Natuur op het Rk kerkhof Naaldwijk 21012021 def (G21-000775)

.

'

5' » ' ’‘■■"J&rť.*

- ïrŻjíà&íJäĩítjĶ; -

Pleidooi voor behoud van de natuurwaarden op het katholieke kerkhof van Naaldwijk

Natuur-Westland

é

Natuurlijk Delfland

Het kerkbestuur van de Adrianuskerk wil het oude kerkhof, gelegen aan de Dijkweg te Naaldwijk, ruimen. Om de natuurwaarden te ontdekken is een onderzoek gedaan. Hoe heeft het groen zich er door de tijd ontwikkeld en wat zijn de natuurwaarden nu.

Natuur-Westland Auteur Aad van Uffelen 21-01-2021

Katholieke kerk en kerkhof in 1914 vanaf de toren van de Hervormde kerk. Veel bomen op en rond het kerkhof. Op de voorgrond het oude veilinggebouw. In de rechterbenedenhoek lag de Naaldwijkse haven, in 1925 gedempt.

•ŞJ

c jj

■Mag «F-ļ

î I 5^

Katholieke kerkhof december 2020, vanaf de toren van de Hervormde Kerk, foto Aad van Uffelen. Het groene eiland tussen de bebouwing is het oude katholieke kerkhof, rechtsonder het Havenplein. De molen en de kerk zijn verdwenen en de watertoren is in 1930 in dienst genomen.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

1

Introductie en motivatie - Elke dag sterven ca. 20 planten- en diersoorten uit door toedoen van de mens! - Elke minuut wordt een hectare oerwoud gekapt! - De natuur krijgt steeds minder ruimte, we putten haar uit, vervuilen en vernielen haar! - Welk recht hebben wij dit te doen? Van wie is de natuur eigenlijk? - Natuurbescherming is alleen maar nodig omdat wij diezelfde natuur eerst vernielen! - Wat zijn de natuurwaarden op het oude katholieke kerkhof en hoe kunnen we dit behouden? - Beschermen van de natuur is een taak voor ons allen, ook voor de kerk! De Milieu-encycliek (2015) van Paus Franciscus; "Laudato si (Geprezen zijt Gij)'', is van grote waarde.

Hij spoort "iedereen die verantwoordelijk is voor economische, politieke en sociale kwesties" en "alle mensen van goede wil" aan om "beschermers van de schepping" te zijn! Wethouder Vreugdenhil zei op twee november 2020 bij het in ontvangst nemen van de petitie voor behoud van het kerkhof; "Er is méér in het leven dan alleen maar geld verdienen, dat betekent dus ook dat je met respect moet omgaan met onze voorouders, onder anderen die hier begraven liggen''! Gemeente Westland zei in de nota van beantwoording op bouwplannen van De Harmonie: "De begraafplaats is een beeldbepalende groenvoorziening in de directe omgeving''! Het Wereld Natuur Fonds (WNF) zegt: "Natuur is onmisbaar voor het oplossen van maatschappelijke problemen; natuur en economie kunnen elkaar versterken''.

-t* W

:

■X**-

Op het Voorhof vijf machtige, hemelbestormende, Populus Italica, nog in goede staat in 2012. Toen waren het de hoogste bomen van Westland.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

2

Inhoudsopgave Inhoudsopgave....................................................................................................................................................3 1 Samenvatting, onderzoeksrapport...................................................................................................................5 2 Aanleiding en onderzoeksvragen.....................................................................................................................9 2.1

Het kerkhof en biodiversiteit........................................................................................................... 9

2.2

Onderzoeksvragen: natuurwaarden.................................................................................................9

2.3

Nader onderzoek is wenselijk.......................................................................................................... 9

3 Inleiding........................................................................................................................................................10 4 Een blik op de geschiedenis...........................................................................................................................11 5 De muur rond het kerkhof.............................................................................................................................17 6 Het groen op het kerkhof.............................................................................................................................. 22 6.1 Bomen en symboliek.......................................................................................................................... 22 6.2 Struiken............................................................................................................................................... 24 6.3 Planten, grassen en kruiden................................................................................................................24 7 Een blik op het verleden..............................................................................................................................

25 7.1 Kort iets over de Harmonie.................................................................................................................27 8 Ecologisch rapport........................................................................................................................................ 29 8.1 Signaleringskaart Natuurwetgeving Westland 2009..........................................................................30 8.2 Minibosjes hebben een hoge ecologische waarde.............................................................................31 8.3 Hittestress en wateroverlast...............................................................................................................32 9 Natuurwaarden............................................................................................................................................. 33 9.1 Hoeveel soorten flora en fauna op hetkerkhof en het Voorhof.........................................................

34 9.2 Ecologie...............................................................................................................................................34 9.3 Biodiversiteit.......................................................................................................................................35 9.4 Flora en Fauna.................................................................................................................................... 35 9.5 Groen op het kerkhof ......................................................................................................................... 35 9.6 Plantenlijst kerkhof 24 soorten......................................................................................................... 36 10 Het Voorhof................................................................................................................................................38 10.1 Plantenlijst Voorhof 27 soorten...................................................................................................... 38 10.2 De 5 geboden ................................................................................................................................... 39 11 De bijzondere wereld van de mossen..........................................................................................................

39 11.1 Studiegroep mossen Natuurlijk Delfland......................................................................................... 41 11.2 Lijst mossen 6 soorten bladmos en 2 soorten levermos................................................................42 11.3 Zwammen 9 soorten........................................................................................................................42 11.4 Het zand op het kerkhof...................................................................................................................43 11.5 Twee lijsten met korstmossen ......................................................................................................... 44 11.6 Lijst korstmossen: Maarten Brand 2001 (34 soorten).................................................................... 45

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

3

11.7 Lijst korstmossen: Hans Toetenel 2020 (32 soorten)

46

12 Foto's van Flora en Fauna; toelichting..........................................................................................................47 12.1 Flora: bomen en groen.....................................................................................................................47 12.2 Bomen en struiken op het kerkhof 24 soorten................................................................................ 47 12.3 Bomen en struiken op het Voorhof 27 soorten............................................................................... 50 12.4 Bladmossen 7 soorten......................................................................................................................53 12.5 Levermossen 3 soorten....................................................................................................................54 12.6 Mossen: korstmossen 50 soorten ................................................................................................... 55 12.7 Zwammen 9 soorten........................................................................................................................ 58 13 Fauna.........................................................................................................................................................

59 13.1 Vogels en dieren ............................................................................................................................... 59 13.2 Trekvogels en wintergasten ............................................................................................................. 59 13.3 Insecten 3 soorten ........................................................................................................................... 60 13.4 Vogels/dieren 29 soorten.................................................................................................................60 13.5 Vogels/dieren; wintergasten 8 soorten...........................................................................................62 14 Verbindingsroutes naar de omgeving..........................................................................................................63 15 Gemeentelijk monument of niet?................................................................................................................ 67 16 Beheer in de toekomst: kansen creëren....................................................................................................... 69 17 Mijmeren over verlies, rouw en landschapspijn............................................................................................

69 18 Herwaardering van de natuur......................................................................................................................72 18.1 Natuurfilosofie, ecologie en toekomst..............................................................................................73 18.2 Natuurfilosofie; Matthijs Schouten ..................................................................................................74 19 Nawoord.....................................................................................................................................................76 19.1 Petitie voor behoud van het kerkhof................................................................................................77 19.2 Zorgplicht..........................................................................................................................................77 20 Verantwoording en bronnen........................................................................................................................78 20.1 Verwijzingen en links ........................................................................................................................

79 20.2 Bijlage 1 Begraafplaatsen in Westland .............................................................................................82 21 Samenwerkingsverband Platform Natuur-Westland..................................................................................... 84

Foto omslag: bronzen Piëta, van Albert Termote, staat voor de katholieke begraafplaats. Het voetstuk is in 1949 ontworpen door bouwkundige P.P.C. Alkemade. Het rapport: "Pleidooi voor behoud van de natuurwaarden op het katholieke kerkhof Naaldwijk", ia geschreven en uitgegeven op 21-01-2020 door Aad van Uffelen: van Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

4

1 Samenvatting, onderzoeksrapport Voor Natuur-Westland (samenwerkingsverband tussen de lokale natuurorganisaties) heeft onderzoeker en auteur Aad van Uffelen, samen met andere deskundigen, vogelaars en mossologen, de afgelopen maanden gewerkt aan het onderzoeken van het oude kerkhof. Doel was na te gaan welke natuurwaarden daar aanwezig zijn. Denk aan bomen, struiken, planten, mossen, vogels en andere dieren. Dit onderzoek vond plaats tussen half oktober en eind december 2020. Het resultaat is een verrassende hoeveelheid soorten die zijn gevonden. Zoals enkele zeldzame mossen en korstmossen en de zeer zeldzame Rode Lijst (bedreigde flora en fauna) soort, de roetkluifzwam. Ook het goudhaantje, het kleinste vogeltje van Europa, is een bijzondere bezoeker. Reden van het onderzoek: Het oude kerkhof, gelegen aan de Dijkweg in Naaldwijk, dat stamt uit 1828, is een bijzonder stukje Naaldwijk met grote historische, culturele en religieuze waarden. En nu dus ook met bewezen belangrijke natuurwaarden. Het kerkbestuur van de Adrianuskerk wil dit kerkhof ruimen. Dit onderzoek beschrijft en analyseert de historische ontwikkeling wat betreft flora en fauna. Het laat zien welke natuurwaarden er verloren gaan bij verwezenlijking van de plannen van het kerkbestuur, als er een (tijdelijk) grasveld of bebouwing komt.

l fft“V

Katholieke kerkhof, gemeentearchief Westland, ca. 1985 N-00370 Onderzoeksvragen: 1. Hoe heeft het groen zich hier in de loop der tijd ontwikkeld? 2. Wanneer is het groen aangeplant, hoe oud zijn de bomen, de haag e.d.? 3. Welke soorten zijn er op het kerkhof te vinden? 4. Wat is de rol van de muren die grotendeels rondom de begraafplaats staan. Hebben die invloed op de wortelontwikkeling en wat gebeurt er als de bomen of de haag worden gekapt en vervangen? 5. Zijn er door de tijd verschillende groenbeplantingen geweest? 6. Hoe zit het met het Voorhof? 7. Wat is de algemene natuurwaarde nu, is er een link met het groen in de omgeving en hoe versterken het kerkhof en de omgeving elkaar?

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

5

Opm. Gericht is gekeken naar de natuurwaarden: planten, vogels, bomen, struiken, mossen, insecten etc. Resultaat: 1.

2.

3.

4.

5.

Het kerkhof heeft sinds de oprichting meerdere wijzigingen ondergaan. Een belangrijk moment was toen de tweede Adrianuskerk werd afgebroken, op de plek waar nu het Voorhof ligt. Dit betekende uitbreiding en aanpassing. De tweede kerk, in 1870 gebouwd, werd gesloopt in 1935. Veel bomen in de omgeving zijn ook rond die tijd verdwenen. Bij de aanleg van de Verdilaan in 1983 zijn vrijwel alle bomen daar gesneuveld. Oude foto's van het kerkhof en de omgeving maken duidelijk dat er vóór 1950 veel bomen en ander groen in Naaldwijk en omgeving aanwezig waren. Sinds 1750 heeft heel Westland geleden onder een enorme kaalslag onder bomen en ander groen, maar ook het afgraven van 500 ha duin is een enorme aanslag op de natuurwaarden geweest. Dit heeft geleid tot het vol bouwen van ca. 90 % van Westland, met nog slechts ca. 3 % natuur en een paar smalle ecologische stroken, veelal langs watergangen, zoals de Zwet en de Vlotwatering. Westland is al jaren de minst groene gemeente van Nederland, een betreurenswaardig feit. Het heeft ook gevolgen voor de gezondheid van mensen. Het lijkt er op dat veel Westlanders hun contact met de natuur zijn verloren, er niet veel om geven. Veel van het huidige groen op het kerkhof is rond 1983 aangeplant, ook de coniferenhaag. In dat jaar is het kerkhof ingrijpend gerenoveerd. De toenmalige gemeente Naaldwijk heeft die renovatie flink gesubsidieerd.

Opvallend is dat het verval in een periode van ongeveer tien jaar heeft plaats gevonden, vergelijk foto N-005032 met foto's uit 1980 en 1983 in dit rapport. Het lijkt erop dat het kerkbestuur het hof aan zijn lot heeft overgelaten en daarmee zijn zorgplicht heeft verzaakt. Na de laatste restauratie en aanplant van een coniferenhaag is alles al snel vervallen, met als resultaat de hoog opgaande coniferen rond het kerkhof. Op het kerkhof vinden we weinig struiken. Op het Voorhof staan er meer, maar dat heeft ook een heel andere geschiedenis. Het bestaat pas sinds 1935 en is in 2007 heringericht, het is meer open van structuur en het is nooit kerkhof geweest. Op het kerkhof kom je enkele zaailingen tegen, vooral van coniferen en een enkele Hedera. Weinig van de gevonden struiken leveren voedsel aan vogels en insecten. Op het Voorhof is meer variatie. Op het kerkhof groeit veel Hedera langs de randen en aan de buitenkant van de muren. Zeker als Hedera bloeit is het een goede voedselbron voor bijen en insecten. Ook kunnen vogels er goed in nestelen of schuilen. Stinsenplanten zijn er niet gevonden, maar wellicht dat het voorjaar daar verandering in brengt. Ze zouden een welkome aanvulling zijn en zouden de biodiversiteit flink vergroten. Bij enkele graven staan een of meer planten, zoals heide, Buxus en Agapanthus.

Typische begraafplaatsbomen ontbreken op het kerkhof zoals hulst, treurbeuk, treures, treurwilg en treurberk. Treurbomen zoals de treurbeuk en de treurwilg zijn een sterk symbool van rouw, gelatenheid en verdriet. Taxus is minimaal aanwezig, evenals de levensboom Thuja. De muren rond het kerkhof staan er vanaf het begin. De huidige coniferenhaag is er vlak langs geplant. Ook liggen er veel graven dicht tegen de muren. In hoeverre dit alles invloed heeft op de kwaliteit van de wortelgroei en op de muren moet nader worden onderzocht. Bij renovatie is verwijderen van de wortels niet gunstig. Het is een goede optie de coniferenhaag op 2 m hoogte af te zagen en Hedera of een mix aan klimsoorten daar aan te planten. Dat kan leiden tot een mooie groene en duurzame haag. Een duurzame, natuurinclusieve, renovatie, met waar nodig herplant, is van belang. Er is geen historische informatie gevonden over de groenbeplanting uit de eerste honderd jaar van het kerkhof. Mogelijk dat bronnen in het kerkarchief hier duidelijkheid in kunnen brengen. De huidige beplanting dateert van rond 1983.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

6

6.

Er is een opmerkelijk verschil tussen het Voorhof en het kerkhof. Het Voorhof heeft wat gazon, maar dat is vooral door prachtige mossen en zwammen overgenomen, zelfs zeldzame soorten. Verder staat er weinig aan planten en kruiden, het zijn vooral bomen en heesters. Het kerkhof is arm aan planten, grassen en kruiden. Wel vinden we hier diverse mossen, korstmossen en paddenstoelen. Op het Voorhof staan vijf hoge populieren achter de Piëta. Deze zijn waarschijnlijk in 1949 geplant toen ook de Piëta werd geplaatst. Ze zijn dus nu 71 jaar oud. Helaas rond ze 2016 zwaar gesnoeid en nu raken ze in verval. 7. Aqua-Terra Nova uit Naaldwijk heeft (d.d. 20 augustus 2020) in opdracht van de kerk alsnog een ecologisch rapport gemaakt. Wij hebben dit rapport bestudeerd en vergeleken met de uitkomsten uit ons eigen natuurwaardenonderzoek. De conclusie is dat het ecorapport vooral een wettelijke opsomming van regels is en weinig nuttigs over aanwezige natuurwaarden zegt. Het ecologische rapport laat ook de natuurwaarden in de omgeving buiten beschouwing en analyseert niet welk aandeel het kerkhof daarin levert. Dat is jammer want het is allemaal van belang. Juist in samenspel met omliggend groen en water stijgt de natuurwaarde van het kerkhof.

Alle aanpalende gebieden, maar ook de particuliere tuinen en de pastorietuin van de Adrianuskerk, hebben baat bij een omgeving waarbij zoveel mogelijk verbinding is tussen groen en water. Alleen via groenblauwe verbindingen kunnen insecten, vlinders, bijen en zelfs sommige vogelsoorten zich verspreiden en een leefgebied vinden. Ook moeten de gemeente, burgers en bedrijven hun verantwoording nemen, stoppen met de verstening, méér groen aanleggen en tuinen vergroenen. Alleen samen kunnen we de natuurwaarden versterken en daarmee de biodiversiteit redden. De wereldwijde instorting van de biodiversiteit is het grootste gevaar voor de mensheid ooit en het is inmiddels 5 over 12. Dus de urgentie om in actie te komen is groot! De volgende soorten zijn door ons op het kerkhof en het Voorhof ontdekt: 24 27 6 3 50 9 3 29

bomen en struiken op het kerkhof bomen en struiken op het Voorhof bladmossen levermossen korstmossen zwammen (paddenstoelen) insecten/spinnen/bodemdiertjes (hier is nog geen onderzoek naar gedaan) vogels/dieren.

Nader onderzoek is gewenst: Veel is al duidelijk, maar er valt nog meer onderzoek te verrichten, met name in het kerkarchief. Dit eerste natuurwaardenonderzoek geeft al een mooi beeld van de aanwezige natuurwaarden. Het tijdsbestek om dit alles in kaart te brengen, enkele maanden, is echter te kort om een volledig beeld (van alle seizoenen) te krijgen. Ook is nog niet alles onderzocht zoals bodemdiertjes, insecten, spinnen, vlinders en bijen. Juist het bodemleven is cruciaal voor de biodiversiteit op aarde. Zonder het bodemleven is er geen nieuw leven mogelijk, want zij zetten levend en dood, dierlijk en plantaardig materiaal, om in voedingsstoffen. En niet alles is volledig gedetermineerd, zoals bij mossen en zwammen. Ook weten we nog niets van uilen, vleermuizen, egels, muizen en passanten: wat leeft en/of foerageert hier, al dan niet tijdelijk? Er ontbreken nog gegevens vanaf de stichting van het kerkhof: welke beplanting er ooit is aangekocht, hoe het onderhoud in zijn werk ging, welke veranderingen er zijn geweest, hoe de herinrichting van het Voorhof ging in 2007 e.d. Het is nuttig dat allemaal te reconstrueren. Via een toekomstig onderzoek kunnen hopelijk ook de kerkarchieven worden bestudeerd.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

7

Hoe verder? Omdat het hof al sinds 1982 is gesloten, zou de natuur juist hier kansen moeten krijgen. Dat is al zo, maar bij goed beheer kunnen de natuur en de biodiversiteit nog veel sterker worden. Flora en fauna kunnen door duurzaam slim beheer sterk verbeteren, waardoor de ecologische kwaliteit toeneemt. Iedereen moet beseffen dat dit een van de laatste groene plekjes in het centrum van Naaldwijk is: een hof voor rust en bezinning en een respectvolle plek ter nagedachtenis aan onze overledenen, een ontsnappingsplek om even in stilte na te denken over heden, verleden en toekomst en te genieten van natuur en stilte dichtbij. Dit stukje grond is historisch waardevol, belangrijk erfgoed en heel waardevol voor de natuur. Samen met omliggend groen en water zijn er meerdere verbindingsroutes voor vogels en dieren naar ander groen en natuur in Westland. De door het kerkbestuur gewenste sloop past niet in de noodzaak ons in te zetten tegen klimaatverandering, biodiversiteitsverlies, verstening, hittestress en waterproblematiek. Ook voor de natuurkwaliteit zijn kappen en ruimen van het kerkhof rampzalig, want het verzwakt de natuurwaarden van al het groen langs de Verdilaan en omgeving. Het geheel is immers méér dan de som der losse delen. En bovendien: alle kleine stukjes groen die verdwijnen, verzwakken de overlevingskansen van de rest, en van ons.

Temeer daar de verstening van Naaldwijk en Westland in hoog tempo doorgaat! De gezamenlijke natuurorganisaties vinden het belangrijk dat dit katholieke kerkhof en het aanpalende Voorhof worden behouden omdat deze plek een onmisbare functie heeft in de natuur en de biodiversiteit. Tot slot. Natuurfilosoof Matthijs Schouten zegt: "De enige manier waarop we een duurzame toekomst voor onszelf én voor alle andere bewoners van de aarde kunnen creëren, is door onze relatie met de natuur volledig te herzien". Hoe mooi sluit dat aan op de Milieu-encycliek van Paus Franciscus, ''Laudato si (Geprezen zijt Gij)''. Hij spoort "iedereen die verantwoordelijk is voor economische, politieke en sociale kwesties" en "alle mensen van goede wil" aan om "beschermers van de schepping" te zijn! Wubbo Ockels zei op zijn sterfbed: We hebben maar één aarde, dus moet je goed voor deze planeet zorgen. De aarde is (door ons toedoen) ziek en sterft. Ga als een astronaut van de aarde houden, verlies haar niet, maar hou van de aarde met alle liefde die je hebt. De mens is niet bewust van het gevaar waarin zij verkeert.

De mens kan de aarde redden, maar ook vernietigen! ''We zijn allemaal astronauten op ruimteschip Aarde''! Duidelijker kan ''zorgplicht'' niet worden beschreven! De conclusie van dit rapport is dat het kerkbestuur en het bisdom niet anders kunnen dan dit prachtige oude kerkhof te behouden en in ere te herstellen en dat de gemeente Westland dit moet ondersteunen.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

8

2 Aanleiding en onderzoeksvragen Dit is een bijdrage van Aad van Uffelen; voor de werkgroep tot behoud van het katholieke kerkhof. Dit ligt aan de Dijkweg te Naaldwijk. Het kerkbestuur van de Adrianuskerk wil dit kerkhof ruimen, daarmee gaat veel leefgebied voor flora en fauna verloren. Op persoonlijke titel heb ik (met hulp van andere natuurdeskundigen en vogelaars) tussen oktober en december 2020, een onderzoek gedaan naar de florale geschiedenis van het kerkhof, met het doel om na te gaan hoe, vanaf het begin, flora en fauna zich daar hebben ontwikkeld. Het onderzoek beschrijft en analyseert de historische ontwikkeling wat betreft flora en fauna. Het laat zien welke natuurwaarden er verloren gaan bij verwezenlijking van de plannen van het kerkbestuur, als er een (tijdelijk) grasveld of bebouwing komt.

2.1 Het kerkhof en biodiversiteit Bekend is dat de afgelopen paar honderd jaar en met name de laatste zeventig jaar, de biodiversiteit in Nederland is gedecimeerd. Sommige soorten zijn teruggevallen tot ca. 15 % en ook zijn al vele soorten uitgestorven. Veel soorten staan ook op de Rode Lijst (lijst van bedreigde soorten flora en fauna) en zijn dus in gevaar. Zeker in Westland is de biodiversiteit zwak en zijn de natuurwaarden in het gedrang, omdat het de minst groene gemeente van Nederland is, 'bouwen' staat voorop, in plaats van 'beschermen'! Daarom is elk stukje groen van levensbelang. Dit kerkhof kan een mooie bijdrage leveren aan dat biodiversiteitsherstel. Mede daarom is dit natuurwaardenonderzoek van belang.

2.2 Onderzoeksvragen: natuurwaarden Wanneer is het groen aangeplant, hoe oud zijn de bomen, de haag e.d. Welke soorten zijn op het kerkhof te vinden. Wat is de rol van de muren die grotendeels rondom de begraafplaats staan. Hebben die invloed op de wortelontwikkeling en wat gebeurt er als bomen of de haag worden gekapt en vervangen? Zijn er door de tijd verschillende groenbeplantingen geweest, hoe zit het met het Voorhof? Wat is de natuurwaarde nu. Is er een link met groen in de omgeving en hoe versterken het hof en de omgeving elkaar? Uiteraard is gekeken naar de specifieke natuurwaarden: planten, vogels, bomen, struiken, mossen, insecten etc.

2.3 Nader onderzoek is wenselijk Veel is al duidelijk, maar er valt nog meer onderzoek te verrichten, met name in het kerkarchief. Dit eerste natuurwaardenonderzoek geeft al een mooi beeld van de aanwezige natuurwaarden. Het tijdsbestek om dit alles in kaart te brengen, enkele maanden, is echter te kort om een volledig beeld (van alle seizoenen) te krijgen. Ook is nog niet alles onderzocht zoals bodemdiertjes, insecten, spinnen, vlinders en bijen. En niet alles is volledig gedetermineerd, zoals bij mossen en zwammen. Ook weten we nog niets van uilen, vleermuizen, egels, muizen en passanten: wat leeft en/of foerageert hier, al dan niet tijdelijk? Er ontbreken veel gegevens vanaf de stichting van het kerkhof: welke beplanting er ooit is aangekocht, hoe het onderhoud in zijn werk ging, welke veranderingen er zijn geweest, hoe de herinrichting ging van het Voorhof in 2007 e.d. Het is nuttig dat allemaal te reconstrueren. Via een toekomstig onderzoek kunnen hopelijk ook de kerkarchieven worden bestudeerd. Als het groen van het hof is gerenoveerd en meer divers is, zullen er ook meer soorten komen en flora en fauna zal rijker en gevarieerder worden. Dit te onderzoeken is een mooie opdracht voor als het kerkhof de status van gemeentelijk monument krijgt en wordt behouden. Een uitgebreider onderzoek en inventarisatie is dus een aanbeveling.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

9

"Nj 'mř

ŕy , •^G ** ^şŵ«éí .♦«řŵ ţţáĮH^gļg^Ş ’ Sŕ»k;

ia«Rfc

ŵ»

Äř ^

m«3p Stat? m*t* Het katholieke kerkhof in de herfst van 2020, bedekt door een deken van gevallen blaadjes.

3 Inleiding Het oude katholieke kerkhof stamt uit 1828. Het is een bijzonder stukje Naaldwijk. Het lag ooit in het open tuindersland, maar wel aan de aloude historische Dijkweg. Gaandeweg rukte de bebouwing op en de laatste honderd jaar is het steeds meer tussen de bebouwing komen te liggen. Het kerkhof is van 1828 tot 1 januari 1982 in gebruik geweest. Het is een oase van stilte en rust, te midden van de drukte en lichtovervloed. Veel mensen weten niet dat hier dit oude begraafhof ligt, want het ligt verscholen tussen hoge coniferen. Omdat het hof al zo lang is gesloten zou de natuur hier kansen moeten krijgen. Dat is ook zo, maar bij goed beheer kunnen de natuur en de biodiversiteit nog veel sterker worden. Flora en fauna kunnen door duurzaam slim beheer sterk verbeteren, waardoor de ecologische kwaliteit toeneemt. Het lijkt of de afgelopen decennia weinig aandacht aan dit hof is geschonken, waardoor verwaarlozing en vergroeiing hebben toegeslagen. Het is niet bekend hoe in het verleden, de aanleg, het onderhoud en het beleid ten opzichte van groen en natuur op het hof waren geregeld. Wellicht dat de kerkarchieven hier nog eens duidelijkheid over verschaffen. Dit document geeft een blik in de historische ontwikkeling van het groen en er is een eerste serieuze inventarisatie gedaan van flora en fauna.

Zeker als het hof is hersteld zullen ook de sociale en culturele functies een opwaardering krijgen, mensen zullen het hof weer meer gaan vinden en waarderen en er ook genieten van de natuur. Het is te hopen dat door adoptie dit kerkhof weer een waardevolle plek wordt van herinnering, als rustplaats, een plek vol symboliek en een met bijzondere natuurwaarden.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

10

4 Een blik op de geschiedenis In de twaalfde eeuw stond in het centrum van Naaldwijk op het Wilhelminaplein een houten parochiekerk. Nadat er brand was uitgebroken, werd in 1494 een nieuwe kerk gebouwd. Dat werd mogelijk gemaakt door Hendrik van Naaldwijk en deken Frank de Bruyn. Die kerk staat eveneens op het Wilhelminaplein van Naaldwijk. In 1572 plunderden de Watergeuzen de kerk en sindsdien vinden daar de hervormde erediensten plaats. Er werd vroeger in de kerk en ook buiten de kerk begraven: een paar jaar geleden zijn rond de oude kerk nog resten gevonden. Van de begraafplaats rond de oude kerk op het Wilhelminaplein is niets meer te herkennen, het is grotendeels gazon met een muur er omheen. In de achttiende eeuw waren er alleen nog schuilkerken voor de katholieken. De situatie voor de katholieken verbeterde later en op 11 september 1787 kreeg men toestemming om in Naaldwijk weer een eigen kerk te bouwen. Het 'kerken' werd voorlopig gedaan op de zolder bij Leendert van Veen aan de Dijkweg te Naaldwijk.

j)

jţjÊ

Herv kerk plein

1729, prent van vd Giessen Dit is een boerderij op de plaats van het St. Martinus gesticht (later "Ons Trefpunt") aan de Dijkweg. Van 1787 t/m 1790 gebruikte men de zolder van deze woning voor het houden van Rk kerkdiensten. ,

1*1ij» uil

.

jśĹ-,3téf* De Dijkweg vanuit Honselersdijk in 1729, met links de Adrianuskerk op het Wilhelminaplein, in het midden de schuilkerkboerderij, die tot 1787 werd gebruikt, en rechts de molen. Duidelijk is dat Naaldwijk nog zeer landelijk en heel groen was. Wegen waren vooral zandpaden. Bron, Gerard Beijer. In 1787 werd er een plek gevonden en kocht het kerkbestuur grond van tuinder Cornelis de Groot. Men betaalde daarvoor 1850 gulden. Op 15 december 1790 werd het nieuwe kerkgebouw geopend, gelegen achter de pastorie, zie kaartje 1832. Dit is ongeveer de plek van de latere pastorie, later de Harmonie genoemd, zie kaartje 1873. Het is de locatie aan de Dijkweg.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

11

Toen het begraven in kerken verboden werd, liet pastoor Mazza op het stuk tuingrond, gekocht van De Groot, achter het kerkgebouw een begraafplaats aanleggen. Uit archieven blijkt dat er rond 1858 gedeelten van het land D 648 en D 647 door de familie de Groot aan de kerk zijn verkocht. Dat lijkt er op dat het kerkbestuur extra grond aankocht. Op onderstaande set kaarten wordt dat duidelijk. Een deel van die grond werd bestemd voor het kerkhof, dat in 1828 in gebruik werd genomen. Tot die tijd bleef het oude kerkhof, dat rond de voormalige Adrianuskerk op het Wilhelminaplein lag, ook in gebruik voor het begraven van katholieken. Dat is zo besloten in 1809, waarbij de oude Adrianuskerk eeuwig in bezit zou blijven van de hervormde gemeente. Het bestuur van de kerk ontving daarvoor een vergoeding van 1.500 gulden. Het oudste bevolkingsregister van Naaldwijk dateert uit 1828. Er woonden toen 3.100 mensen, 1.200 van hen waren katholiek. Dus de wens voor een eigen kerk en kerkhof was wel begrijpelijk. Het omliggende land was agrarisch, met veel sloten en bomen, en in die tijd veel boomgaarden en teelten in de vollegrond. tl) I

D 658b^ pastorie

YPI i»

begraafplaats R.K. asmecnU

^ C de Groot

Tek. 1 Historicus Gerard Beijer.

Het bestuur van de RK Kerk H. Adrianus kocht dus rond 1858 van de familie De Groot opnieuw enkele percelen grond, die gelegen waren achter de plek waar in 1832 de eerste kerk aan de Dijkweg was gebouwd. Dit stuk grond is herkenbaar op de kaart: perceel D648. Dit werd later deels het kerkhof. Op de kaart hieronder zien we, in perceel 659, de eerste kerk. In 1870 werd de tweede kerk gebouwd, dat was op de plek waar nu het zogenaamde Voorhof ligt. Links van de eerste kerk dus. De kaart van 1873 laat zien dat het huidige kerkhof deels werd ingenomen door de nieuwe kerk, dat kwam omdat die tweede kerk veel groter was en dus verder naar achteren reikte. Het gaat om een deel van perceel D648. Aan deze kaarten is niet te zien of er ook al bomen en struiken stonden rond en op het kerkhof. Zeker is wel dat het land dat de kerk kocht, agrarisch was en vooral uit boomgaarden bestond. We zien dat aan de kaart van Kruikius verderop.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

12

D 658bis^ pastorie en erf D 659 = kerk en erf

658 bis řï

*ý’ŵ8

V 0 t'/Sf+lfEZ *

O. ĩft o / ,

D 647

begraafplaats

, tţ* C de Groot 'V rond 1858 zijn door de f familie de Groot van de W kadastrale percelen D 64S . en 647 gedeelten aan de R K kerk verkocht

D 648 0-15-40

D 646

1832 Tek. 2 Historicus Gerard Beijer: de eerste kerk.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

13

«s^X

begraafplaats

0-11-80

1873 Tek. 3 Situatie in 1873. Historicus Gerard Beijer: de tweede kerk en de pastorie. De nieuwe kerk was veel groter dan de oude en had een hoge toren met een spits. Er was dus meer grond nodig. Ook werd er een nieuwe, grotere pastorie gebouwd, rechts naast de kerk (de latere Harmonie). De percelen 1667, 1668 en 1670 waren in bezit van de kerk. Op 1670 werd later een school gebouwd. Perceel 1668 was het kerkhof. Het is niet bekend welk deel van het kerkhof toen al werd gebruikt. Links naast perceel 1668 liep een pad naar het baarhuisje, verderop leest u daar meer over. Niet bekend is of er al bomen rondom stonden, en een haag of ander groen. Over het groen op en rond het kerkhof uit de begintijd is nog niets gevonden.

.JCccm. ff. j

IK Kruikius 1750 Hoogheemraadschap van Delfland, detail. Het kerkhof en de kerk kwamen tegenover de Woerdlaan te liggen, aan de Dijkweg, rechts van de korenmolen. Op dit kaartje van Kruikius uit 1750 zien we dat zuidelijk van de Dijkweg (onder KoornMolen) alles agrarisch was, vooral boomgaarden met wellicht ook de eerste fruitmuren? Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

14

Het kaartje uit 1873 zien we hieronder ingeplakt op een hedendaagse luchtfoto, dat blijkt goed te passen. Je kan daar ook aan zien dat na de sloop van de kerk, het kerkhof is uitgebreid tot een rechthoek. Rechts zien we de Verdilaan.

■Ml

Tek.4. Historicus Gerard Beijer. Hieronder: Als we de oude kaart inplakken op een kaart uit ca. 1955, zien we ook dat het goed past. Op de kaart is te zien dat de Verdilaan nog niet was aangelegd (rechts), dat is pas in 1983 gebeurd. Rechts naast perceel 1667 en perceel 1668 stonden destijds veel grote bomen, die zijn alle gekapt voor de aanleg van de Verdilaan. Veel bomen en ander groen verdween toen in dit deel van Naaldwijk.

'f ‘r rru

1873

kaart 1873 over c 1955

Tek. 5 Historicus Gerard Beijer. In 1880 is er niet veel veranderd aan de situatie, zoals te zien is op de kaart hieronder (Tek.6). Wel is links van de kerk inmiddels de katholieke jongensschool (Leonardusschool) gebouwd. Tussen de kerk en de school stond de onderwijzerswoning. Rechts van de pastorie stond langs de Dijkweg een muur en direct daarachter lag de Algemene begraafplaats; deze is geruimd toen de begraafplaats aan de Geestweg in gebruik werd genomen.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

15

Naaldwijk R. K Kerk met Jongensschool

v , áįS

De pastorie (wit gebouw) de kerk, de kosterswoning en de school. Perceel 1668 was het kerkhof, dus hetzelfde als in 1873. Maar het kerkgebouw heeft inmiddels een stuk ingenomen van het oorspronkelijke perceel. (D 648). Een gedeelte van de tweede kerk staat op een deel van perceel D 647 (familie De Groot) en een deel staat op een gedeelte van D 648 (kerkhof). (Zie tek. 1.)

Tek. 6 Situatie in 1880. Historicus Gerard Beijer. De westelijke grens van de begraafplaats (zie boven) kwam hierdoor ook iets naar het westen. Wat betreft bomen en groen is hierover geen informatie te vinden. Mogelijk kan het kerkarchief opheldering bieden. Het kerkbestuur zal ongetwijfeld bomen en struiken hebben aangekocht, al dan niet door gelovigen betaald, want schenkingen via aflaten, erfenissen van grote bijdragen, waren normaal in die tijd; en het gebeurt nog. Kerken bezaten (en bezitten) vaak ook veel land.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

16

5 De muur rond het kerkhof Een interessant vraagstuk is de muur rond de begraafplaats: sinds wanneer bestaat die en is die ook aangepast in de loop der tijd? Was er eerst alleen de zuidmuur, of zijn alle muren tegelijkertijd rondom gebouwd? Het is ook de vraag of de zuidmuur een oude fruitmuur is en zo ja, wanneer is die dan gebouwd en door wie? De historisch belangrijkste muur is mogelijk dus de zuidmuur. Voor het ophelderen van de natuurontwikkeling is kennis van de oorsprong van de muur wel van belang. Op de luchtfoto hieronder, uit 1928, lijkt het dat de zuidelijke muur een fruitmuur was en dat er vanaf het begin al sprake is van ophoging van het kerkhof. Dat is te zien, links van achterkant van de kerk, waar het witte paadje begint. Dat paadje loopt omhoog, kijk richting het baarhuisje: de schaduw maakt dat duidelijk. Het priestergraf is op onderstaande foto zichtbaar, recht achter de kerk, en daaraan kan je zien dat het kerkhof, na afbraak van de kerk, een uitbreiding heeft ondergaan. Toen is er dus opnieuw een ophoging geweest. Op de plek van de kruising van de kerk (het was een kruiskerk), waar het kleine torentje zit, stond het altaar; nu staat daar de Piëta. Het baarhuisje is ook mooi zichtbaar op deze foto. Het kan ook zijn dat rechts van de kerk ook nog op een klein stukje tussen de bomen werd begraven, zie de twee witte paadjes.

Dat kan kloppen, want toen de kerk is afgebroken is, het kerkhof bijna zeker uitgebreid tot een bijna rechthoekige vorm. Als de grond verhoogd is, kan dat bijna niet zonder muren. De meeste graven die er nu nog liggen zijn van na de afbraak van de kerk, vooral dus uit de vorige eeuw.

Luchtfoto uit 1928 (KLM Aerocarto) gemeentearchief Westland. Vergelijk deze foto met pagina 1, waar te zien is dat er op het kerkhof nog veel bomen staan, die zijn dus waarschijnlijk vóór 1928 gekapt. Andere gegevens duiden erop dat er ook naast de Harmonie en de kerk werd begraven. Daar lijkt echter, zoals de kaart aangeeft weinig plek voor te zijn, tenzij achter het gebouw. En is er daar dan ook sprake geweest van ophoging?

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

17

Belangrijk is of de muur echt een oude fruitmuur is. Gaan we daarvan uit, dan hebben we een historische vondst, want in het document van de gemeente uit 2007 toen de Stichting Dorp, Stad en Land, onderzoek deed naar welke objecten in Westland de status van gemeentelijk monument zouden verdienen, staat niets over de muur bij dit kerkhof. Die is over het hoofd gezien en nader onderzoek naar de oorsprong en functie is nodig. Een vakman (metselaar of architect) die de geschiedenis van de fruitmuren kent, kan wel aan de kerkhofmuur, de steensoort en de metseltechniek, zien of deze is gebouwd als fruitmuur. Fruitmuren waren veelal enkel steens en voorzien van steunberen. Het kan ook een verbouwde fruitmuur zijn. Ze zullen bij de stichting van het kerkhof het landje moeten hebben opgehoogd. Op de afbeeldingen van ca. 1910 staat deze muur er al, maar wanneer is die gebouwd? Het kan een oude fruit/druivenmuur zijn die al op de grond van tuinder De Groot stond. Hoe zit het dan bij ophoging van de grond aan de begraafplaatskant: zou de muur door de druk om kunnen vallen, of is hij aan de binnenzijde verstevigd? Er zijn wel ankers te zien aan de buitenkant, wat aannemelijk maakt dat er aan de binnenkant extra steunmaatregelen zijn genomen. Het kan natuurlijk ook een speciaal gebouwde muur zijn, extra zwaar en stevig en met verankering.

En wat is de invloed op de muur van de bomen en coniferen aan de binnenzijde, die er nu nog staan, zijn de wortels in de muur gegroeid, of naar omlaag? Op de foto hieronder zien we op de voorgrond de begraafplaats. Links onderaan staan de vijf populieren waar nu ook de Piëta staat. Opvallend veel bomen stonden toen nog aan de zijde waar nu de Verdilaan ligt. Links op de foto, waar net nog een stukje van de Harmonie zichtbaar is, lag nog veel meer groot groen. Deze bomen zijn bij de aanleg van de Verdilaan gekapt. Naaldwijk, en eigenlijk heel Westland, heeft sinds 1750 een enorme kaalslag ondergaan. Rechts onderaan is het baarhuisje zichtbaar. Links was destijds al een haag, maar deze is in 1984 gesloopt.

7*»-

Uüin .

Katholieke kerkhof in 1970, gemeentearchief Westland N-005032. Panorama van een stukje Naaldwijk gezien vanaf Adrianuskerk. Ook het baarhuisje staat er nog. Op de achtergrond de woningen aan de Stokdijkkade en Pijletuinen 1.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

18

Opvallend is dat het verval in een periode van ongeveer tien jaar heeft plaats gevonden, vergelijk foto N005032 met foto's uit 1980 en 1983 hierna. Het lijkt erop dat het kerkbestuur het kerkhof aan zijn lot heeft overgelaten en daarmee haar zorgplicht heeft verzaakt.

MM. SUST

Katholieke begraafplaats in 1975. Zicht op de achterkant van de Harmonie, gemeentearchief Westland N000495. Op deze foto is wel een, waarschijnlijk, coniferenhaag zichtbaar. De gebouwen vormen de achterkant van de voormalige Harmonie.

r.ţįeţ." Mgmm •P/JLï S. '0şţm-

'■■ĩįÊtšìĩ.

«j t ám.

Katholieke kerkhof in 1980 met het baarhuisje, gemeentearchief Westland N-000600. De grote bomen links zijn vrijwel zeker de in 2019 gekapte populieren langs de Dijkweg; deze stonden vroeger naast de Harmonie. Op de foto op pag. 17 uit 1928 en hierboven, zie je dat het baarhuisje op het punt staat waar de zuidmuur en de westmuur elkaar kruisen. Duidelijk is dat er geen haag langs de muur staat. Ook het hek is nog niet geplaatst. In 1983 staat het hek er wel en is het huisje gesloopt, zie hieronder. Het kan zijn dat de stenen Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

19

van het huisje zijn hergebruikt in de muur. Bij de foto hieronder zie je waar het huisje tegen het kerkhof heeft gestaan. Die plek is nu parkeerplaats. 1 * :;-

\

.

; -T

De muur van het kerkhof in 1983, gemeentearchief Westland. De afgebrokkelde stukken muur zijn restanten van het gesloopte baarhuisje. Die zijn ook nu nog herkenbaar. We zien dat de muur niet erg dik is. Het hek is er wel, maar in ieder geval staat voor een deel van de muren geen coniferenhaag. Er moet dus na 1981 een restauratie hebben plaatsgevonden en toen moet ook de huidige haag zijn geplant. Dit moet in het kerkarchief terug te vinden zijn. De platanen in de stoep op de gemeentegrond zijn hier ca. vijftien jaar oud. Ze zijn rond 1968 geplant.

■WZ7TT '»-

mm Sêfsiía im

Katholieke kerkhof in 1983, gemeentearchief Westland N-000535. Links zijn de vijf hoge populieren zichtbaar, deze staan op het voorhof achter de Piëta. Ze zijn waarschijnlijk in 1949 geplant toen ook de Piëta werd geplaatst. Ze zijn nu 71 jaar oud. De onderhoudsman van het kerkhof vertelde dat er eerst zeven populieren waren, maar twee zijn er omgewaaid, onduidelijk is wanneer. Uit mijn gegevens en uit bovenstaande foto blijkt niet dat er zeven populieren zijn geweest, ik hou het op vijf. Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

20

SCI*

;.įïv

:'- i-1

: - 'V

SS®

ĩ.7agáĮįŕř«5; Eì -. . - -

,^í C.Sìj!*V-' **!ňr

'

: Xí'; « -

»

-

Katholieke kerkhof in 1983, gemeentearchief Westland N-000537. De muur was destijds niet gestuct, de originele steenbouw is nog mooi zichtbaar. Ook is nog geen coniferenhaag zichtbaar. Het kerkhof moet tussen 1983 en 1985 zijn gerestaureerd en geheel of gedeeltelijk van nieuw groen voorzien zijn. Het kerkhof verkeerde in 1985, zie foto hieronder, weer in een goede staat. De verwaarlozing is hierna dus pas ingezet.

ĩ P LĽÜ i H I i fň. i f*-v ľ n ļp» i

re. f f

:W,ţĝ. '“ĝ

ST&

Katholiek kerkhof, gemeentearchief Westland, ca.1985 N-00370. De luchtopname van het kerkhof, hierboven, is uit 1985. Duidelijk is te zien dat er nu een (coniferen)haag rond het kerkhof is aangeplant, ook is de muur gestuct, of wit geverfd en ziet alles er netjes uit. Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

21

Herkenbaar zijn ook op het hof een aantal jonge coniferen; dat zijn, gezien de locatie, nu grote bomen geworden. De bomen linksboven zijn reeds lang gekapt, evenals al het groen rechtsboven en bij de voormalige Harmonie. De lichte boom linksboven is bijna zeker de Tilia (linde) die later is gekapt. De conclusie kan zijn dat ergens na 1990 het onderhoud is verminderd, en dat het kerkhof daardoor is verwilderd en vervallen. Ook de haag is toen doorgeschoten.

6 Het groen op het kerkhof Als we naar de aanleg van het kerkhof kijken, is er geen duidelijk creatief ontwerp te herkennen, anders dan dat er simpele rechte rijen graven en schelpenpaden waren, wellicht met als doel zoveel mogelijk plek voor graven te hebben. Rondom het hof stond dan wel een haag, die beslotenheid geeft, maar verder lijkt het erop dat de grote coniferen die nu her en der op het hof staan, uitgegroeide planten zijn die nabestaanden van overledenen hebben aangeplant bij een graf; sommige groeien nu door een graf heen of verdrukken dit. Behalve de haag lijkt het allemaal tamelijk willekeurig van opbouw. Typische begraafplaatsbomen ontbreken op het kerkhof zoals hulst, treurbeuk, treures, treurwilg en treurberk. Taxus is minimaal aanwezig. Op het Voorhof staan wel enkele aantrekkelijke soorten en veel Taxus.

*

ţaiţïai--

Foto vanaf de Verdilaan 06-12-2020. Het Verdilaanparkje is vooral een decoratief geheel, maar heeft geen hoge ecologische kwaliteit.

6.1 Bomen en symboliek Kerkhoven zijn een unieke bron van symbolen, aangebracht op de graven, op de grafstenen, maar vanwege de keuze vaak ook door de bomen. Bomen zijn een algemeen symbool van eeuwig leven, soorten als Thuja (levensboom) in het bijzonder. Naaldbomen blijven altijd groen, wat ook een levenssymbool is. Bij loofbomen is, na het vallen van het blad en de naakte winter, het opnieuw uitlopen in het voorjaar, eveneens een symbool van eeuwig leven. Dat kan je ook zeggen van stinsenflora en het latere zomergoed. We weten dat al vele eeuwen diverse soorten bomen, bloemen en planten een symbool zijn op kerkhoven. Ze vertegenwoordigen als levende organismen de levensenergie van de mens. Een boom heeft zijn jaarcyclus. Met constante groei, bladval in de herfst en ontluikend groen in het voorjaar (bij groenblijvende bomen is dit net wat anders) is dit een symbool van onsterfelijkheid, maar ook van de groei van een mens gedurende zijn leven. De levensboom komt in veel culturen voor. Alle culturen en religies kennen de levensboom, soms een wereldboom of boom der kennis genoemd. De Germanen hadden de allesoverheersende boom Yggdrasil, die van de onderwereld, via de mensenwereld, naar de bovenwereld reikte en vol symbolen zit.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

22

De 'levensboom' komt in het Bijbelboek Spreuken vaak voor. De levensboom wordt in verband gebracht met "Wijsheid, de ontplooiing van je persoonlijkheid en het geestelijke proces van individuvorming". Adam en Eva plukten in de tuin van Eden vruchten van de boom der kennis waardoor zij onsterfelijke mensen werden. Later aten zij van de boom met verboden vruchten, zodat het fout met hen afliep. Is dat een teken... dat als je niet goed voor de bomen, voor de natuur zorgt, het fout met je (met de mens) afloopt? Bomen planten en verzorgen is dus een sterk teken van wijsheid, wijs zijn. Wijsheid kan je zo zien als een levensboom voor diegene die haar omhelst en waardeert. Misschien wel te zien als "zorgen voor de schepping, voor de natuur", iets wat de mensheid al eeuwen niet naar behoren doet. Filosofisch gezien kom je dan ook bij deze vraag: is een mens die een boom plant 'wijs' en geeft die daardoor 'hoop' op onze aarde? Het begrip levensboom wordt veel gebruikt voor contemplatie, bewustwording, en duurzame gezondheid, dus het gaat hier om een plek om te groeien. Een kerkhof met veel symbolische bomen, die een relatie met het Bijbelse verhaal hebben, is dan ook bijzonder waardevol.

Natuur is niet voor niets uitermate rustgevend en gezondheid herstellend, zeker in deze hectische tijd. De mens zal moeten leren om opnieuw in harmonie te leven met de natuur, niet alleen voor het eigen geluk, maar ook om nog toekomst te hebben. Treurbomen zoals de treures, de treurbeuk en de treurwilg zijn een sterk symbool van rouw, gelatenheid en verdriet. De hangende takken symboliseren de tranenstroom die in de aarde verdwijnt. Dit zijn al eeuwenoude betekenissen. Deze bomen zijn om onduidelijke redenen niet op dit kerkhof aanwezig. Op de graven zelf zitten veel symbolen. Dit valt buiten het bestek van deze tekst, maar is een onderzoek en publicatie waard. De Bijbel geef veel betekenis aan bomen en planten; er komen 128 soorten in voor (Zoary). In het begin schiep God de hemel en de aarde. De aarde was woest en leeg (Gen. 1:2) God sprak: "het land moet zich tooien met jong groen gras, zaadvormend gewas en vruchtbomen, die ieder naar zijn soort, hun vruchten dragen, met zaad erin. En God zag dat het goed was." (Gen 1:11 ) Het Paradijs Daarna legde Jahweh God, een tuin aan. en liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven, midden in de tuin en de boom van kennis van goed en kwaad. (Gen. 2:8)

Op het kerkhof groeien een paar soorten die in de Bijbel worden genoemd: Pinus, Hedera, Malus, Platanus (net buiten het hof) en Lavandula. Bij renovatie kan die variatie gemakkelijk worden vergroot om ook de symbolische kwaliteit te vergroten. Bomen vormen dus een belangrijk symbool en verschillende bomen hebben soms meerdere betekenissen. Bij restauratie van het kerkhof en het Voorhof kan een groenplan aanleiding zijn de diversiteit op dit kerkhof te vergroten. In een beplantingsplan kan dan worden bezien welke soorten, met welke betekenis, van waarde zijn. Dat geldt voor alle planten, bomen en ook voor bijvoorbeeld stinsenflora.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

23

Over de spirituele waarde van bomen gaat dit gedicht van; Adriaan Janszn van Maasland, 2020. Als de boom ontluikt in het tere groen klinkt ook de boodschap van hoop, nieuw leven en oneindigheid De levensboom schenkt ons liefdevol haar koelte en schaduw waaraan wij ons kunnen laven Jij, mooie boom, eervol aangeplant op deze gewijde grond met toekomst van eeuwen bescherm dit prachtig stiltehof met jouw door miljoenen blaadjes getooide groene kroon In dit hof, waar zo vele tranen vloeiden konden mensen onder jouw bladerdak telkens troost, kracht en liefde vinden Onder jouw machtige kroon, jouw hemels bladerdak, boom, bid ik wordt groot en sterk en leef eeuwig. Blijf bij ons, ook als onze jaren vlieden en wij ons moede hoofd voor eeuwig neerleggen zal jij elk jaar opnieuw ontluiken en eeuwig kracht, moed en leven geven

6.2 Struiken Op het kerkhof staan weinig struiken. Op het Voorhof staan er meer, maar dat heeft een heel andere geschiedenis en is in 2007 opnieuw ingericht. Het is meer open van structuur, en is nooit kerkhof geweest. Het Voorhof bestaat pas sinds 1935. Op het kerkhof kom je enkele zaailingen tegen, vooral van coniferen en een enkele hedera. Weinig van de gevonden struiken leveren voedsel voor vogels en insecten. Op het Voorhof is meer variatie. Op het kerkhof groeit veel Hedera langs de randen en aan de buitenkant van de muren. Zeker als Hedera bloeit is het een goede voedselbron voor bijen en insecten. Ook kunnen vogels er goed in nestelen of schuilen.

6.3 Planten, grassen en kruiden Er is een opmerkelijk verschil tussen het Voorhof en het kerkhof. Het Voorhof heeft wat gazon, maar dat is vooral door prachtige mossen en zwammen overgenomen, zelfs zeldzame soorten. Verder staat er weinig aan planten en kruiden, we vinden er vooral bomen en heesters. Het kerkhof is arm aan planten, grassen en kruiden. Wel groeien hier diverse mossen, korstmossen en paddenstoelen. Stinsenplanten zijn er niet gevonden, maar wellicht dat het voorjaar daar verandering in brengt. Het zou een welkome aanvulling zijn en zou de biodiversiteit flink vergroten. Bij enkele graven staan een of meer planten, zoals Erica, Buxus en Agapanthus. Verderop beschrijven we de gevonden soorten flora en fauna.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

24

7 Een blik op het verleden Sommige bomen die nu aanwezig zijn, zijn door nabestaanden als een jong plantje bij een graf geplant. Op de foto uit 1928 (pag. 17) is er nog weinig groen en zijn er nauwelijks bomen te zien op en rond het kerkhof. Alleen rechts naast de kerk staan bomen en ander groen. Die bomen bestaan niet meer. De rij coniferen, op de foto langs de zuidmuur (pag. 17), staat buiten het kerkhof. Deze bomen bestaan niet meer. Op die plek loopt nu een voetpad, en er staan nu vijf platanen en een Acer. Nu de vervolgvraag: Is het via oude kaarten, het kadaster, het kerkarchief, of familiegegevens van familie De Groot, aantoonbaar wat de kerk van De Groot heeft gekocht? De percelen zijn duidelijk. Maar het is nog niet duidelijk wat er op die grond stond, zoals wat betreft het huisje en de fruitmuur. In onderstaande kadastrale kaartjes is wel duidelijk dat het niet te zien is of er een muur stond. Wel is te zien dat de huidige zuidgrens van de begraafplaats (waarop de muur staat) nog dezelfde is als in 1832 (zie de kadastrale kaart). Voor dit natuurwaardenonderzoek is dit verder niet van belang. Opm. In de vergunningverlening voor sloop van het kerkhof staat dat de grond tot 40 cm boven straatniveau mag worden afgegraven in verband met eventuele aanwezigheid van Romeinse en andere historische resten in de bodem.

mi n f

/.* f*

r,iį ÄO//I

op dri stuk ts do roorifi rei 183? red grwì|pgd dl is noQ ste«ds de zu«le**e grens wn de begraaftttäts

nogunşuandp

c 1955 Tek. 7 Historicus Gerard Beijer. Alles veranderde dus in 1827, toen er een algemeen verbod kwam op het begraven in kerken, kapellen en bedehuizen en ook op kerkhoven in de bebouwde kom van de gemeente. Een begraafplaats moest minstens 35 à 40 ellen buiten de bebouwde kom liggen. De gemeente Naaldwijk kocht een stuk tuingrond van Wouter van der Hoeven en Cornelis van Breemen. Het terrein werd als Algemene Begraafplaats in orde gebracht en op 17 januari 1829 werd de eerste overledene er begraven. Deze begraafplaats lag achter de muur op de foto, dat is oostelijk van de oude katholieke begraafplaats, waar nu de Verdilaan loopt en het parkje daarnaast. Deze Algemene begraafplaats heeft dienstgedaan tot 1865, maar werd te klein. De gemeente kocht toen

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

25

van de weduwe W. Koenekoop aan de Geestweg een terrein. Dat is nog altijd de huidige Algemene Begraafplaats van Naaldwijk; inmiddels is deze ook meermalen uitgebreid.

Dijkweg. Gemeentearchief Westland. Hierboven de Dijkweg, kijkrichting vanuit het oosten naar het dorp toe, ook de molen bestond toen nog. Achter de muur links lag de Algemene begraafplaats. Het huis links, met de fraaie gevel, is het oude tramhuisje, want de tram liep vroeger over de Dijkweg. Rechts staat huize Bijdorp (Rijksmonument). Of de bomen achter de muur op de Algemene Begraafplaats stonden of naast de pastorie, of op beide, is niet duidelijk, zie onderstaande foto. JYaa/dwijk

.-UL,*ü.Ľ!İl Į

f!

Nooti, Loo*dainen.

Foto uit 1898. Op de foto uit 1898, tussen het witte gebouw, de pastorie, (later bekend als 'De Harmonie') en de kerk ligt de katholieke begraafplaats zo stellen de schrijvers van het document "De straat van toen, Dijkweg'' (Els Spaargaren en Gerard Beijer, 2017). Het is mij niet duidelijk of dat zo is..., want zijn die graven dan geruimd of verplaatst? En op de kaarten lijkt er weinig plek voor te zijn. Ik wil hier nog opmerken dat het eeuwig zonde is dat 'de Harmonie' is afgebroken, want dit gebouw was zonder meer een belangrijk onderdeel van de katholieke geschiedenis van Naaldwijk, en een beeldbepalend gebouw. Helaas is er nog altijd weinig waardering voor onze geschiedenis.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

26

Mag je de conclusie trekken dat de omvang van het kerkhof, na aanpassing toen de kerk was gesloopt, door de jaren heen niet meer is veranderd? Links van de Harmonie stond nog een woning, mogelijk een kosterswoning. Zie de tekening van Jaap Binnendijk hieronder.

wi w

v

T+-+

ģġş

Tekening Jaap Binnendijk.

De bomen die hier staan zijn bijna zeker de populieren die in juni 2019 plotsklaps en zonder vergunning en ecoscan zijn gekapt. Er staat nu nog 1 boom op de hoek Dijkweg/Verdilaan, een Robinia pseudoacacia. MM

ŕ.V*"

:: '-à»L

\ vJĒ

Populieren op het terrein van de Harmonie in 2012, ze zijn in 2019 gekapt. De rechterboom is de Robinia pseudoacacia die er nog staat.

7.1 Kort iets over de Harmonie De voormalige pastorie, later "de Harmonie'' genoemd, was veel meer dan een gebouw van stenen en een dak. Het slopen van dit tijdsbeeld is een dieptepunt in de Naaldwijkse katholieke geschiedenis. De naam van de oude pastorie was al in 1935 'de Harmonie'. Het werd een jeugdhuis. In de Tweede Wereldoorlog werden er onder andere mensen in ondergebracht die door de Duitsers uit Hoek van Holland moesten verhuizen. Zo heeft de familie Tabben er gewoond en ook de hoofdagent van de Hoek, Van Duijn. Het gebouw werd voor diverse doeleinden gebruikt, zoals voor vergaderingen van jongeren van de MKB, Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

27

er was een naaischool in gevestigd en er was een zilverkamertje waar zilverpapier werd verzameld voor de missie. Ook de padvinderij St. Laurens vond er onderdak, evenals de kinderopvang. De muziekverenigingen St. Adrianus en Cresendo gebruikten het gebouw als oefenruimte. Deze verenigingen fuseerden onder de naam Fusica. Daarna kochten zij de Harmonie in 1972. Je kan dus gerust spreken van een belangrijk gemeenschapsgebouw. Dat kon ook omdat achter de oude pastorie nog een zaaltje lag. Rond de Harmonie lag veel groen en er stonden grote bomen. De Harmonie werd in 2009 gekocht door bouwer WEBA. Die wilde er een kantorencomplex met appartementen neerzetten, maar WEBA ging failliet en het plan ging niet door. In 2009 werd de Harmonie gesloopt. In hoeverre WEBA ook het aanwezige groen en de bomen heeft gekapt, is niet bekend. De Harmonie stond in 2007, net als het kerkhof, op de nominatie gemeentelijk monument te worden. Het is denkbaar dat dit de reden is dat het gebouw plotsklaps werd gesloopt. In 2021 lag de grond nog altijd braak, bijna alle bomen daar zijn gekapt. Het is een pijnplek voor velen en een wond in de Naaldwijkse (katholieke) geschiedenis. Met dank aan Leo Tabben voor de oorlogsinformatie.