij kunnen ons leiden en leren hoe om te gaan met de natuur, hoe haar de plek te geven die haar toekomt. De natuur, het landschap, het is ons belangrijkste kapitaal. Het zal ons zaken leveren als: frisse lucht, schoon water, herwinbare energie, voedsel, grondstoffen en klimaatregulering. Maar ook voor een hoogwaardige aantrekkelijke leefomgeving en de economie is het landschap cruciaal. Zonder dit bestaat er geen economie en wordt leven erg moeilijk. En vergeet niet: mensen zijn in een groene, natuurlijke omgeving gezonder en gelukkiger... er is minder criminaliteit en de samenleving wordt er beter van. Daarom ook moeten we hoog inzetten op behoud en versterking van groen en natuur binnen en buiten de bebouwde kom. In de westerse (christelijke) wereld zag de mens zichzelf eeuwenlang als heerser over de natuur. In de christelijke traditie is: "Rentmeesterschap'' vooral een manier om de aarde te onderwerpen aan de mens. De mens zou volgens die christelijke filosofie eigenaar zijn van die natuur en er mee kunnen doen wat hij wilde. Dit is echter een foute uitleg van Bijbelse teksten en heeft in de natuur onnoemelijk veel schade aangericht.

Boeddhisten en natuurvolken hebben dit beter begrepen! De tijd is voorbij dat wij denken dat alleen de mens een geest heeft en communiceert. De natuur is niet geestloos. Zelfs de bomen hebben een onderaards netwerk van communicatie en een hulpdienst voor voeding via "het Wood Wide Web'', waarin schimmels een essentiële rol vervullen voor het leven op aarde. De kern wordt gevormd door de mycorrhiza schimmels. Deze zijn meesters in het samenwerken met allerlei boomsoorten op aarde. Door hun symbiotische werking, want de schimmel groeit in de wortel en voorziet die van nutriënten/voedingsstoffen en haalt water uit de bodem. De tegenprestatie van de bomen aan de schimmels is simpelweg wat suikers en een bijdrage van fotosynthese. Wat kunnen wij mensen hiervan leren: hoe kunnen wij goed samen werken met elkaar en alle levende wezens op aarde? Het ontginnen van het land heeft dus niet geleid tot het vermeende paradijs, maar tot een pijnlijk drama van vernieling en het ontstaan van crises. Ook van de crisis van de geest en de ziel van de mens, want er zijn niet voor niets zoveel ontspoorden. Is de natuur ons mensen door God gegeven of hebben wij dat hebben wij zelf bedacht.

Dank zij de natuur bestaan wij! Wat betekent de natuur voor mij zelf?: Ik voel hiervoor: "ik adem dankzij de natuur, ik eet dankzij de natuur, ik denk dankzij de natuur, ik leef dankzij de natuur, ik ben wie ik ben dankzij de natuur''. En "ik ben'' .ook een beetje dankzij mijn ouders, culturele achtergrond, opleiding en mijn vermogen tot zelfreflectie. De mens zal zich snel moeten bezinnen op zijn relatie met de natuur. Nu voelt de mens zich superieur over alle levende wezens, alles moet wijken voor de mens. We zijn echter vergeten dat wij zelf onderdeel van de natuur zijn en willen niet meer naar haar luisteren. Enige nederigheid zou ons sieren. Matthijs Schouten zegt: "De enige manier waarop we een duurzame toekomst voor onszelf én voor alle andere bewoners van de aarde kunnen creëren, is door onze relatie met de natuur volledig te herzien". Volgens Schouten is ons antropocentrische wereldbeeld, waarin de natuur steevast aan het kortste eind trekt, verantwoordelijk voor de gigantische ecologische crises die we ervaren. In het antropocentrisme staat de mens centraal voor onze zingeving en ons begrip van hoe de wereld is en moet zijn. In de zeventiende eeuw werd de antropocentrische denkwijze erg belangrijk.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

74

Pas rond 1970 begon dat denkbeeld te kantelen en werd de morele superioriteit van de mens, richting andere levende wezens, betwijfeld. Wanneer dringt bij eenieder het besef door dat wij mensen al ontelbaar veel soorten hebben doen uitsterven en wij in hoog tempo bezig zijn Moeder Aarde vernielen? In het Westen zijn we gewend om ons eigen welzijn boven het welzijn van alles en iedereen te stellen, ook boven die van de natuur. Dat mag je egocentrisch noemen. We moeten de natuur, volgens Schouten, weer gaan zien als onze medespeler, als gelijkwaardig aan ons, dus als partner. Matthijs Schouten is (samen met andere natuurfilosofen) een belangrijk medium om ons mensen te leren weer samen met de natuur te leven en haar te waarderen en rechten toe te kennen.

Hij stelt fundamentele vragen als: Wat is natuur en wat is onze relatie met de natuur? Van wie is de natuur eigenlijk en waarom is het belangrijk de natuur te koesteren ? Wie heeft het recht om te bepalen wat er met de natuur, met planten en dieren gebeurt? Hoe leer je weer de verwondering te voelen dat we als mens verbonden zijn met alle andere levende wezens op aarde? Schouten voorziet: Pas als we massaal voelen en weten dat wij mensen met alles wat we denken, zeggen en doen, de toekomst vormgeven, ontstaat het moment dat we in staat zijn tot een duurzaam leven in harmonie met alle levende wezens en daarmee veilig en gelukkig zijn. Er is dus een kanteling van denken nodig. Ook voor het behoud van het katholieke kerkhof is dit cruciaal. De oorspronkelijke, intrinsieke natuurwaarden moeten erkenning krijgen. Natuur heeft ook rechten, natuur bestaat uit levende wezens. Schouten noemt deze de "niet-mensen''. Ook het kerkbestuur moet niet alleen 'herder' willen zijn van mensen, maar ook van de 'natuur', dus natuurwezens, zoals bomen, vogels, dieren, vlinders en insecten. Er is altijd hoop, ook nu. Ook voor het behouden van het oude kerkhof als leefplek voor plant en dier en als stilteplek, is er hoop. Alleen moet ons denken en handelen veranderen. We moeten stoppen met symptoombestrijding en de natuur echt de kans geven zich te herstellen.

Feitelijk betekent dat vooral "er van afblijven''. De oude christelijke traditie van de natuur onderwerpen en over haar heersen, leidde tot de uitstervingsramp waarin we ons nu bevinden. Het is zoals Matthijs Schouten zegt: leer samenleven met de natuur en stop met haar te onderwerpen en in een harnas te dwingen. We moeten stoppen met alles van de natuur, wat ons niet bevalt of uitkomt, te vernielen of te doden! Wat wij mensen de laatste eeuwen de natuur aandoen, maakt de kans veel kleiner voor toekomstige generaties om nog een goed leven te leiden. Dus als moreel respect ook inhoudt "respect hebben voor een goed leven voor allen'', dan is dat inclusief toekomstige generaties. Met dit in gedachten moet in Westland nog een grote kanteling worden gemaakt en het kerkbestuur zal moeten meekantelen.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

75

19 Nawoord Hoe minder natuur en groen, hoe ongezonder de leefomgeving. Groningen is nu de gezondste stad, Nijmegen is een goede tweede. Westland bungelt in de meeste lijstjes onderaan en is ook qua duurzaamheid ondermaats. Het recente PBL (Planbureau voor de leefomgeving) rapport drukt ons alweer, met onze neus op de feiten. Het PBL bewijst; natuur is onmisbaar om maatschappelijke (en economische) (en gezondheids-) problemen op te lossen. Om de internationaal vastgestelde doelen voor natuurbescherming en herstel van biodiversiteit te halen (de doelstellingen die Nederland mede heeft ondertekend) zoals het biodiversiteitsakkoord en minimaal 48 vierkante meter openbaar groen per inwoner voor een minimale gezonde leefomgeving, zijn in Nederland en vooral in Westland, een veel grotere ambitie én verregaande maatregelen nodig voor vergroening en natuurherstel. De strijd tegen schadelijke stoffen, zoals stikstof, landbouwgif en pesticiden plus: bodem- lucht- en waterverontreiniging, maar ook de verdroging en hittestress, is dringender dan ooit noodzakelijk. Covid-19 drukt ons met de neus op de feiten, ook dit is een probleem dat de mens zelf heeft veroorzaakt door alsmaar de natuur verder te vernielen, te ontbossen en het oerleven te vernielen. Naaldwijk is met (volgens de gemeente) 9 m2 groen per woning in de dorpskern nog ver af van de ca.

120 m2 waar Nederland voor heeft getekend bij de VN. Westland is de minst groene gemeente van Nederland, dus elke meter groen verdient het te worden behouden. Als het bestuur van de Adrianuskerk het kerkhof toch ruimt, is dit opnieuw een groene aderlating. Terloops nog dit: de bestemming van de grond is nu maatschappelijk en het is maar de vraag of die ooit zal worden gewijzigd naar bouwgrond? Ook dan kan er opnieuw verzet komen. De kerk werkt door ruimen van het kerkhof mee aan een nog ongezondere leefomgeving en dus maakt ze mensen ziek en ongelukkig en dat is niet haar kerntaak. En ze werkt dan ook mee aan verdere achteruitgang van de biodiversiteit. Hoe kan ze dat verantwoorden naar de schepping, de natuur en de mens en misschien ook wel naar de Paus? We zien ook dat steeds meer mensen hun wortels naar het verleden verliezen, daardoor ontheemd, verweesd en verward raken. Mensen hebben een verhaal nodig met waarden om zich te hervinden. Natuurlijke plekken als het kerkhof passen hier precies in. Verstandig is dat het kerkbestuur mee gaat met het plan dat de werkgroep 'Behoud R.K. Begraafplaats dijkweg', ontwikkelt om samen deze historische plek te redden. Een renovatieplan geeft het hof nieuwe kansen en versterkt de natuurwaarden. Ook de natuurorganisaties doen er alles aan om het behoud mogelijk te maken.

Gaat het kerkbestuur alles negeren en toch het hof en de natuur daar vernielen, dan is het minste wat het moet doen: herplanten en zoveel mogelijk de ecologische kwaliteit elders terug plaatsen. Dat betekent ca. 2.900 meter grond kopen, bomen en struiken planten en dat goed (laten) beheren. Westlanders hebben afgelopen eeuwen het land ontbost, ontveend, afgegraven en versteend. Bovendien hebben ze vrijwel tegelijkertijd alle historische buitens en monumenten gesloopt. Daardoor is Westland de minst groene en meest vol gebouwde gemeente van Nederland geworden. Dat brengt met zich mee dat de leefomgeving niet erg gezond is, maar ook dat we niet bijdragen aan het herstel van de natuurlijke biodiversiteit en het klimaatherstel. Westland is met recht kampioen afgraven van de duinen en kampioen omzagen van bomen. Waarschijnlijk nergens anders is zoveel natuur omgezet in een versteende/verglaasde omgeving.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

76

Bizar is dat natuurbescherming alleen maar nodig is omdat we de natuur eerst vernielen! Het bestuur van de Adrianuskerk en het bisdom kunnen niet anders dan het oude kerkhof bewaren en in ere herstellen, de natuurwaarden daar verbeteren en op een juiste wijze gaan zorgen voor de schepping. 19.1 Petitie voor behoud van het kerkhof Op 2 november 2020 werd door Korrie Korevaart (Stichting Terebinth) aan wethouder Vreugdenhil de petitie aangeboden. Ruim 1000 mensen tekenden al deze petitie voor het behoud van het kerkhof; een teken van hoop en vertrouwen op behoud van het kerkhof en al het groen. https:ZZpetities.nlZpetitionsZbehoud-r-k-begraafplaats-diikweg-in-naaldwiik?locale^l

ĩ'^:-WĘį

.

|

Op de foto: R: wethouder Vreugdenhil, M: Korrie Korevaart, L: Geert van Poelgeest (Natuurlijk Delfland)

19.2 Zorgplicht De aanbieding van de petitie onderstreept extra het belang van de zorgplicht voor de natuur die wij mensen hebben. Zorgplicht houdt een algemeen beschaafd en fatsoenlijk handelen in, voor (aangewezen) natuurgebieden en alle in het wild levende dieren en planten en hun directe omgeving (zie artikel 1.11 Wet natuurbescherming). Maar ook kleine gebieden, zoals een kerkhof, waar planten en dieren leven behoren, ethisch gezien, tot onze zorgplicht. Natuur lukt alleen als alle puzzelstukjes compleet zijn... Wubbo Ockels zei nog op zijn sterfbed dat we maar één aarde hebben, dus moet je goed voor deze planeet zorgen. De aarde is (door ons toedoen) ziek en sterft. Ga als een astronaut van de aarde houden, verlies haar niet, maar hou van de aarde met alle liefde die je hebt. De mens is niet bewust van het gevaar waarin zij verkeert. De mens kan de aarde redden, maar ook vernietigen! "We zijn allemaal astronauten op ruimteschip Aarde"! Duidelijker kan onze 'zorgplicht' niet worden beschreven! Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

77

20 Verantwoording en bronnen Voor de totstandkoming van dit document is ter plekke zoveel mogelijk onderzoek en inventarisatie gedaan. Verschillende deskundigen hebben hun bijdragen geleverd. Ook bronnen zijn geraadpleegd, zoals mijn collectie oude boeken over het Westland, Internet en het gemeentearchief. Evenals het boek “Waar mensen samenkomen, 200 jaar St. Adrianuskerk'' en de publicatie “De straat van toen - Naaldwijk Dijkweg''. De kerkarchieven zijn nog niet geraadpleegd. In het gemeentearchief is weinig te vinden. Wat er wel is, mochten we in dit document gebruiken. Informatie en materiaal kreeg ik verder van: Historicus Gerard Beijer (Naaldwijk), hij stelde informatie over de beginfase van het kerkhof en kaarten beschikbaar. Dat maakte veel duidelijk over de ontwikkeling van het groen op en rond het kerkhof. Gemeente archief Westland, diverse foto's en info. Jan de Vreede, vogelaar, soortidentificatie; Jacco Duindam, vogelaar (foto's); Frans van Antwerpen, vogelaar (foto's); Martijn Bot, www.BirdingHolland.nl (foto's). De Mossenwerkgroep van Natuurlijk Delfland, (o.l.v.) Geert van Poelgeest, Kees van der Kraan e.a. (onderzoek en foto's). Verder: Kees Pinster (mossen/zwammen) en Hans Toetenel (onderzoek van korstmossen). Enkele foto's zijn beschikbaar gesteld door derden, de namen zijn bij de foto's vermeld. Van enkele foto's is de eigenaar/de fotograaf onbekend.

Overige foto's, zoals van flora en fauna en een aantal van het kerkhof zijn gemaakt door Aad van Uffelen. Van sommige soorten zoals bij mossen/korstmossen/paddenstoelen is wel een foto opgenomen, maar is nog geen determinatie gedaan. Dankwoord: Ik bedank allen die hebben meegelezen of bijdragen hebben geleverd: Jan Buskes, Jacco Duindam, Jeannine Engels, Huub van 't Hart, Kees van der Kraan, Cor Nonhof, Geert van Poelgeest. Bijzondere dank gaat uit naar Korrie Korevaart, voor haar adviezen en tekstcorrecties. En zonder Gerard Beijer was de blik op de florale ontwikkeling van het kerkhof, en het vroege groen, niet mogelijk geweest. Wellicht dat in de toekomst dit document een basis kan zijn voor nader onderzoek naar de natuurwaarden op het kerkhof. Copyright © Met bronvermelding mag uit dit document worden geciteerd. Echter voor zover eigendom berust bij historici/fotografen /het gemeentearchief Westland, en anderen, is hun toestemming nodig. Auteur; Aad van Uffelen, Schepen 6, 2671HN, Naaldwijk Het rapport “Pleidooi voor behoud van de natuurwaarden op het katholieke kerkhof Naaldwijk", is uitgegeven op 21-01-2020, door Aad van Uffelen: Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland. Voor vragen over dit document of natuur in Delfland (en Westland) in het algemeen: Natuurlijk Delfland, Postbus 133, 2600 AC DELFT Afdeling van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging.

NatuurliikDelfland@knnv.nl www.knnv.nl/NatuurliikDelfland twitter: NatuurlijkDelfland facebook: NatuurlijkDelfland instagram: NatuurlijkDelfand

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

78

20.1 Verwijzingen en links

Site van de katholieke begraafplaats Naaldwijk: https://rkbn.nl/

Koppenol: De grote restauratie van de oude kerk van Naaldwijk. http://www.lwkoppenol.nI/naaldwiik.htm#Restauratie%20oude%20kerk%20naaldwiik Oude r.-k. kerkhof van Naaldwijk. https://www.monumentaalwestland.nl/monumenten/rooms-katholiek-kerkhof/ WOS: Streekhistorie: De R.K. Begraafplaats aan de Dijkweg. https://archief.wos.nl/rubrieken/item/20160829-streekhistorie-de-rk-begraafplaats-aan-de-diikweg WUR: Kerk en natuurbescherming. https://edepot.wur.nl/172391 Natuur beschermen omdat het moet van de Paus. https://reportersonline.nl/natuur-beschermen-omdat-het-moet-van-de-paus/ Natuur onmisbaar voor oplossing maatschappelijke problemen. https://www.naturetoday.com/intl/nl/naturereports/message/Putm source^ewsletter&utm medium=e-mail&utm campaign^sermailing&msg=27065 Nederlands natuurbeleid in internationale context. Planbureau voor de leefomgeving. https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/pbl-2020-nederlands-natuurbeleid-in-internationalecontext-3889t. pdf Zwammen. https:ZZwww.contactzutphen.nlZnieuwsZalgemeenZ247054Zdertig-jaar-zwammen-in-zutphenEen mooi voorbeeld van kerkhofinventarisatie flora en fauna. fiIe:///D:/Data%20Windows/DownIoads/2014 ivn ngc adoptieterrein begraafplaats soesterweg.pdf Een interessant artikel over symboliek lezen we hier; Ada Wille.

https://www.begraafplaats.nl/de-begraafplaats/artikel/funeraire-flora-biedt-volop-mogelMkheden-totfraaie-symboliek/ Wereld Natuur Fonds. https://www.wwf.nl/wat-we-doen/actueel/nieuws/natuur-onmisbaar-voor-problemen Bodembescherming cruciaal voor de biodiversiteit en de toekomst van de aarde. 'Neem de bescherming van de bodem op in internationale biodiversiteitsstrategieën' - Universiteit van Amsterdam (uva.nl) One Planet Summit 2021 https://www.wwf.nl/wat-we-doen/actueel/nieuws/One-Planet-Summit De Harmonie en quickscan flora en fauna. https://www.gemeentewestland.nl/fileadmin/documenten/wonen bouwen en verhuizen/bestemmings plannen in procedure/BP Dijkweg nabij 11 Naaldwijk/bestemmingsplan.pdf

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

79

Nota van beantwoording door gemeente Westland, op de Harmonie: https://www.gemeentewestland.nl/fileadmin/documenten/wonen bouwen en verhuizen/bestemmings plannen in procedure/BP Dijkweg nabij 11 Naaldwijk/BP Dijkweg nabij 11 ONTWERP/Nota van bea ntwoording inspraakreacties.pdf Er is nu één gedragscode voor soortbescherming /natuurwaarden in Nederland. Stadswerk. https://www.stadswerk.nl/default.aspx Link naar het document gedragscode soortbescherming. Stadswerk. https:ZZwww.stadswerk.nlZdocumentenZhandlerdownloadfiles.ashx?idnv^847788 Christenen en de natuur. Christen zet zich hoopvol in voor biodiversiteit (rd.nl) Natuurbeleid moet af van de christelijke traditie van heersen over de natuur. Opinie: Natuurbeleid moet af van de christelijke traditie van heersen over de natuur - Dagblad van het Noorden (dvhn.nl) Nederlandse bisschoppenconferentie en Konferentie Nederlandse Religieuzen (KNR). https://laudato-si.nl/ Natuurfilosoof Matthijs Schouten. "Hoe we een duurzame toekomst creëren? Door ons Westerse wereldbeeld te herzien". https://maatschapwii.nu/videoportret/matthiis-schouten-natuurfilosoof/ Natuurcollege; MaatschapWij. "Hoe we een duurzame toekomst creëren? Door ons Westerse wereldbeeld te herzien." 2020.

https://www.natuurcollege.nl/publicaties/media/maatschapwij-hoe-we-een-duurzame-toekomstcreeren-door-ons-westerse-wereldbeeld-te-herzien-2020/ Ecoloog en filosoof Matthijs Schouten: "Als je het klimaatprobleem in je hart toelaat is dat heftig." Ecoloog en filosoof Matthijs Schouten: 'Als je het klimaatprobleem in je hart toelaat is dat heftig' | Nederlands Dagblad Overig: Van wie is de natuur nou eigenlijk? http://vanabbestichting.nl/wp-content/uploads/2019/12/SIGMA06 2013 ART1 Schouten.pdf Een blik op de Westlandse tuinbouw, van boomgaard tot glazen stad. https://fransholtkamp.files.wordpress.com/2020/09/van-moestuin-en-boomgaard-tot-glazen-stad-voorblog-2.pdf Postzegelbosjes zijn ecologisch veel belangrijker dan gedacht. "Postzegelbosjes" blijken veel belangrijker dan gedacht | VRT NWS: nieuws Symbolische bloemsierkunst: bloemschikken in kerk en woning Aad van Uffelen en Tiny Brugge Uitgeverij Zomer ä Keuning 1992 ISBN 902010 04887 (Hierin de volledige lijst met planten uit de Bijbel, alsmede christelijke symboliek.) Planten uit de Bijbel, hun herkomst en gebruik door de eeuwen heen. Daan Smit, hortulanus: 1990 Uitgeverij Michon BV, Helmond 1990. ISBN 90-6761-054-2 Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

80

Het plantenrijk van het land van de Bijbel Michael Zoary, uitgeverij La Rivière ä Voorhoeve, Zwolle 1982 Isbn 90-6084-475 0 Bijbelse planten in onzen tuin Ir. M. van Ede: Uitgeverij J.N. Voorhoeve, Den Haag (rond 1920) Bloemen uit Jesus' hof: symboliek van bloemen, planten en vruchten Herman Divendal: Uitgeverij Elwa, Warmond 1946

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

81

20.2 Bijlage 1 Begraafplaatsen in Westland Het valt buiten dit natuurwaardenonderzoek, maar ik heb toch een beknopt overzicht gemaakt van de kerkhoven en de begraafplaatsen in de gemeente Westland. Alle kerkhoven zijn bezocht. Wat opvalt is dat sommige begraafplaatsen of kerkhoven een gemeentelijke monumentenstatus hebben en de katholieke begraafplaats aan de Dijkweg nog niet. Deze laatste verdient die status beslist, zeker in vergelijk met de andere. Er zijn in Westland algemene begraafplaatsen en katholieke kerkhoven. Verder zijn er een paar losse grafkelders en in of naast oude kerken liggen soms nog oude graven. Sommige dodenakkers zijn geruimd en zijn nu parkje of gazon. De sfeer, het karakter en intimiteit van Westlandse begraafplaatsen en kerkhoven verschillen enorm: van boomloos kaal tot prachtige natuurlijke enclaves. Van enkele plekken is bekend dat ze ooit begraafplaats of kerkhof zijn geweest, soms is dit niet meer herkenbaar. Er is nog niet geïnventariseerd in welke oude kerken graven liggen. In die van Naaldwijk, op het Wilhelminaplein, is dat zeker het geval. Soms staan buiten een begraafplaats of een kerkhof bomen en struiken, dat zorgt soms nog voor enige (extra) vergroening. Een beknopt overzicht volgt hierna. Het is de moeite waard hier een fietstochtje aan te wagen.

De Lier Algemene Begraafplaats, Burgemeester Crezeelaan 28, 2678 KX De Lier Wat verdekte entree. Redelijk groen en een aantal grote bomen, ligt langs een moeras/rietgebiedje en water, vlak bij de kassen. Kwintsheul Katholieke kerkhof St. Andreas, Kerkstraat 20, Kwintsheul. Het kerkhof ligt achter de kerk, er staan een aantal bomen rondom. Verder open, weinig sfeer. Maasdijk Algemene Begraafplaats, Kerkhoflaan, 2676 XV Maasdijk Fraaie toegang, veel bomen, hagen en groen, en een nieuw deel sinds 2020. Ook buiten de begraafplaats staan een aantal fraaie bomen. Een prachtige begraafplaats. Monster Algemene Begraafplaats Molenlande, Molenstraat 141, 2681 BR Monster Ruime toegang, een aantal fraaie oude grafzerken, mooi onder het groen gelegen. Veel bomen en groen, vooral rondom, wel veel grote bomen gekapt in 2019. Een recenter deel is kaler en open. Kerkhof bij de Machutuskerk, Choorstraat 103, 2681 AR Monster Dit kerkhof ligt verscholen naast de kerk. In 1831 aangelegd, maar meermalen heringericht. Weinig sfeer, kaal en onpersoonlijk. Samen met de kerk (rijksmonument) van sociaalhistorisch belang. Gemeentelijk monument. Grafkelder (nu een grafheuvel) Herckenrath, Rijnweg, , 2681 XG Monster; tegenover Kerkpad in de Westduinen. Rijksmonument. Voormalige Algemene Begraafplaats Vreede Lust, Molenstraat t.o. nr. 110, Monster. Nu een aardig parkje met veel groen.

In 1829 werd langs de Molenstraat in Monster deze begraafplaats aangelegd, inclusief een gewijd deel voor de rooms-katholieken. In 1926 werd het verplaatst naar de huidige algemene begraafplaats Molenlande, vlak bij de molen en rond 1990 is het geruimd. Naaldwijk Algemene Begraafplaats, Zandhaver 2, 2673 BN Naaldwijk (of via de Geestweg naast 120)

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

82

Veel bomen en groen. Het oudste en mooie historische deel, en een rustiek hek, ligt langs de Geestweg. Er is ook een nieuw deel, maar dat is meer open met lage snoeibomen en heeft minder sfeer. Het oude deel heeft sociaal- en funeraire- historische waarde. Het toegangshek aan de Geestweg is een gemeentelijk monument. Katholiek kerkhof uit 1828, Dijkweg tegenover nr. 8, 2671 GB Naaldwijk Sinds 1982 niet meer in gebruik. (In aanvraag als gemeentelijk monument.) Fraaie toegang via het Voorhof. Veel soorten bomen en struiken op het kerkhof en het Voorhof. Het is volgens de gemeente Westland (2007) van grote sociaal- en funerair historische waarde. Misschien wel het meest bijzondere en sfeervolle kerkhof in Westland. Joodse begraafplaats, Opstalweg, Naaldwijk Deze Hoogduitse begraafplaats stamt uit 1794, laatste begraving in 1938. Zeldzaam, heeft historische waarde. Er staan een paar forse bomen en er ligt gras. Het is gemeentelijk monument. Voormalig kerkhof rond de oude Adrianuskerk, nu Oude kerk, Hervormde gemeente, Wilhelminaplein, Naaldwijk In de kerk liggen enkele oude grafstenen. De voormalige begraafplaats is nu gazon. Er staan enkele oude beuken en Ginkgo. De kerk is een rijksmonument. De plek langs de Verdilaan, waar het monument voor de gevallenen staat (1945), is tevens begraafplaats voor gevallenen.

Hier lag vroeger de Algemene Begraafplaats (1829-1865) van Naaldwijk, nu een parkje. Het heeft sociaalhistorische waarde. Oorlogsmonument en gemeentelijk monument. Poeldijk Kerkhof bij de St. Bartholomeuskerk, Voorstraat 111, Poeldijk Weinig groen, wel een paar opvallende bomen zoals een treurbeuk. Het ligt achter de kerk tegen de kassen. Een karakteristiek kerkhof, van historische waarde volgens de gemeente. Werd in het tweede kwart van de negentiende eeuw aangelegd. Gemeentelijk monument. 's-Gravenzande Algemene Begraafplaats Beukenhage, Naaldwijkseweg 101a, 2691 RD 's-Gravenzande Het is aangelegd in 1873. Er staan relatief weinig bomen, wel snoeivormen en hagen. Heeft een open structuur en een opvallende berg waarbij ook de oudste graven liggen. De berg is een verhoogd duin, met zand uit voormalige buitenplaats Vreedelust. Dit is het mooiste deel van het kerkhof. Een begraafplaats met veel vlakke steenplaten en niet erg intiem. Gemeentelijk monument. Grafkelder van Vredenburch, Langestraat 34, 's-Gravenzande Deze kelder ligt achter de kerk met een hek er omheen. Rondom de kerk staan meerdere bomen en struiken. Mooie plek. Ter Heijde Kerkhof naast de kerk, bij het Prins Willem II plein Van het oude sfeervolle kerkhof met gras is niets meer te herkennen. Nu boomloos, open en kaal, een beetje troosteloos. De kerk is een gemeentelijk monument met begraafplaats.

Wateringen Algemene Begraafplaats Julianastraat 17a, 2291 TR, Wateringen Duidelijk toegangshek. Er is veel groen met enkele grote bomen, er is ook een open deel. Kerkhof bij de kerk St. Jan de Doper, (rijksmonument) Julialaan 1, 2291 BM Wateringen Dit kerkhof stamt uit 1819. Het is onherkenbaar veranderd. Open karakter, mooie oude muur met een toegangspoort, weinig groen en nauwelijks bomen, geen intieme sfeer, kaal en doet wat treurig aan. Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

83

In en langs de Ned. Hervormde kerk (rijksmonument) aan Plein 9, 2291 CA Wateringen, liggen enkele oude grafstenen. De kerktoren stamt uit 1350, de kerk uit 1450, maar is niet meer origineel. Achter en naast de kerk ligt een tuin.

21 Samenwerkingsverband Platform Natuur-Westland Natuur-Westland zet zich in voor een natuurlijke gezonde leefomgeving met balans tussen economie en natuur. Wij streven naar bescherming van flora en fauna, aandacht voor (wilde) dieren en voorkomen van dierenleed. Ons doel is een leefbaar gezond Westland waarin mensen partner zijn van de natuur en op een positieve wijze met haar samenleven. Voor de uitvoering wordt nauw samengewerkt met Natuurlijk Delfland (KNNV). Contactpersoon voor Westland: Aad van Uffelen: Schepen 6, 2671HN Naaldwijk Partners van Natuur-Westland zijn: Natuurlijk Delfland; staat voor een natuurlijke leefomgeving. Ons doel is samenleven met de natuur. https://www.knnv.nl/afdelingDelfland Stichting Duinbehoud Groei&Bloei Westland AVN: Algemene vereniging voor Natuurbescherming voor 's-Gravenhage e.o. Werkgroep Leefbos Westland Werkgroep Bescherm de Westlandse kust Stichting Vogels in het Westland Verder is er samenwerking met: natuurkenner Heleen Verduijn en de Natuur- en Milieufederatie ZH.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

84