Kerkenvisie
Tekst van het document
Kerkenvisie Gemeente Westland Over de betekenis en de toekomst van kerkgebouwen
Voorwoord In het Westland staan veel kerken. Ze vormen het architectonische
Kerken steunen op hun vrijwilligers
hart van de kernen. De oudste kerken hebben hun oorsprong in de
De huidige tijd kent vele uitdagingen voor eigenaren van de kerkge-
13e tot de 15e eeuw. Denk aan de Oude Kerk in Naaldwijk (ca. 1350)
bouwen. De meeste taken rusten op de schouders van vrijwilligers.
of de Domkerk in De Lier (1440-1460). Ze hebben branden en plun-
Zij zetten zich in met hart en ziel voor het gebruik en onderhoud van
deringen doorstaan. Altijd werden ze weer opgebouwd of gerestau-
de kerk. Het werk dat zij doen is onmisbaar, maar het aantal vrijwil-
reerd. De meeste kerken zijn gebouwd in de 20ste eeuw en zelfs na
ligers loopt sterk terug. Verduurzaming staat hoog op de agenda.
de Tweede Wereldoorlog zoals de Dorpskerk in Maasdijk (1952).
Maar welke mogelijkheden zijn er en welke kosten horen daarbij?
Kerken vertellen inwoners geschiedenis Alle kerken zijn belangrijk voor de inwoners van het Westland. Niet alleen vanwege het religieuze belang. Ze maken ook de geschiedenis tastbaar en beleefbaar. En het zijn belangrijke plekken waar we elkaar ontmoeten. Het zijn vaak publieke plekken die toeganke-
Er wordt nagedacht over meervoudig gebruik of een herbestemming. Het wekt emoties op bij gelovigen, omwonenden en andere belanghebbenden. De kerkenvisie De kerkenvisie geeft een overzicht van alle kerkgebouwen in het
lijk zijn voor iedereen.
Westland. Voor het verkrijgen van een goed beeld zijn alle kerkgebouwen
Kerken blijven belangrijk in de toekomst
De inventarisatie maakt duidelijk dat alle kerkgebouwen bijzonder zijn
De toekomst van al onze kerken raakt ons allemaal. Niet alle kerken
en aandacht vraagt van ons allen. Zoals te lezen in deze kerkenvisie
worden nog gebruikt voor religieuze doeleinden. Er zijn kerken
gaan we samenwerken aan een mooie toekomst in het Westland.
bezocht. Er zijn gesprekken gevoerd met de eigenaren en beheerders.
verdwenen uit het straatbeeld zoals De Voorhof in Honselersdijk of hebben een andere functie gekregen. Denk aan de Nieuwe Kerk in
Carlieke van Staalduinen
Heenweg waar appartementen in zijn gekomen. En er zijn nieuwe
Wethouder Cultuur
geloofsgemeenschappen bij gekomen.
Kerkenvisie Gemeente Westland
2.
Inhoudsopgave 1. Aanleiding en proces
4
4. Huidige staat en gebruik religieus vastgoed
27
•
1.1 Programma Toekomst Religieus Erfgoed
6
•
1.2 Doel van de kerkenvisie
9
•
1.3 Gezamenlijk proces
10
5. Actuele thema’s
30
•
1.4 Raakvlakken met andere beleidsterreinen
12
•
1.5 Kerkgebouwen
14
6. De rol van de gemeente
37
2. Gemeente Westland
15
7. Conclusies
40
•
2.1 Betekenis van het religieus vastgoed
17
•
2.2 Kerkenlandschap in cijfers
21
Overzicht van alle kerkgebouwen
44
3. Religieus vastgoed
23
Bijlage Kerkenpaspoorten
51
•
3.1 Monumentaal beschermd religieus vastgoed
24
•
3.2 Niet beschermd religieus vastgoed
24
•
3.3 Afgestoten religieus vastgoed
24
•
3.4 Kerktorens
25
Kerkenvisie Gemeente Westland
3.
1. Aanleiding en proces
1. Aanleiding en proces De aanleiding voor het opstellen van een kerkenvisie voor de
Een kwart van de kerkgebouwen in Nederland is inmiddels niet meer
gemeente Westland komt voort uit ontwikkelingen die zich op
in religieus gebruik. De verwachting is dat dit aantal de komende
landelijke schaal afspelen. Nederland telt ruim 7100 kerkgebouwen.
jaren nog zal oplopen. We zien dat binnen de gemeente Westland
Door de terugloop van het kerkbezoek en het vergrijzen van zowel
ook enkele kerkgebouwen van eigenaar zijn veranderd en nieuwe
kerkgemeenschappen als vrijwilligersbestanden staat het toekomst-
functies hebben gekregen. Op termijn worden dat er meer. Het is
bestendig beheer van veel kerkgebouwen onder druk. Ook in het
nu zaak om in te spelen op deze ontwikkelingen door met visie te
Westland dreigt dat op den duur kerkgebouwen leeg komen te staan.
kijken naar de kansen die er liggen om onze kerken de centrale rol
De centrale rol die dergelijke gebouwen nu binnen onze gemeen-
te blijven geven die ze verdienen.
schap spelen komt op de tocht te staan als we niet tijdig inspelen op ontwikkelingen die nu al gaande zijn. Wat gebeurt er als kerken aan de eredienst worden onttrokken en wat hebben de overheid en
St. Adrianuskerk, Naaldwijk
andere partners dan aan elkaar?
Kerkenvisie Gemeente Westland
5.
1.1 Programma Toekomst Religieus Erfgoed Eind 2018 is door de landelijke overheid de ‘Nationale Kerkenaanpak’ gestart met als doel een duurzaam toekomstperspectief te ontwikkelen voor het religieuze erfgoed in Nederland. Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) heeft in de periode 2018-2021 middelen beschikbaar gesteld voor het opstellen van kerkenvisies. Met het landelijk Programma Toekomst Religieus Erfgoed ondersteunt de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) gemeenten tot eind 2024 om een eigen kerkenvisie te ontwikkelen en het complexe proces daarna voor te zetten. De gemeente Westland heeft in januari 2021 een aanvraag voor de decentralisatie-uitkering ingediend en deze is toegekend. Naast de bijdrage van het Rijk zet de gemeente een eigen bijdrage met organisato-
Kerkgebouwen zijn voor verschillend mensen, om verschillende redenen, erg belangrijk. Naast de religieuze en sociaal maatschappelijke functie zijn kerken vaak beeldbepalend in het landschap of vertegenwoordigen ze een belangrijke cultuurhistorische waarde. Ze vormen een belangrijk onderdeel van de identiteit van de gemeente en vertegenwoordigen veelal een architectonische stroming. Voor veel inwoners hebben ze een emotionele waarde omdat belangrijke momenten uit het leven er zich hebben afgespeeld zoals dopen, trouwen en rouwen.
rische en personele inzet. Het College en de Raad hebben vanuit die achtergrond gevraagd om een kerkenvisie.
Kerkenvisie Gemeente Westland
6.
Kom niet aan de kerk, de kerk heeft een grote betekenis in het dorp, niet alleen onder leden van de kerkelijke gemeente. Inwoner Ter Heijde
Kerkenvisie Gemeente Westland
7.
In de gemeente Westland staan 41 kerkgebouwen in eigendom van
gebouwen. Dat is belangrijk want het formuleren van een eendui-
en beheerd door kerkgenootschappen. Een deel daarvan is sociaal
dige visie op de toekomst van de kerkgebouwen is complex. Het
en financieel vitaal, een deel ervan heeft te maken met een toe-
is niet los te zien van ontwikkelingen binnen de religieuze gemeen-
nemende druk op het beheer. Inmiddels zijn er 12 voormalige kerk-
schappen zelf. Ieder kerkgebouw is ook onderdeel van een lokale
gebouwen aan de eredienst onttrokken. Ze zijn herbestemd of
context en vraagt om specifieke aandacht. Zeker binnen onze
gesloopt.
gemeente, waar elke dorpskern haar eigen identiteit heeft en ook koestert. De ene kerk zoekt het in multifunctioneel gebruik.
De kerkenvisie maakt het ons mogelijk om met eigenaren,
De ander kiest voor samen verdergaan en één kerk afstoten. De
de gemeente en betrokkenen te anticiperen op komende veran-
volgende gaat voor de ontwikkeling van starterswoningen en hoopt
deringen ten aanzien van functie, gebruik, eigendom van de kerk-
op die manier financiële middelen binnen te krijgen. Het is belangrijk om samen grip te krijgen op deze ontwikkelingen.
Kapel Heilige Geesthofje, Naaldwijk
Kerkenvisie Gemeente Westland
8.
1.2 Doel van de kerkenvisie De kerkenvisie van de gemeente Westland biedt een overzicht van de kerkgebouwen binnen de gemeente. Het geeft zicht op de ontwikkelingen binnen de kerken. Het brengt met alle lokale betrokken partijen de verschillende belangen in beeld en verkent de toekomstplannen en mogelijkheden van de gebouwen. Hierdoor maken we ruimte om combinaties te maken met andere maatschappelijke opgaven en creëren we een groter draagvlak voor de kerkgebouwen in een tijd van veranderingen en uitdagingen. Om dit voor elkaar te krijgen zetten we in op de volgende activiteiten:
* Het inventariseren, samenbrengen en analyseren van het huidige kerkenlandschap * Het inventariseren van de uitdagingen en behoeften van kerkeigenaren met betrekking tot beheer en gebruik van kerkgebouwen * Het ontwikkelen en toegankelijk maken van de kennis over behoud en beheer kerkgebouwen * Het opzetten van een netwerk met de lokaal betrokken partijen en het benoemen van rollen en verantwoordelijkheden * Het creëren van draagvlak bij inwoners en partners voor de kerkgebouwen
Kerkenvisie Gemeente Westland
9.
1.3 Gezamenlijk proces Een belangrijk onderdeel bij het opstellen van de kerkenvisie vormen
De kerkenvisie is opgesteld in samenspraak met de eigenaren
de gesprekken met de kerkgenootschappen. De gesprekken met
en beheercommissies van de kerkgebouwen en vertegen-
hen over de toekomstverwachtingen van de kerkgebouwen en de
woordigers van de historische verenigingen en Westlands
genootschappen vormen de basis van deze visie. In eerste instantie
Museum. Met hen zijn we in bijeenkomsten en gesprekken
hebben we het gehad over de voortzetting van de huidige religieuze
tot een gezamenlijk beeld gekomen van de vraagstukken die
functie van kerkgebouwen. Indien voortzetting niet voor de hand
in het Westland spelen. Deze vraagstukken zijn benoemd in
liggend is, zijn ook alternatieve mogelijkheden ter sprake gekomen.
de bespreking van de actuele thema’s in deze visie.
De kerken leverden zelf via een Excelbestand de feitelijke gegevens aan over de gebouwen en de samenstelling van de genootschappen. Hervormde kerk, Ter Heijde
Met een vertegenwoordiging van kerken en het erfgoedveld is er op 8 april 2023 een startbijeenkomst geweest waar de kaders en de invulling van de kerkenvisie ter sprake kwamen. Omdat één van de heikele punten die in het proces naar voren kwam het beheer van kerkgebouwen betrof is er op 8 juni een informatiebijeenkomst gehouden over energieverbruik en duurzaamheid. Er werd uitleg gegeven over de mogelijkheid om een energiescan aan te vragen, de voorwaarden voor het plaatsen van zonnepanelen bij monumenten en de leningsmogelijkheid voor financiering van duurzaamheidsmaatregelingen.
Kerkenvisie Gemeente Westland
10.
Bij de startfase van het opstellen van de kerkenvisie zijn alle kerkeigenaren en erfgoedorganisaties uitgenodigd voor een informatiebijeenkomst. Al snel ontstond er een prettig gesprek waarbij men elkaar onderling vond; er bleken veel meer raakvlakken dan van tevoren ingeschat. Beleidsmedewerker gemeente Westland
Kerkenvisie Gemeente Westland
11.
1.4 Raakvlakken met andere beleidsterreinen De kerkenvisie sluit op meerdere manieren aan bij de bestaande beleidsthema’s binnen de gemeente Westland: de beleidsnota erfgoed, het accommodatiebeleid en de omgevingsvisie.
Tot slot zoekt de kerkenvisie aansluiting met de omgevingsvisie. We kijken naar de mogelijke verbanden tussen kerkgebouwen
Momenteel wordt een nieuwe beleidsnota erfgoed opgesteld,
en de uitdagingen van onze tijd. Vergrijzing en duurzaamheid zijn
waarin we duidelijke richtlijnen opstellen over wat we wel en
niet alleen voor kerkgenootschappen actuele thema’s. Voor alle
niet willen beschermen en bewaren. Op basis van de criteria
lokale gemeenschappen binnen de gemeente geldt de uitdaging
‘behoud’ en ‘zichtbaarheid’ zal gekozen worden welke erfgoed-
om met deze thema’s om te gaan. Daarbij heeft iedere dorpskern
objecten beschermd blijven of gaan worden. Hiermee werken we
zijn eigen signatuur en ruimtelijke kwaliteiten om rekening mee
toe naar een selectie van objecten, tradities en verhalen die de
te houden. Kerkgebouwen zijn hier vaak een belangrijk onderdeel
gemeenschappelijke geschiedenis en identiteit van de gemeente
van. Om ervoor te zorgen dat de kwaliteit van leven in de kernen
Westland uitlicht en koestert.
optimaal blijft, kijken we naar de voorzieningen die een kern nodig heeft. De rol die een kerkgebouw kan spelen in het vervullen van
De gemeente Westland hanteert een accommodatiebeleid waarbij
de lokale behoeften door middel van een herbestemming wordt
gesteld wordt dat het in eigendom nemen van kerkgebouwen niet
daarin meegenomen. Of het nu gaat over ontmoetingsplekken
aan de orde is. De gemeente draagt niet bij aan de instandhouding
voor de buurt, locaties voor huisartsen, woonruimte of toeris-
van kerkgebouwen.
tische trekpleisters. Of over het koppelen van lokale partners aan kerkbeheerders om nieuwe initiatieven te ontplooien die op deze behoeften aansluiten. Door het overzicht te blijven zien kunnen we de inwoners op meerdere vlakken bedienen en het religieuze erfgoed verankeren in de ontwikkeling van het Westland.
Kerkenvisie Gemeente Westland
12.
Bij de Dorpskerk in ’s-Gravenzande en de Pleinkerk in Wateringen wordt op werkdagen om 11 uur de ‘aardappelklok’ of het ‘klokje van Elven’ geluid om de omwonenden te laten weten dat de piepers op het vuur moeten voor het warme middagmaal. Een traditie die je zou kunnen scharen onder Westlands immaterieel erfgoed. Medewerker beleidsuitvoering gemeente Westland
Kerkenvisie Gemeente Westland
13.
1.5 Kerkgebouwen De kerkenvisie gaat over alle gebedshuizen in de gemeente Westland. In deze visie hanteren we het begrip kerkgebouw voor een gebouw dat door of in opdracht van een religieus genootschap is gerealiseerd, ten behoeve van het gezamenlijk belijden van religie en als zodanig wordt geëxploiteerd. In het document worden 41 kerkgebouwen en de 12 herbestemde (gesloopte) kerken behandeld. De kerkgebouwen staan verspreid over de kernen De Lier, Monster, Ter Heijde, Naaldwijk, ’s-Gravenzande, Heenweg, Honselersdijk, Poeldijk, Wateringen, Kwintsheul en Maasdijk. Van alle kerken in het Westland zijn er 9 een rijksmonument, 12 een gemeentelijk monument en de overige 19 kerkgebouwen hebben geen beschermde status.
Kerkenvisie Gemeente Westland
14.
2. Gemeente Westland
2. Gemeente Westland In 2004 start de ontstaansgeschiedenis van de gemeente Westland.
Monster-Ter Heijde, Historische Vereniging Naaldwijk-Honselers-
Daarvoor had iedere dorpskern haar eigen rijke geschiedenis en
dijk, Genootschap Oud Westland, Vereniging Oud ’s-Gravenzande,
cultuur waarmee ook de vele kerkgebouwen verweven zijn. De
Historische Werkgroep Oud De Lier, Werkgroep Historie Bar-
geschiedenis van de regio Westland wordt levend gehouden door de
tholomeus Poeldijk, Historische Werkgroep Maasdijk, Studiegroep
vele historische verenigingen en instellingen: Westlands museum,
Genealogie Westland, Stichting Monumentaal Westland en
Museum De Timmerwerf, Historisch Archief Westland, Histo-
Werkgroep Erfgoedbescherming Westland. Deze organisaties
rische Vereniging Wateringen-Kwintsheul, Historische Vereniging
beschikken over een schat aan kennis rondom de geschiedenis van de regio in het algemeen, maar ook over de diverse ontstaans-
Glas-in-loodraam, Heilige Bartholomeus, Poeldijk
geschiedenissen van de kernen met daarin de kerkgebouwen en hun geloofsgemeenschappen.
Kerkenvisie Gemeente Westland
16.
2.1 Betekenis van het religieuze vastgoed In deze kerkenvisie wordt rekening gehouden met de verschillende manieren waarop een kerkgebouw een plek van betekenis kan zijn voor de locatie waar zij in staat. Het gaat daarbij om de cultuurhistorische betekenis, de religieuze betekenis en de sociaal-maatschappelijke betekenis.
Cultuurhistorische betekenis Vanuit cultuurhistorisch perspectief vertegenwoordigen kerkgebouwen architectonische stromingen. Vanwege de symbolische en representatieve betekenis van kerkgebouwen is de architectonische vormgeving door de eeuwen heen van grote betekenis geweest, ook als deze sober en ingetogen moest blijven. De religieuze geschiedenis wordt mede tot uitdrukking gebracht in de vormgeving en symboliek van de gebouwen. Dat geldt niet alleen voor het uiterlijk van kerkgebouwen, ook voor het interieur en de aankleding van kerkgebouwen. De geschiedenis van de kerk en religie is niet statisch, maar is continu in beweging. Kerkgebouwen zijn geen uniforme religieuze gebouwen. Ze weerspiegelen in hun typologie en plattegronden een lange traditie.
Wandreliëf, Uniekerk, ‘s-Gravenzande
Kerkenvisie Gemeente Westland
17.
Religieuze betekenis Westland kent al eeuwenlang een verscheidenheid aan religieuze
ingericht als synagoge. Deze functie behield het gebouw tot 1922.
stromingen. Ondanks de reformatie maakte rond 1800 het aandeel
Er zijn ook twee Islamitische verenigingen. In Wateringen werkt het
katholieken nog altijd een aanzienlijk deel van de inwoners uit.
Islamitisch Cultureel Centrum aan een nieuw gebedscentrum waar
Er waren echter ook groepen Nederlands Hervormden, Gere-
ook ruimte is voor maatschappelijke activiteiten, huiswerkbege-
formeerden en Protestanten actief. In 1750 vestigden zich de eerste
leiding en taallessen. Het wordt een ontmoetingsplaats met de wijk.
Joden in Naaldwijk. In 1807 werd de kapel van het Heilige Geesthofje Vergrijzing is van grote invloed op de religieuze gemeenschappen Interieur, Moskee Almouwahidin, Naaldwijk
in het Westland. Desondanks zeggen de meeste kerkelijke organisaties nog voor een langere tijd te kunnen voortbestaan. Er wordt binnen de kerken actief gezocht naar nieuwe manieren om mensen in de lokale dorpsgemeenschap te betrekken en te binden. Een enkele kerkgemeente groeit in ledenomvang ondanks de landelijke trend van secularisatie en krimp.
Kerkenvisie Gemeente Westland
18.
Sociaal-maatschappelijke betekenis Veel kerken hebben ambities voor multifunctioneel of nevenfunctioneel gebruik van het kerkgebouw. Enkele kerken passen de interieurs daarop aan. Kerkbanken worden vervangen door stoelen en keukens worden gemoderniseerd en geschikt gemaakt voor het gebruik van grotere groepen bezoekers. Er worden toekomstvisies gemaakt waarin de kerk meer wordt gebruikt door een breder publiek. Er wordt ingezet op zaalverhuur of het ontwikkelen van nevenactiviteiten zoals het organiseren van lezingen, concerten of tentoonstellingen. Kerken worden ook gebruikt voor een modeshow, een vergaderlocatie of als repetitieruimte voor koren en dansgroepjes. De gedachte daarachter is het levendig houden van het gebouw en sociaal relevant willen blijven zijn. Het kan een manier zijn om langer in het gebouw te blijven kerken terwijl er een gelei-
Interieur, Domkerk, De Lier
delijke transitie naar een ander gebruik van het gebouw mogelijk gemaakt wordt.
Kerkenvisie Gemeente Westland
19.
Er wordt in onze kerk actief gekerkt, maar we organiseren ook maatschappelijke activiteiten. Een voorbeeld daarvan is het onderdak geven aan en ondersteunen van de voedselbank.
Kerkrentmeester kerk Naaldwijk
Kerkenvisie Gemeente Westland
20.
Aantal kerken per dorpskern
2.2. Kerkenlandschap in cijfers
kerk
herbestemd
(deels) gesloopt
In vogelvlucht
De Lier
5
1
1
Monster
5
1
0
Westland oppervlakte in km²
Naaldwijk
5
2
0
‘s-Gravenzande
11
2
0
Wateringen
5
0
0
Aantal inwoners
Honselersdijk
3
0
1
115.728
Kwintsheul
1
0
0
Poeldijk
2
0
0
Aantal dorpskernen
Ter Heijde
1
0
0
11
Maasdijk
3
1
1
Heenweg
0
1
0
90.59
Dorpskern met de meeste kerkgebouwen: ‘s-Gravenzande
Aantal gebouwen opgenomen in de kerkenvisie 53 Kerkdichtheid (kerkgebouwen per km²) 0,59 kerk per km2
Kerktorens
Bouwperiode
14 Kerktorens 2
Losstaande kerktoren
4
Klokkentoren
4
Kerktoren in eigendom van gemeente
2
Rijksmonumentale toren
Kerkenvisie Gemeente Westland
21.
Eigenaren kerkgebouwen
2
1
3
1 1 1 11
2 3
8
18
Room Katholiek kerk
Erfgoed instelling
Protestantse gemeente (PKN)
Particulier
Gereformeerde kerk
Gemeente Westland
Evangelische gemeente
Vastgoed / Projectontwikkelaar
Hervormde kerk
Cultureel Maatschappelijk bedrijf
Islamitische vereniging
Gebruik kerkgebouw
Status
9
1 2 Rijksmonumenten
10
Gemeentelijke monumenten Niet beschermde kerkgebouwen
12
Voormalige kerkgebouwen
3 Wonen 19 Religieus 5 Cultureel maatschappelijk
Voormalige kapellen
20 Monumentale orgels
22 Religieus en cultureel maatschappelijk
1 Bedrijfskantoor
Kerkenvisie Gemeente Westland
22.
3. Religieus vastgoed
3.1 Monumentaal beschermd religieus vastgoed
3.2 Niet beschermd religieus vastgoed
In de gemeente Westland hebben 9 kerkgebouwen de status van
In de gemeente Westland hebben 20 kerkgebouwen geen
rijksmonument en 12 kerkgebouwen de status van gemeentelijk
beschermde (monumentale) status. Het ligt niet in de lijn der
monument. De (monumentaal) beschermde kerkgebouwen zijn van
verwachting dat op middellange termijn hiervan kerkgebouwen
bijzondere cultuurhistorische waarde.
worden aangewezen als gemeentelijk monument.
Een bijzonderheid is dat in één gemeentelijk monument een zeldzaam orgel aanwezig is. Het is benoemd als rijksmonument.
3.3 Afgestoten religieus vastgoed In de gemeente Westland zijn 12 kerkgebouwen in de afgelopen jaren herbestemd of gesloopt. Veelal is gekozen voor een nieuwe invulling met woningbouw. Soms is de kerk daarvoor gesloopt of
Interieur, Concordiakerk, Maasdijk
gerenoveerd om appartementen mogelijk te maken.
Kerkenvisie Gemeente Westland
24.
3.4 Kerktorens Veel van de kerken in Westland hebben een toren. Of als een vaste toren niet mogelijk was een klokkenstoel. De torens zijn van betekenis in de dorpskernen, het zijn referentiepunten in het landschap. De toren is ook de plek waar de klokken hangen. Via de galmgaten verspreidt het geluid zich over de omgeving. Met het luiden van de klok wordt de tijd aangegeven en de kerkgangers op de hoogte gesteld van de wekelijkse kerkdiensten. Het kan ook bij gevaar of herdenkingen de burgers opmerkzaam maken. Van de 14 kerktorens in het Westland zijn er vier in eigendom van de gemeente. Dit zijn de torens van de Grote Kerk in Monster, Domkerk in De Lier, Pleinkerk in Wateringen en Oude Kerk in Naaldwijk. Dit heeft alles te maken met de periode dat Napoleon aan de macht was. Sommige kerktorens werden in 1798 door een nieuwe wet eigendom van de burgerlijke gemeente. De torens konden een militaire functie vervullen als uitkijkpost of als schuilplaats dienen bij calamiteiten zoals het stijgen van het water. De torens hebben ook een toeristische waarde. Mensen vinden het leuk om de treden te beklimmen en vanaf hoogte uit te kunnen kijken naar het omringende landschap. Domkerk, De Lier
Kerkenvisie Gemeente Westland
25.
Kerktorens wijzen niet alleen naar de hemel, het zijn ook bakens in het landschap.
Inwoner gemeente Westland
Kerkenvisie Gemeente Westland
26.
4. Huidige staat en gebruik religieus vastgoed
De algehele bouwkundige staat van de huidige in functie zijnde
voeren aan de beide kerkgebouwen en -interieurs. In Maasdijk is
kerkgebouwen is over het algemeen redelijk tot goed te noemen. Dit
De Hoeksteen uit de eredienst genomen en gesloopt. Er zijn
is mede het gevolg van fusies tussen kerkgenootschappen. Voor-
woningen voor in de plaats gekomen. Het Kruispunt kreeg de naam
beelden hiervan zijn de fusie tussen de Domkerk en de Vredekerk
Dorpskerk en is geheel gerenoveerd. Door de fusie heeft de kerk-
in De Lier en de fusie tussen De Hoeksteen en Het Kruispunt in
gemeenschap de zorg niet meer over meerdere kerkgebouwen.
Maasdijk. Samen gaan ze verder als PKN De Lier en PKN Maasdijk.
Alle aandacht en zorg kan toegespitst worden op één kerkgebouw.
In De Lier was de fusie het startsein om aanpassingen uit te
Ook de middelen kunnen daar dan voor worden gebruikt.
Glas-in-loodraam, De Hoeksteen (Onze Lieve Vrouw ter Hemelopneming), ‘s-Gravenzande
Veel kerkgebouwen worden hoofdzakelijk gebruikt voor de zondagse mis of kerkdienst en/of een uitvaart, doop- of trouwdienst. Verder worden in enkele kerkgebouwen concerten, tentoonstellingen en sociale activiteiten georganiseerd. Denk daarbij aan een koffieochtend voor senioren, restaurant voor de buurt of filmavond voor de eigen leden. Kerkgebouwen worden ook ingezet als stembureau voor de verkiezingen en repetitieruimte voor lokale koren of dansgezelschappen.
Kerkenvisie Gemeente Westland
28.
Daar waar het ledental van de kerkgemeenschap sterk terugloopt, is het risico op afstoting en sluiting het grootst en zal een vraag naar herbestemming spelen. Recente voorbeelden van kerkgebouwen die afgestoten zijn, zijn de Nieuwe Kerk in Heenweg, de Oude Kerk in Maasdijk en de voormalige kerk ‘t Kruispunt in ‘s-Gravenzande. Alle drie de kerkgebouwen hebben een woonfunctie gekregen. Geconstateerd wordt dat momenteel drie kerkgenootschappen in de gemeente Westland plannen hebben om de kerkgebouwen uit de eredienst te onttrekken en daarover gesprekken voert met waar nodig het Bisdom Rotterdam en de gemeente Westland. Daarnaast zijn er enkele eigenaren die nadenken over (partiële) herbestemming in de nabije toekomst. Nieuwe Kerk, Heenweg
Voor alle kerkgebouwen geldt dat bij een toekomstige inventarisatie naar beschikbare maatschappelijke ruimtes, door de gemeente bekeken wordt in hoeverre het mogelijk en wenselijk is om de functie te wijzigen naar multifunctioneel centrum. In sommige gevallen hebben kerkgemeenschappen zelf al zo’n ontwikkeling ingezet. Het idee hierachter is dat een mogelijke functiewijziging naar multifunctioneel centrum ertoe leidt dat het publieke karakter van grotere kerkgebouwen behouden blijft.
Kerkenvisie Gemeente Westland
29.
5. Actuele thema’s
5. Actuele thema’s In dit hoofdstuk worden actuele vraagstukken rondom het
Veel kennis over het beheer en financiële ondersteuning van
voortbestaan van kerkgebouwen behandeld. Tijdens de gesprekken
monumenten is te vinden op de website Monumenten.nl en
met de kerkgenootschappen kwamen deze thema’s herhaaldelijk
Restauratiefonds.nl of de kennisbank van de Rijksdienst voor
voorbij.
Cultureel Erfgoed (RCE).
1. Onderhoud
Met betrekking tot herbestemming is veel kennis te vinden op de website Herbestemming.nu en de website van de RCE;
Het onderhoud van kerkgebouwen is een punt van aandacht voor
Cultureelerfgoed.nl/domeinen/monumenten. Voor subsidiemo-
alle kerkeigenaren. Het vereist een behoorlijk budget en daarmee
gelijkheden via de gemeente Westland wordt verwezen naar de
een financiële buffer om dit te kunnen bekostigen. Niet alle kerkge-
gemeentelijke website.
meenschappen hebben die buffer tot hun beschikking en zullen in het geval van een groot onderhoudsproject aan de slag moeten met fondsenwerving. Dit kan via de (overheids-) subsidies of via collecten bij de eigen kerk of activiteiten als veilingen en markten. Subsidies zijn met name relevant voor kerkgebouwen met een monumentale status.
Via de Vereniging Kerkrentmeesterlijk Beheer (VKB) voor de protestante kerken in Nederland wordt veel kennis en kunde over het onderhoud en beheer van kerken gedeeld. Er worden webinars en vragenuurtjes opgesteld en kerkrentmeesters kunnen adviseurs vragen om specifieke kennis. Via het te vormen netwerk van kerkenraden en kerkrentmeester kunnen ‘good practices’ gedeeld worden. De kerkrentmeesters hebben veel kennis op het gebied van behoud en beheer. Met elkaar kan kennis gedeeld worden en ook nieuwe kennis worden opgedaan.
Kerkenvisie Gemeente Westland
31.
2. Energieverbruik en duurzaamheid Duurzaamheid is een ander belangrijk aandachtspunt. De hoogte van de energierekening en het comfort van bezoekers zijn belangrijke factoren voor het eigen gebruik of de exploitatie van een kerkgebouw. Vanwege de kenmerkende architectuur van kerkgebouwen met veel hoge, open ruimtes en gebruik van veelal enkel glas, is het verwarmen van kerkgebouwen in de koude maanden altijd al kostbaar geweest. Momenteel lopen deze kosten door stijgende energieprijzen nog verder op. Interieur, Nederlands Hervormde kerk, Wateringen
De kosten voor verduurzaming zijn vaak een drempel om tot een investering over te gaan. Toch zijn er initiatieven ontstaan die verduurzaming en energiebesparing in kerkgebouwen willen aanjagen. Dit zorgt ervoor dat kerkgebouwen die met dit vraagstuk worstelen er niet helemaal alleen voor hoeven staan. De energietransitie, en de extra impulsen op het gebied van verduurzaming die we vanuit het Rijk kunnen verwachten, zouden aanknopingspunten kunnen bieden voor duurzamer en toekomstgericht gebruik van kerkgebouwen. De gemeente Westland biedt de Energiescan aan en heeft leningsmogelijkheden voor financiering van duurzaamheidsmaatregelen.
Kerkenvisie Gemeente Westland
32.
3. Bisdom Rotterdam Bij het opstellen van deze kerkenvisie is ook nadrukkelijk gekeken naar de kaders die er al zijn voor een herbestemming of nevenfunc-
Het bisdom heeft zes voorwaarden opgesteld voor het gebruik van de rooms katholieke kerkgebouwen.
tioneel gebruik van kerkgebouwen. Het Bisdom Rotterdam speelt voor de katholieke kerken hier een belangrijke rol in. Zij zetten met
1. Een rk-kerk is een gebouw dat primair bedoeld is voor de samen-
betrekking tot de kerkvisie in op het ‘voortzetten van het gebruik van
komst van de gelovigen om de eredienst te vieren;
de kerkgebouwen, met het geloof voorop. Het gaat om de kerkgebouwen in relatie tot de geloofsgemeenschap.’ Interieur, St. Machutuskerk, Monster
2. In een rk-kerkgebouw kunnen geen activiteiten plaatsvinden die in tegenspraak zijn met de aard van het kerkgebouw, noch met geloof en zeden van de rk-kerk; 3. Wanneer een rk-kerkgebouw te groot is geworden, kan worden nagedacht over de bestemming van een deel van het gebouw c.q. een ander gebruik van een gedeelte van het kerkgebouw. Deze gedeeltelijke herbestemming dient niet in tegenspraak te zijn met de aard van het kerkgebouw als plaats van eredienst.
Kerkenvisie Gemeente Westland
33.
4. Vereist wordt dat bij een gedeeltelijke herbestemming (voor
Interieur, St. Andreaskerk, Kwintsheul
kortere dan wel voor langere tijd) dit gebeurt op basis van nevenfunctionaliteit, d.w.z. een waardig gebruik van een deel van het rk-kerkgebouw volstrekt gescheiden van het gedeelte dat voor de eredienst is bestemd; 5. Het liturgische deel van een rk-kerkgebouw, d.w.z. het priesterkoor (liturgisch centrum) alsook de ruimte waar de gelovigen plaatsnemen om deel te nemen aan de eredienst, kan niet worden ingezet om het andere gedeelte van de kerk (dat een andere bestemming heeft gekregen) bij gelegenheid te vergroten of anderszins te faciliteren. Dat zou neerkomen op multifunctionaliteit van het liturgische deel van het kerkgebouw; 6. De nevenfunctionaliteit van het niet-liturgisch deel zou eventueel bespreekbaar zijn, namelijk dat dit deel beschikbaar komt als zitplaats voor gelovigen wanneer er sprake zou zijn van een groot aantal kerkbezoekers voor een bepaalde liturgische viering.
Kerkenvisie Gemeente Westland
34.
4. Draagvlak voor de kerkgebouwen Door de kerkgebouwen te leren kennen ontstaat er waardering. Waardering is de grondslag onder een gezamenlijke inzet en betrokkenheid bij de toekomst van onze gebouwen met een rijke geschiedenis. Open Monumentendag en Open Kerkendag zijn momenten om de aandacht voor de kerkgebouwen te verstevigen. Op deze dagen komen niet alleen de eigen leden naar de kerk maar ook buurtbewoners en erfgoed geïnteresseerden brengen een bezoek. Een groeiende groep jongeren komt niet of nauwelijks nog in de kerkgebouwen. Dat geldt ook voor veel medeburgers met een niet-christelijke achtergrond. Deze groepen zijn minder goed bekend met het belang en de betekenis van kerkgebouwen. Door hen met de rijke betekenislagen van de kerken in contact te brengen, wellicht ook door het nevenfunctionele gebruik van een kerkgebouw, kan het draagvlak vergroten. Jongeren maakten nog geen deel uit van het proces om tot deze kerkenvisie te komen. Het is wel belangrijk om ze aan te haken bij toekomstige ontwikkelingen.
Bij Open Monumentendag 2023 hebben 19 kerken de deur opengezet en lieten het publiek door middel van een programma kennis maken met het kerkgebouw. Er ligt een mooie uitdaging om met jong en oud na te denken over hoe hier voor de komende jaren een vervolg aan te geven. Kerken zijn musea, ze bevatten waardevolle kunstschatten. Kerken spelen met licht en geluid. Muziek vult de ruimte met klanken. Kerken vertellen verhalen en zorgen voor herinneringen. Deze uitgangspunten kunnen zorgen voor bijzondere ontmoetingen tussen de kerken en de bezoekers.
Kerkenvisie Gemeente Westland
35.
5. Vrijwilligers Het onderhoud en beheer van veel kerkgebouwen en omliggende gronden in het Westland draait (deels) op de inzet van lokale vrijwilligers. Ook binnen het vrijwilligersbestand is er sprake van de eerdergenoemde vergrijzing. Veel beherende organisaties vinden het steeds moeilijker vinden om nieuwe krachten duurzaam aan het kerkgebouw te binden.
De betrokkenheid van inwoners is van cruciaal belang voor het in stand houden van ons erfgoed en het benutten van de kansen die kerkgebouwen aan onze gemeente bieden. In het stimuleren van vrijwilligerswerk kan de gemeente Westland een rol spelen door de waardering te tonen voor de belangrijke inzet die wordt geleverd.
Kerkenvisie Gemeente Westland
36.
6. De rol van de gemeente
6. De rol van de gemeente Kerkeigenaren kunnen bij de gemeente Westland terecht bij vragen op het gebied van regulier onderhoud, restauratie, beheer, gebruik, vergunningprocedures of bestemmingsplanwijzigingen. In geval
De gemeente Westland heeft ten aanzien van (monumentaal beschermde) kerkgebouwen de volgende rollen:
de noodzaak bestaat om een kerkgebouw aan de eredienst te onttrekken en te sluiten, dan is de gemeente Westland bereid om
1. Open staan voor ander (tijdelijk) gebruik en daarmee herbestem-
mee te denken over herontwikkeling of herbestemming. Dit wordt
ming faciliteren;
bewerkstelligd door het adviseren en faciliteren van eigenaren van
De gemeente Westland staat open voor ander tijdelijk gebruik
religieus vastgoed.
en faciliteert, op verzoek, herbestemming. Bij gemeentelijke monumenten zal advies ingewonnen worden bij de commissie
In de praktijk gebeurt dat ook bij de Omgevingstafel Westland
omgevingskwaliteit van de gemeente terwijl bij rijksmonumenten
(OTW), het traject voor het verlenen van een omgevings-
advies wordt ingewonnen bij de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.
vergunning en de begeleiding van onderhoud, restauraties, energiemaatregelen en verbouwingen. Het contact verloopt via
2. Het bieden van advies en begeleiding over energiemaatregelen
omgevingsloket@gemeentewestland.nl.
en financiële mogelijkheden (subsidies en voordelige leningen van andere overheden, fondsen), als dat gewenst is; De gemeente Westland heeft tot taak het adviseren en begeleiden bij het in stand houden van monumenten, restauratie en onderhoud. Dit gebeurt meestal naar aanleiding van concrete vragen van pandeigenaren. Informatie is verkrijgbaar via de website Westland Woont Duurzaam.
Kerkenvisie Gemeente Westland
38.
3. Meedenken met kerkbesturen bij het vinden van een passende
Bij kerkgebouwen die de status hebben van rijksmonument is een
invulling van leegstaand religieus vastgoed;
inventarisatie gedaan door de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed
De gemeente Westland kan, nadat een kerkbestuur het voornemen
(RCE). Net zoals bij gemeentelijke monumenten het geval is, zijn
tot sluiting van een kerkgebouw kenbaar heeft gemaakt, actief
bijzondere cultuurhistorische waarden vastgelegd in een reden-
meedenken over het vinden van een passende invulling van leeg-
gevende omschrijving. De inventarisaties bieden een bruikbaar
staand religieus vastgoed. Daarbij zal primair gekeken worden naar
handvat bij toekomstige transformatie en hiermee kunnen vragen
in hoeverre, gelet op de cultuurhistorische waarden, het van belang
van potentiële initiatiefnemers adequaat beantwoord worden.
is dat een bepaald kerkgebouw voor Westland behouden blijft. Rijksen gemeentelijke monumenten zijn vanwege hun monumentale
Ten aanzien van bovenstaande punten zal de gemeente Westland
status behoudens waardig.
haar rol blijven continueren. De dialoog met de huidige- en toekomstige kerkeigenaren is van belang om nieuwe functies mogelijk te
4. Het faciliteren van transformaties;
maken en zo beeldbepalende kerkgebouwen voor Westland te
De gemeente Westland zal, net als bij elke andere herbestemming
behouden. Bij eventuele herbestemming is een integrale bena-
het proces faciliteren. In de praktijk gebeurt dit bij de Omgevings-
dering van belang. Van de gemeente Westland vraagt dat om een
tafel Westland (OTW).
goede interne samenwerking en afstemming.
Kerkenvisie Gemeente Westland
39.
7. Conclusies
7. Conclusies Binnen de gemeente Westland bevinden zich unieke kerkgebouwen die beeldbepalend zijn voor de afzonderlijke kernen. De meeste kerken genieten een beschermde status en verkeren in een goede staat van onderhoud.
Energiebesparing draagt bij aan het verbeteren van de
De landelijke trend van leegstand en mogelijke afstoting van religieus
Het sluiten/afstoten van kerkgebouwen biedt kansen. Een
vastgoed is in de gemeente nog niet direct zichtbaar, maar zal op
transformatie naar een multifunctioneel centrum zorgt ervoor
termijn zeker gaan spelen bij een aantal kerkgebouwen.
dat het publieke karakter behouden blijft en het kerkgebouw
exploitatie, maar is afhankelijk van de investeringsmogelijkheden van de kerkeigenaar. Grote investeringen lonen vooral bij een aanzienlijke energierekening.
ook in de toekomst een gemeenschapsfunctie blijft vervullen. Subsidies voor onderhoud en restauratie stimuleren het in stand
In geval interieurdelen monumentale bescherming genieten,
houden van monumenten, maar dragen niet bij aan de exploitatie
wordt een verandering van functie lastiger.
van een kerk als instituut. In het geval dat de onderhoudslasten voor een kerkgemeenschap niet meer opgebracht kunnen worden, kan dit aanleiding zijn om een kerkgebouw af te stoten. Het sluiten en afstoten van kerkgebouwen hoeft niet altijd het gevolg te zijn van een afname van het aantal kerkgangers. Op dit moment staan binnen de gemeente Westland geen kerkgebouwen leeg. Nevengebruik zal door de gemeente Westland worden gestimuleerd door mee te werken aan het (cultureel maatschappelijk) gebruik van kerken en door (incidentele) evenementen toe te staan.
Kerkenvisie Gemeente Westland
41.
Per kerkgebouw kan, indien sluiting en afstoting dreigt, een herbestemmingsprofiel opgesteld worden. Voordat een proces tot herbestemming in gang wordt gezet kan een herbestemmingsprofiel dienen als kader voor de eigenaar, de potentiële koper, de architect en ook voor de gemeente zelf, voor sturing, plantoetsing en vergunningverlening.
Ten aanzien van behoud van religieus vastgoed zal het maatschappelijke belang, met inbegrip van de cultuurhistorische waarden, en het belang van de (nieuwe) eigenaar van een kerkgebouw goed tegen elkaar afgewogen moeten worden. Het is aan kerkbesturen om een beslissing te nemen en keuzes
Appartementencomplex met kerktoren van De Hoeksteen, Maasdijk
te maken in het transformatieproces. Herbestemmingsprofielen die opgesteld worden door kerkbesturen en inventarisaties/waarderingen kunnen helpen om weloverwogen keuzes te maken. Ze kunnen ingezet worden als sturingsmiddel en kunnen daarmee meer duidelijkheid verschaffen voor initiatiefnemers. Een positieve grondhouding van de gemeente ten aanzien van nieuw gebruik en functieverandering is een voorwaarde voor duurzaam behoud van religieus vastgoed. Aan deze positieve grondhouding kan uiting gegeven worden door het faciliteren van ruimtelijke procedures. Dat vraagt om een integrale aanpak van dit vraagstuk.
Kerkenvisie Gemeente Westland
42.
Een status van gemeentelijk of rijksmonument zorgt ervoor dat het college in beginsel nooit een omgevingsvergunning voor slopen zal verlenen. De gemeente dient bij monumenten altijd advies in te winnen. Bij rijksmonumenten zal advies ingewonnen worden bij de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. Bij gemeentelijke monumenten zal de commissie omgevingskwaliteit om advies worden gevraagd. Kerkbesturen weten de weg naar de gemeente te vinden. Initiatieven worden via de Omgevingstafel Westland (OTW) getoetst op wenselijkheid en toepasbaarheid. Het proces om tot deze kerkenvisie te komen heeft de dialoog tussen de gemeente geïntensiveerd, de waardevolle inzichten en contacten die dit opgeleverd heeft bieden een basis voor de toekomst.
Kerkenvisie Gemeente Westland
43.
Overzicht van alle kerkgebouwen
Overzicht van alle kerkgebouwen Rijksmonumenten 1. Domkerk, De Lier
27. Ontmoetingskerk, Naaldwijk
2. Grote Kerk, Monster
28. Hervormde kerk, Poeldijk
3. St. Machutuskerk, Monster
29. Uniekerk, ‘s-Gravenzande
4. St. Adrianuskerk, Naaldwijk
30. Noorderkerk, ‘s-Gravenzande
5. Oude Kerk, Naaldwijk
31. Het Kruispunt, ‘s-Gravenzande
6. Dorpskerk, ‘s-Gravenzande
32. Zuiderkerk, ’s-Gravenzande
7. St. Lambertuskerk, ‘s-Gravenzande
33. De Hoeksteen (Onze Lieve Vrouw
8. Nederlands Hervormde kerk, Wateringen 9. St. Jan de Doper, Wateringen
34. Westerkerk, ‘s-Gravenzande
Gemeentelijke monumenten
36. De Lichtbron, Wateringen (in transitie)
10. Vredekerk, De Lier
37. De Nieuwe Rank, ‘s-Gravenzande
11. H.H. Martelaren van Gorcum, De Lier
38. Moskee Almouwahidin, Naaldwijk
12. Onze Lieve Vrouw van Goeden Raad,
39. Volle Evangelie Gemeente De Aar,
6.
14. De Hoeksteen, Monster
41. Plymouth Brethren Christian Church, De Lier
17. Vrijzinnige Protestantse kerk, Honselersdijk
42. Nieuwe kerk, Heenweg
18. Maranathakerk, ‘s-Gravenzande
43. Gereformeerde kerk, Maasdijk
19. Concordiakerk, Maasdijk
44. De Hoeksteen, Maasdijk
20. Dorpskerk, Maasdijk
45. De Kandelaar, Naaldwijk
21. Regenboogkerk, Honselersdijk
46. De Brug, ‘s-Gravenzande
40. 8.
9.
14. 3. 50.
29. 51. 21. 47. 17.
12.
18. 39. 34.
40. Islamitisch Cultureel Centrum, Wateringen
Voormalige kerkgebouwen
25.
24. 2. 52.
13. St. Andreaskerk, Kwintsheul
16. Hervormde kerk, Ter Heijde
35. 36.
16.
‘s-Gravenzande
15. Heilige Bartholomeus, Poeldijk
15. 13.
ter Hemelopneming), ‘s-Gravenzande 35. St. Josephkerk, Wateringen (in transitie)
Honselersdijk
28.
46. 37.
38.
32.
45. 33. 30.
42. 7.
4. 5.
31.
53. 27. 26. 49.
11.
48. 41. 19. 23.
43.
20. 44.
1.
10.
22.
47. De Voorhof, Honselersdijk Niet beschermde kerkgebouwen
48. Johanneskerk, De Lier
22. Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt, De Lier (in transitie)
49. De Rank, De Lier
23. Heilige Jacobus, Maasdijk
50. Gereformeerde Kerk, Wateringen
24. Oud Gereformeerde Gemeente, Monster
51. Kerk, ’s-Gravenzande
25. Maranathakerk, Monster
52. Kapel St. Josephklooster (Noviteit), Monster
26. Gereformeerd – Bevindelijke Kerk, Naaldwijk
53. Kapel Heilige Geesthofje, Naaldwijk
Kerkenvisie Gemeente Westland
45.
Overzicht van alle kerkgebouwen 1. Domkerk, De Lier
2. Grote Kerk, Monster
3. St. Machutuskerk, Monster
4. St. Adrianuskerk, Naaldwijk
5. Oude Kerk, Naaldwijk
6. Dorpskerk, ‘s-Gravenzande
7. St. Lambertuskerk, ‘s-Gravenzande
8. Nederlands Hervormde kerk, Wateringen
9. St. Jan de Doper, Wateringen
10. Vredekerk, De Lier
11. H.H. Martelaren van Gorcum, De Lier
12. Onze Lieve Vrouw van Goeden Raad, Honselersdijk
Kerkenvisie Gemeente Westland
46.
Overzicht van alle kerkgebouwen 13. St. Andreaskerk, Kwintsheul
14. De Hoeksteen, Monster
15. Heilige Bartholomeus, Poeldijk
16. Hervormde kerk, Ter Heijde
17. Vrijzinnige Protestantse kerk, Honselersdijk
18. Maranathakerk, ‘s-Gravenzande
19. Concordiakerk, Maasdijk
20. Dorpskerk, Maasdijk
21. Regenboogkerk, Honselersdijk
22. Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt, De Lier
23. Heilige Jacobus, Maasdijk
24. Oud Greformeerde Gemeente, Monster
Kerkenvisie Gemeente Westland
47.
Overzicht van alle kerkgebouwen 25. Maranathakerk, Monster
26. Gereformeerd – Bevindelijke Kerk, Naaldwijk 27. Ontmoetingskerk, Naaldwijk
28. Hervormde kerk, Poeldijk
29. Uniekerk, ‘s-Gravenzande
30. Noorderkerk, ‘s-Gravenzande
31. Het Kruispunt, ‘s-Gravenzande
32. Zuiderkerk, ’s-Gravenzande
33. De Hoeksteen, ‘s-Gravenzande
34. Westerkerk, ‘s-Gravenzande
35. St. Josephkerk, Wateringen
36. De Lichtbron, Wateringen
Kerkenvisie Gemeente Westland
48.
Overzicht van alle kerkgebouwen 37. De Nieuwe Rank, ‘s-Gravenzande
38. Moskee Almouwahidin, Naaldwijk
39. Volle Evangelie Gemeente De Aar, ‘s-Gravenzande 40. Islamitisch Cultureel Centrum Naaldwijk
41. Plymouth Brethren Christian Church, De Lier
42. Nieuwe kerk, Heenweg
43. Gereformeerde kerk, Maasdijk
44. De Hoeksteen, Maasdijk
45. De Kandelaar, Naaldwijk
46. De Brug, ‘s-Gravenzande
47. De Voorhof, Honselersdijk
48. Johanneskerk, De Lier
Kerkenvisie Gemeente Westland
49.
Overzicht van alle kerkgebouwen 49. De Rank, De Lier
50. Gereformeerde kerk, Wateringen
51. Kerk, ‘s-Gravenzande
52. Kapel St. Josephklooster (Noviteit), Monster
53. Kapel Heilige Geesthofje, Naaldwijk
Kerkenvisie Gemeente Westland
50.
Bijlage Kerkenpaspoorten Een uitgebreid overzicht van alle kerkgebouwen, het gebruik en de kerkgenootschappen in de gemeente
Kerkenvisie Gemeente Westland
51.
1. Domkerk Adres
Arent Dirckzn. Vosstraat 3, De Lier
Bouwjaar
1440-1460
Geloofsgemeenschap
PKN De Lier
Bouwstijl
Neo Gotiek
Architect Kerk
Rijksmonument nr. 25879
Toren
Rijksmonument nr. 25880 Eigendom gemeente Westland
Gebruik
Religieus Cultureel Maatschappelijk
Informatie De kerk bepaalt met haar stompe toren al vanaf de 15e eeuw het dorpsbeeld van De Lier. Het onderste deel van de toren is tijdens de bouw verzakt waarna men de twee volgende geledingen er telkens weer recht bovenop heeft gebouwd. Om verdere verzakking te voorkomen, is bij de grote restauratie in de jaren ‘50 van de vorige eeuw de toren onderheid. Gelijktijdig zijn de huidige boogversieringen met nissen in het metselwerk aangebracht. Naast de vaste luidklokken huisvest de toren ook een fraai carillon. De inrichting van de kerkzaal is in 2022 met behoud van sfeer en identiteit, aan de eisen van de tijd aangepast. Nu wordt de kerkzaal ook steeds meer voor culturele en maatschappelijke activiteiten gebruikt. Kerkenvisie Gemeente Westland
52.
2. Grote Kerk Adres
Kerkplein 1, Monster
Bouwjaar
1400 - 1450
Geloofsgemeenschap
PKN – Nederlands Hervormde gemeente Monster
Bouwstijl
Gotiek
Architect
J.C. Wentink
Kerk
Rijksmonument nr. 30044
Toren
Eigendom gemeente Westland
Gebruik
Religieus
Informatie De Grote Kerk is een hallenkerk, herbouwd op de muren en enige zuilen van de in 1901 afgebrande kerk. De toren dateert uit 1443 en het schip tussen de periode van 1400 en 1450. De kerk is eerder gesticht; de oudste teruggevonden restanten dateren uit de 11e eeuw. Het gebouw is in de loop van de tijd uitgebreid en heeft omstreeks 1450 zijn huidige omvang gekregen. Aan de westzijde staat een forse toren met een tufstenen basis, vermoedelijk afkomstig van een ouder kerkgebouw. Het kerkgebouw, in de vroeger tijden gewijd aan de Heilige Machutus, maakte deel uit van een van de oudste parochies in het kustgebied en vormde de moederkerk van vele omliggende parochies.
Kerkenvisie Gemeente Westland
53.
3. St. Machutuskerk Adres
Choorstraat 103, Monster
Bouwjaar
1828-1831
Geloofsgemeenschap
RK
Bouwstijl
Neo Classicisme
Architect
Samuel van Rijswijk
Kerk
Rijksmonument nr. 30042
Toren
Ja
Gebruik
Religieus
Informatie De éénbeukige kruiskerk is een waterstaatskerk. Het is met financiële steun van Koning Willem I, rijkssubsidie en de goedkeuring van het ministerie van Waterstaat gebouwd. De kerk is meerdere keren vergroot; in 1859 en 1927. In de stenen gevel boven de ingang staat het natuurstenen beeld van Bisschop Machutus, gemaakt door Louis Veneman. In de tuin bevindt zich een Lourdesgrot. De kerk heeft situationele waarde vanwege de stedenbouwkundige ligging in de Choorstraat van Monster, waar zich meerdere monumenten bevinden. De kerk is beeldbepalend in de straat.
Kerkenvisie Gemeente Westland
54.
4. St. Adrianuskerk Adres
Molenstraat 29, Naaldwijk
Bouwjaar
1930-1931
Geloofsgemeenschap
RK
Bouwstijl
Neo Gotiek
Architect
J.C.F. Margry en J.P. Dessing
Kerk
Rijksmonument nr. 527120 Complex Rijksmonument nr. 531278
Toren
Ja
Gebruik
Religieus
Informatie De Adrianuskerk, liggend in het midden van de winkelstraat van Naaldwijk, is van cultuurhistorisch belang vanwege de stedenbouwkundige waarde, de kwaliteit van de architectuur en het beeldbepalende karakter. De kerk is in de neogotiek afgeleide stijl, de ‘Rotterdamse gotiek’, met brede spitsbogen gebouwd met bijbehorende pastorie en ommuring van het kerkplein met een Heilig Hartbeeld. De architect heeft in zijn ontwerp een nieuw liturgisch uitgangspunt voor de kerkbouw toegepast, waarbij onbelemmerd zicht op het hoofdaltaar een rol speelde.
Kerkenvisie Gemeente Westland
55.
5. Oude Kerk Adres
Wilhelminaplein 5, Naaldwijk
Bouwjaar
Ca. 1350
Geloofsgemeenschap
PKN – Hervormde gemeente Oude Kerk Naaldwijk
Bouwstijl
Gotisch
Architect Kerk
Rijksmonument nr. 30168
Toren
Eigendom gemeente Westland
Gebruik
Religieus Cultureel Maatschappelijk
Informatie De Oude Kerk in Naaldwijk is een monumentale gotische bakstenen kruiskerk met een 14e-eeuws tongewelf. Rond 1560 is de toren ingebouwd en bekroond door een gesmeed ornament met wapens. Het schip is in de eerste helft van de 15e eeuw gebouwd en het koor midden 15e eeuw. Als herinnering aan Hendrik IV, heer van Naaldwijk van 1445 tot 1496, die de kerk liet herbouwen is in 1748 zijn wapen op de balken tussen koor en schip geschilderd. In een muur van de kerk is een stenen zonnewijzer gemetseld. Kerkenvisie Gemeente Westland
56.
6. Dorpskerk Adres
Langestraat 34, ‘s-Gravenzande
Bouwjaar
1815-1816
Geloofsgemeenschap
PKN ‘s-Gravenzande
Bouwstijl
Neo classiscisme
Architect
Adrianus Tollus
Kerk
Rijksmonument nr. 18153
Toren Gebruik
Religieus Cultureel Maatschappelijk
Informatie De eerste kerk op deze plek was een kerk uit de dertiende eeuw die in opdracht van gravin Machteld van Brabant gebouwd werd. In de veertiende eeuw werd een nieuwe en grotere kerk gebouwd, een hallenkerk met drie schepen en een hoge toren. Deze toren stortte begin negentiende eeuw in en verwoestte een groot deel van de middeleeuwse kerk. Door geldgebrek was het niet mogelijk de kerk te herstellen, maar door een schenking van koning Willem I en de goedkeuring van het ministerie van Waterstaat was het wel mogelijk in 1816 een nieuwe waterstaatkerk kerk te bouwen. De Dorpskerk is in 1816 in gebruik genomen en werd in 1850 uitgebreid. Kerkenvisie Gemeente Westland
57.
7. St. Lambertuskerk Adres
Maasdijk 189, ‘s-Gravenzande
Bouwjaar
1872-1873
Geloofsgemeenschap
RK
Bouwstijl
Neo Gotiek
Architect Kerk
Rijksmonument nr. 527866
Toren Gebruik
Religieus Cultureel Maatschappelijk
Informatie Jonkheer Augustinus van Rijckevorsel bouwde de kerk voor zijn pachters. In de geschiedenis van de ontginning van het Staelduin neemt de kerk een belangrijke plaats in. Het heeft een beeldbepalende ligging op een door sloten omgrensd terrein. Het is enigszins verscholen aan de Maasdijk. Op het voorterrein bevindt zich een Lourdesgrot. De kerk is gaaf in hoofdvorm en in onderdelen.
Kerkenvisie Gemeente Westland
58.
8. Nederlands Hervormde Kerk Adres
Plein 9, Wateringen
Bouwjaar
1440-1460
Geloofsgemeenschap
PKN - Hervormde gemeente Wateringen
Bouwstijl Architect Kerk
Rijksmonument nr. 38410
Toren
Rijksmonument nr. 38411 Eigendom gemeente Westland
Gebruik
Religieus
Informatie De eerste delen van de kerk zijn rond 1250 gebouwd. Dit betreft de kapel op het Wateringse Plein. De huidige Hervormde kerk is een restant van een kruiskerk met een driebeukig schip. De preekstoel is afkomstig van het huis Honselersdijk. In de toren is een historisch uurwerk geplaatst.
Kerkenvisie Gemeente Westland
59.
9. St. Jan de Doper Adres
Herenstraat 164, Wateringen
Bouwjaar
1900-1901 datering hoofdgebouw
Geloofsgemeenschap
RK
Bouwstijl
Neo Gotiek
Architect
A.A.J. Margry en J.M. Snickers
Kerk
Rijksmonument nr. 38406
Toren
Ja
Gebruik
Religieus Cultureel Maatschappelijk
Informatie Op een open terrein gelegen kerkelijk complex, waarvan kerk, pastorie en fruitmuur zijn gelegen op een door sloten omgeven gedeelte. Aan de straatzijde wordt het terrein afgesloten door een gietijzeren hekwerk met openslaand gedeelte. Op het voorterrein staat een Heilig Hartbeeld. Het complex heeft cultuurhistorische waarde. Het is een bijzondere uitdrukking van de ontwikkeling van de rooms-katholieke kerk in de late negentiende en vroege twintigste eeuw. Het heeft architectuurhistorische waarde vanwege de toegepaste Neo-Gotische stijl en als representatief werk in het oeuvre van Albert Margry en J.M. Snickers. Het complex heeft ensemblewaarde vanwege de functionele, ruimtelijke en stilistische onderlinge samenhang.
Kerkenvisie Gemeente Westland
60.
10. Vredekerk Adres
Koningin Wilhelminastraat 1, De Lier
Bouwjaar
1923
Geloofsgemeenschap
PKN De Lier
Bouwstijl
Neo Romaans
Architect
H. Onvlee
Kerk
Gemeentelijk monument
Toren
Ja
Gebruik
Religieus Cultureel Maatschappelijk
Informatie Halverwege de 19e eeuw ontstaat in De Lier een geloofgemeenschap, die zich in 1892 bij de ‘Gereformeerde Kerken in Nederland’ aansluit. Vanwege de groei van de gemeente wordt er in 1915 een perceel gekocht om een nieuwe, veel grotere kerk te bouwen. Pas in 1923 zijn er voldoende middelen om met de bouw te starten en een jaar later wordt het kerkgebouw in gebruik genomen. De kerk is ontworpen door architect Herman Onvlee uit Baarn en telt 600 zitplaatsen. De grote toren is 35 meter hoog. In 2002 is de kerk aan de zuidzijde uitgebreid met een nieuwe entree en serviceruimten. Het interieur is in 2020 aangepast aan de eisen van de nieuwe tijd.
Kerkenvisie Gemeente Westland
61.
11. H.H. Martelaren van Gorcum Adres
Kerklaan 8, De Lier
Bouwjaar
1930 en 1952
Geloofsgemeenschap
RK
Bouwstijl
Vroeg Gotisch
Architect
E.H. Kraaijvanger en H.M. Kraaijvanger
Kerk
Gemeentelijk monument
Toren Gebruik
Religieus
Informatie De H.H. Martelaren van Gorcum is éénbeukig gebouw met een klein torentje. Het is uitgevoerd in een sobere vormentaal, teruggrijpend naar de vroeg gotische bouwstijl. Het uiteindelijke resultaat is een traditionalistisch complex met verschillende bouwmassa’s waarvan de hoofdvorm is gebaseerd op een blok met zes traveeën, een zadeldak en een tuitgevel met schouders. Die vorm herhaalt zich in de voorbouw en zijbeuk op een kleinere schaal. De kerk en pastorie zijn gesitueerd langs de oever van het riviertje de Lee en vormen een gaaf geheel. Het heeft een cultuurhistorische waarde vanwege de wederopbouwkenmerken.
Kerkenvisie Gemeente Westland
62.
12. Onze Lieve Vrouw van Goeden Raad Adres
Dijkstraat 23, Honselersdijk
Bouwjaar
1928
Geloofsgemeenschap
RK
Bouwstijl
Neo Gotiek
Architect
N. Molenaar jr.
Kerk
Gemeentelijk monument
Toren
Ja
Gebruik
Religieus
Informatie Robuuste driebeukige basicale kerk met een zware toren. Het is in traditionele bouwstijl gebouwd met kenmerken van zowel neogotiek als de arts-and-craftsbeweging. Het plafond van de kerk bestaat uit een spitsbogig houten tongewelf met geschilderde decoraties. Hieraan hangen unieke langwerpige koperen kroonluchters. De kerk met het kerkplein en de pastorie is typerend in het oeuvre van architect Nicolaas Molenaar jr.
Kerkenvisie Gemeente Westland
63.
13. St. Andreaskerk Adres
Kerkstraat 20, Kwintsheul
Bouwjaar
1893
Geloofsgemeenschap
RK
Bouwstijl
Neo Gotiek
Architect
J.H. Tonnaer
Kerk
Gemeentelijk monument
Toren
Ja
Gebruik
Religieus
Informatie De huidige driebeukige neogotische pseudobasiliek met fraaie toren van architect J.H. Tonnaer werd in 1893 gebouwd. De kruiswegstaties zijn vervaardigd door Max Weiss.
Kerkenvisie Gemeente Westland
64.
14. De Hoeksteen Adres
Burg. Kampschoërstraat 25, Monster
Bouwjaar
1936
Geloofsgemeenschap
PKN – Protestantse gemeente Monster
Bouwstijl
Amsterdamse School
Architect
B.W. Plooij
Kerk
Gemeentelijk monument
Toren
Ja
Gebruik
Religieus
Informatie Midden in Monster staat De Hoeksteen. De kerk ligt aan een van de doorgaande straten richting het dorp Ter Heijde aan Zee. De Interbellum kerk is gebouwd onder architectuur van de Amsterdamse School door architect Plooij. Het is een typische kruiskerk in expressionistische stijl met een toren op de kruising. Het oorspronkelijke interieur is nog vrijwel geheel intact.
Kerkenvisie Gemeente Westland
65.
15. Heilige Bartholomeus Adres
Voorstraat 109, Poeldijk
Bouwjaar
1926
Geloofsgemeenschap
RK
Bouwstijl
Neo Gotiek
Architect
N. Molenaar sr.
Kerk
Gemeentelijk monument
Toren
Ja
Gebruik
Religieus Cultureel Maatschappelijk
Informatie Zeer grote driebeukige kruisbasiliek. Breed middenschip overdekt door een houten tongewelf. De kerk wordt wel de Kathedraal van het Westland genoemd. Deze bijnaam dankt het kerkgebouw aan zijn status als dekenale kerk van het dekenaat Westland in het (recente) verleden. De huidige Bartholomeuskerk werd in 1926 gebouwd op een stuk grond naast de oude Bartholomeuskerk. De oude kerk was te klein geworden en de kwaliteit liet ook te wensen over. Op de plek van de oude kerk is de huidige pastorie in 1928 gebouwd. De pastorie is ook een gemeentelijk monument.
Kerkenvisie Gemeente Westland
66.
16. Hervormde kerk Adres
Prins Willem III Plein 1, Ter Heijde
Bouwjaar
1720 + 1952
Geloofsgemeenschap
PKN – Hervormde gemeente Ter Heijde aan Zee
Bouwstijl Architect
J.H. Groenewegen (1952)
Kerk
Gemeentelijk monument
Toren
Koepeltorentje met tijdsaanduiding
Gebruik
Religieus Cultureel Maatschappelijk
Informatie Deze kerk bestaat uit twee tegen elkaar aangebouwde delen onder een eigen dak. Het oostelijk deel is gebouwd in 1720 en het westelijke deel in 1952. Met de bouw van het westelijk deel is de kerk 100% vergroot. In 2017 is het westelijk deel aangepast als verenigingsgebouw. Tijdens de Tweede Wereldoorlog is de oorspronkelijke kerk zwaar beschadigd.
Kerkenvisie Gemeente Westland
67.
17. Vrijzinnige Protestantse kerk Adres
Achter de Bergen 1, Honselersdijk
Bouwjaar
Ca. 1915
Geloofsgemeenschap
Vereniging van Vrijzinnige Protestanten te Honselersdijk
Bouwstijl Architect Kerk
Gemeentelijk monument
Toren Gebruik
Religieus
Informatie Kleine zaalkerk zonder toren. Het gebouw was oorspronkelijk een smederij met twee woonhuizen. Het geheel werd na 1945 tot kerk omgevormd. De kerk neemt in de bebouwing van Honselersdijk een bijzondere plaats in.
Kerkenvisie Gemeente Westland
68.
18. Maranathakerk Adres
Monsterseweg 12, ‘s-Gravenzande
Bouwjaar
1919
Geloofsgemeenschap
CGK Gereformeerd
Bouwstijl
Neo Gotiek
Architect Kerk
Gemeentelijk monument
Toren Gebruik
Religieus
Informatie Zaalkerk in neogotische vormen. De kerk valt direct op als je vanuit Monster ’s-Gravenzande binnenkomt, dit komt onder andere door het metselwerk met felrode sierbanden en ronde roosvensters.
Kerkenvisie Gemeente Westland
69.
19. Concordiakerk Adres
Maasdijk 38, Maasdijk
Bouwjaar
1910
Geloofsgemeenschap
Vereniging van Vrijzinnige Protestanten in Nederland
Bouwstijl Architect
J.P. Hofman
Kerk
Gemeentelijk monument
Toren Orgel
Rijksmonument nr. 514749
Gebruik
Religieus Cultureel Maatschappelijk
Informatie Het gebouw is ontworpen en gebouwd in de twintiger jaren als school en verenigingsgebouw. Het wordt gebruikt als verenigingsgebouw met een kerkzaal. In 1946 wordt een klein secretaire orgel uit 1802 aangekocht. Het orgel is benoemd tot rijksmonument.
Kerkenvisie Gemeente Westland
70.
20. Dorpskerk Adres
Korte Kruisweg 12A, Maasdijk
Bouwjaar
1952
Geloofsgemeenschap
PKN Maasdijk
Bouwstijl
Modern
Architect
Auke Komter
Kerk
Gemeentelijk monument
Toren Gebruik
Religieus
Informatie De kerk is gebouwd naar ontwerp van architect Auke Komter. Het is een typerend voorbeeld van de optimistische tijdgeest van de Wederopbouwperiode na de Tweede Wereldoorlog. Door de bouwstijl met karakteristieke vijfhoekige centraalbouw en tentdak neemt het een zeldzame plaats in, in de hervormde kerkbouw. Stedenbouwkundig gezien is de kerk van waarde door de centrale ligging op een ruim groen perceel op de hoek van de Nassaustraat en Korte Kruisweg.
Kerkenvisie Gemeente Westland
71.
21. Regenboogkerk Adres
Endeldijk 5, Honselersdijk
Bouwjaar
1923
Geloofsgemeenschap
PKN
Bouwstijl
Traditioneel
Architect
H. Onvlee
Kerk
Gemeentelijk monument
Toren
Losstaande klokkentoren
Gebruik
Religieus Cultureel Maatschappelijk
Informatie Deze kerk is gebouwd in 1923. Vóór die tijd moesten kerkgangers elke zondag twee keer per dag naar Naaldwijk lopen. De bouwstijl is traditioneel en heeft zowel neoromaanse als classicistische kenmerken. De plattegrond heeft sinds 1948 een kruisvorm doordat er twee zijbeuken zijn toegevoegd. Hierbij is het klokkentorentje op het dak verdwenen en staat er naast de kerk een klokkenstoel. In 2016 is de kerk gerestaureerd en geschikt gemaakt voor multifunctioneel gebruik.
Kerkenvisie Gemeente Westland
72.
22. Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt Adres
Hoofdstraat 149, De Lier
Bouwjaar
1970
Geloofsgemeenschap
Gereformeerde Kerk vrijgemaakt - in transitie
Bouwstijl
Modern
Architect
A. van der Lek
Kerk Toren Gebruik
Religieus
Informatie Na vele tijdelijke onderkomens nam de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt in 1971 een moderne kerk in gebruik. De toren is gebouwd in 1972.
Kerkenvisie Gemeente Westland
73.
23. Heilige Jacobus Adres
Prinses Marianneplein 12, Maasdijk
Bouwjaar
1980
Geloofsgemeenschap
RK
Bouwstijl
Modern
Architect Kerk Toren Gebruik
Religieus Cultureel Maatschappelijk
Informatie In 1963 werd eerst een noodkerk in Maasdijk gebouwd. Deze noodkerk voldeed al snel niet meer aan de eisen van een kerkgebouw. Zodoende werd eind 1980 gestart met de nieuwbouw. Deze werd over de oude houten kerk heen gebouwd. In 2002 is de kerk voorzien van een kleine luidklok.
Kerkenvisie Gemeente Westland
74.
24. Oud Gereformeerde Gemeente Adres
Ahornstraat 14, Monster
Bouwjaar
1961
Geloofsgemeenschap
OGGN Oud gereformeerde gemeente in Nederland
Bouwstijl
Traditionalisme
Architect
S.G. van den Akker
Kerk Toren Gebruik
Religieus
Informatie Kleine wederopbouwkerk met dakruiter.
Kerkenvisie Gemeente Westland
75.
25. Maranathakerk Adres
Molenstraat 71A, Monster
Bouwjaar
1978
Geloofsgemeenschap