Beheerkader kunst in de openbare ruimte 25-0106602

(ļ 1 ■i

l jļ I

*

INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING 1. INLEIDING

1.1 Context - waarom dit beheerkader? 1.2 Doelstelling 1.3 Scope 1.4 Belang 1.5 Leeswijzer 2. AREAAL

3. KADERS EN BELEID

7

4.1 Inspecties 4.2 Conditieniveau kunstwerken 4.3 Beoordeling omgeving 5. DOELEN EN UITGANGSPUNTEN BEHEER EN ONDERHOUD

5.1 Beheer en onderhoud 5.2 Kernwaarden vertaald in beheerdoelen 5.3 Beheerniveaus 5.4 Calamiteiten 5.5 Contract met eigenaar/kunstenaar C.W. Nagelkerke definitief

Datum

28-10-2025

fcļSBÍ. ■Ŵţļ

•įSįñSSīS? *

6

6 6

4. INSPECTIES

Versie

4

4 4 5 5 5

2.1. Areaalgegevens 2.2 GIS-registratie

3.1 Wet- en regelgeving 3.2 GGP

Auteur(s)

3

7

8

8 8 9 10

10 10 11 12 12

SAMENVATTING

Het beheerkader Kunst in de openbare ruimte is opgesteld als een uitwerking van het Gebieds-gericht Plan 2023-2027 (GGP). Het beheer­

I

kader dient als tactische vertaling van het GGP voor de operationele uitvoering van beheer- en onderhoud. Dit beheerkader fungeert als leidraad ter ondersteuning voor de werkzaamheden die nodig zijn voor zorgvuldig behoud en beheer van de kunstwerken die in de open­ bare ruimte van Gemeente Westland staan en door de gemeente worden beheerd.

Gemeente Westland heeft momenteel 136 kunstwerken in beheer en onderhoud. Dit zijn kunstwerken in de openbare ruimte, oorlogs- en herdenkingsmonumenten. Het beheer is vooral gericht op het schoon, heel en veilig houden van alle objecten.

Het beheer en onderhoud moet naast praktische zaken ook voldoen aan geldende wet- en regelgeving zoals de auteurswet.

Om te kunnen bepalen hoeveel en welk onderhoud nodig is om de kunstwerken in stand te houden wordt jaarlijks een inspectie uit­ gevoerd. Op basis van deze inspectie wordt de staat van onderhoud gecategoriseerd. Op basis van deze categorisering bepalen wij het type onderhoud. Dit vormt voor de beheerder de basis voor het opstellen van een onderhoudsplan.

Beheerkader Kunst in de openbare ruimte

3

Gemeente Westland

Dit ‘Beheerkader Kunst in de openbare ruimte’ gaat over het

Dit beheerkader fungeert hierdoor als leidraad ter ondersteuning voor

In het GGP wordt (het beheer van) kunst slechts zijdelings genoemd

organiseren van het beheer van de kunstwerken in de openbare

de werkzaamheden van het ‘beheerteam’. Beheer maakt met behulp

en wel als volgt:

ruimte waarvoor Gemeente Westland verantwoordelijk is. Het

van dit beheerkader een onderhoudsplan.

Naast de activiteiten voor dagelijks beheer en grootschalig onderhoud

beheerkader is bedoeld als tactische vertaling van het GGP voor de

Onder ‘beheer’ verstaan we alle maatregelen en werkzaamheden

speelt de gemeente een rol in het gebruik van de openbare ruimte.

die te maken hebben met het (dagelijks) onderhoud, ook wel

Deze rol geeft invulling aan het uitvoeren van goed huisvaderschap'.

verzorgingsonderhoud

Denk

operationele uitvoering van beheer en onderhoud.

genoemd,

het

groot

onderhoud

en

de

hierbij

aan

gladheidsbestrijding,

bereikbaarheid

en

Kunst in de openbare ruimte vormt een belangrijk deel van

vervanging of restauratie. Het kader ondersteunt de werkzaamheden

toegankelijkheid bij evenementen of in geval van calamiteiten grote

ons cultureel erfgoed. Deze kunst bevindt zich in onze directe

van de beheerder. Dit zijn werkzaamheden zoals opstellen van

incidenten of het onderhoud van kunst, zoals beelden.

leefomgeving: in parken, op pleinen, op straat en ook op of aan

de jaarlijks onderhoudsplan,

gebouwen. Ze is heel zichtbaar, zodat iedereen ervan kan ge­

bijbehorende financiën. De hiërarchie van documenten is als volgt:

nieten, maar het is daardoor ook kwetsbaar erfgoed. De ambitie

^ GGP 2023-2027

is om de kunstwerken minimaal in een voldoende staat te houden.

• Beheerkader

De omgeving moet passen bij het kunstwerk en de documentatie

^ Onderhoudsplan

van het kunstwerk moet kloppen. Dit heeft onze voortdurende

• Contract marktpartij.

contract met een marktpartij en

aandacht nodig. 1.2 Doelstelling 1.1 Context - waarom dit beheerkader?

De algemene doelstelling is het duurzaam en efficiënt in stand

Dit beheerkader gaat over het beheer en onderhoud van de kunst

houden en het goed beheren en onderhouden van de kunstobjecten

in de openbare ruimte in beheer van Gemeente Westland. Het

in de openbare ruimte die worden beheerd door Gemeente Westland.

beheerkader is opgesteld als een uitwerking van het Gebiedsgericht

In dit kader geven we nader invulling aan de volgende ambitie welke

Plan 2023-2027 (GGP). Het GGP is het strategisch kader voor het

is beschreven in de Omgevingsvisie 2.0:

beheer en onderhoud van alle arealen in eigendom van Gemeente

De fysieke Westlandse leefomgeving is onze basis. Historische ele­

Westland. Dit beheerkader dient als tactische vertaling van het GGP

menten zorgen voor een sterke identiteit en een gezamenlijke trots.

voor de operationele invulling van beheer en onderhoud van de kunst

Dat is van onschatbare waarde voor onze toekomst. Die kwaliteiten

in de openbare ruimte.

willen we behouden en versterken.

Beheerkader Kunst in de openbare ruimte

4

Gemeente Westland

1.3 Scope

1.5 Leeswijzer

De scope van dit beheerkader gaat alleen over de kunstobjecten in de

In dit beheerkader wordt in hoofdstuk 2 het areaal kunstwerken in de

openbare ruimte welke in eigendom en/of beheer zijn van Gemeente

openbare ruimte beschreven.

Westland. Deze areaalgegevens worden beschreven en richtlijnen

In hoofdstuk 3 een samenvatting van relevante wettelijke kaders en

voor het beheer worden gegeven.

beleidsuitspraken. Op hoofdlijnen geven we een uitwerking van de ambities en wettelijke kaders.

1.4 Belang

In hoofdstuk 4 worden de inspecties beschreven en in hoofdstuk 5

Kunst in de openbare ruimte heeft meerdere functies. Ze kunnen

volgt het onderhoud en beheer.

gemeenschappelijke waarden uitdrukken, een bijdrage leveren aan

Wijzigingen als gevolg van dit bekeerkader worden door de beheerders

de kwaliteit van een gebied of een specifieke betekenis geven aan

uitgewerkt in het onderhoudsplan.

een plek. De kunstwerken staan verspreid in de kernen van Gemeente Westland. Ze zijn er geplaatst voor de inwoners en bezoekers van de gemeente. De kunstwerken zijn ontstaan door een wederzijdse overeenkomst tussen kunstenaars en de gemeente. Daarom is het belangrijk om deze kunstwerken goed te beheren en behouden door te letten op de aspecten schoon, heel, veilig en toegankelijk.

Allerhande

factoren

hebben

invloed

op

de

kunstwerken

en

kunnen schade en/of verval veroorzaken. Denk aan de invloed van regen, wind, zonlicht (UV-straling), begroeiing, plaagdieren en temperatuurschommelingen. Ook de mens kan (al dan niet opzettelijk) schade toebrengen door vandalisme, diefstal, aanraking, verplaatsing of verandering van de omgeving. Schade kan ook ontstaan door gebrek aan en/of door het verdwijnen van kennis en documentatie over een kunstwerk. Al die factoren maken dat een kunstwerk zijn context en betekenis makkelijk kan verliezen.

Beheerkader Kunst in de openbare ruimte

5

Gemeente Westland

2. AREAAL

Dit beheerkader gaat over alle kunstwerken in de openbare ruimte

Het afspreken van een bruikleenperiode is een nieuwe ontwikkeling

die in eigendom en/of beheer zijn van Gemeente Westland. Er

om het kunstareaal flexibel en beheerbaar te houden voor de lange

zijn ook kunstwerken in de openbare ruimte die niet in beheer en

termijn.

onderhoud zijn bij Gemeente Westland. Deze kunstwerken worden 2.2 GIS-registratie

door derden beheerd en onderhouden.

Gemeente Westland beschikt over een beheersysteem (GISib) met 2.1. Areaalgegevens

data en gegevens over het hele areaal. De gehanteerde peildatum

In de actuele lijst kunstwerken september 2025 staan in totaal

voor de areaalgegevens is 1 september 2025. De beleidsmedewerker

136

kunst houdt dit areaal samen met de areaalbeheerder up to date.

kunstwerken geregistreerd

die

door Gemeente Westland

worden beheerd. Deze kunstwerken zijn verdeeld in 3 categorieën:

Het hele areaal bestaat uit diverse soorten kunstwerken. De werken

kunstwerken, oorlogsmonumenten en herdenkingsmonumenten.

verschillen in stijl, materiaal, grootte en kwaliteit.

Eén kunstwerk kan bestaan uit meerdere afzonderlijke, in GIS geregistreerde, objecten. In onderstaande tabel staan het aantal kunstwerken per categorie vermeld inclusief het aantal geregistreerde GIS-objecten. Soort kunstwerken

Aantal kunstwerken

Aantal GIS-geregistreerde objecten

Kunstwerken

93

122

Oorlogs­ monumenten

34

37

Herdenkings­ monumenten

9

9

Tabel 1: Areaal kunstwerken per categorie

Op dit moment is er een kunstwerk (‘Fonteinvis’ in het Hofpark in Wateringen) in bruikleen genomen voor een periode van tien jaar.

Beheerkader Kunst in de openbare ruimte

6

Gemeente Westland

3. KADERS EN BELEID

Binnen Gemeente Westland wordt het areaal kunst in de

heeft overgedragen: het recht zich te verzetten tegen elke misvorming,

openbare ruimte op orde gehouden volgens de relevante wet- en

verminking of andere aantasting van het werk, welke nadeel zou

regelgeving. Naast deze wet- en regelgeving onderhoudt de

kunnen toebrengen aan de eer of de naam van de maker of aan zijn

gemeente kunstwerken in lijn met de kwaliteitseisen die zijn

waarde in deze hoedanigheid (Artikel 25 lid 1 sub d Auteurswet). De

vastgelegd in het GGP. Ook eventuele nieuwe ontwikkelingen en

gemeente kan door de kunstenaar aansprakelijk worden gesteld

trends geven mede richting aan het beheer.

voor de slechte staat van een kunstwerk en de daardoor ontstane reputatieschade, zelfs wanneer de gemeente de eigenaar is van het

3.1 Wet- en regelgeving

kunstwerk. Wanneer de gemeente een kunstwerk wil verwijderen

Er zijn een aantal wetten die betrekking hebben op het onderwerp

om zo reputatieschade en herstelkosten te voorkomen, is dit zonder

kunst in de openbare ruimte. Het gaat hier om de Auteurswet en de

toestemming van de kunstenaar niet mogelijk.

Omgevingswet. Omgevingswet Auteurswet

Naast het auteursrecht is ook het omgevingsrecht van toepassing

Op beeldende kunstwerken is het auteursrecht van toepassing. Dit

op kunstwerken in de openbare ruimte. In veel gevallen is er een

betekent dat een kunstwerk, ook na verkoop, in dezelfde staat moet

omgevingsvergunning nodig voor het (ver)plaatsen van een kunstwerk.

blijven zoals het is opgeleverd. Deze wet vraagt dus om systematisch

De gemeente dient voor elk nieuw te plaatsen of te verplaatsen

beheer en onderhoud van kunst in de openbare ruimte.

kunstwerk na te gaan of er een vergunning nodig is. Zo ja, dan moet er

Tot zeventig jaar na de dood van de kunstenaar, is een kunstwerk

een principeverzoek worden ingediend door de gemeente of (indien

zijn geestelijk eigendom en blijft het auteursrecht van toepassing.

van toepassing) door de initiatiefnemer.

De kunstenaar heeft namelijk persoonlijkheidsrechten op grond van de Auteurswet. Na het overlijden van een kunstenaar moet

3.2 GGP

de erfgenaam (of erfgenamen) betrokken worden bij wijzigingen

Gemeente Westland heeft voor kunst in de openbare ruimte een

omtrent het kunstwerk. Wanneer er meerdere kunstenaars aan

aantal richtlijnen en ambities opgenomen in het GGP 2023-2027.

een kunstwerk hebben gewerkt, moet elk van hen toestemming

Naast de activiteiten voor dagelijks beheer en grootschalig onderhoud

geven voor bijvoorbeeld het aanpassen of verplaatsen van dat

speelt de gemeente een rol in het gebruik van de openbare ruimte.

kunstwerk. Het is wel mogelijk dat de kunstenaar (of kunstenaars)

Deze rol geeft invulling aan het uitvoeren van ‘goed huisvaderschap’.

zijn auteursrecht volledig of gedeeltelijkschriftelijk overdraagt aan de

Het gaat hierbij vooral om de kernwaarden omgevingskwaliteit,

koper. De maker van een werk heeft, zelfs nadat hij zijn auteursrecht

bereikbaarheid, duurzaamheid en veiligheid.

Beheerkader Kunst in de openbare ruimte

7

Gemeente Westland

4. INSPECTIES

Om de conditie van de kunstwerken op gewenst niveau te houden

kunstwerken zo veel mogelijk in een goede staat verkeren. Van

wordt jaarlijks een onderhoudsplan opgesteld of bijgesteld en aan

ieder geïnspecteerd kunstwerk wordt een conditierapport opgesteld.

de hand van de jaarlijkse inspectie. Daarnaast krijgt Gemeente

Een conditierapport is een rapport waarin de toestand van alle

Westland soms een melding over de fysieke staat van de kunst­

kunstwerken (en ook de directe omgeving ervan) is beschreven. Op

werken door inwoners. De resultaten van de inspectie worden

basis van het conditierapport wordt per kunstobject bepaald of er

verwerkt in een conditierapport.

onderhoud nodig is en of er (indien er sprake is van zorgwekkende veranderingen of schade) opnieuw een uitgebreid conditieonderzoek

4.1 Inspecties

plaats moet vinden. Op basis van deze conditieniveaus kan de

De staat van onderhoud van de kunstwerken dient regelmatig te worden

beheerder de mate van onderhoud bepalen.

gecontroleerd. Dit gebeurt aan de hand van een monitoringsplan. Dit is een agenda voor de beheerder waarin wordt aangegeven welke

De niveaus die we voor de condities hanteren lopen van 1 t/m 6 (zie

kunstwerken wanneer geïnspecteerd moeten worden. De frequentie

tabel 2, gebaseerd op conditiescore NEN 2767).

van inspectie kan per kunstwerk verschillen. Sommige kunstwerken Conditieniveau

Omschrijving Toelichting

eens per jaar (voorafgaand aan regulier onderhoud) voldoende zijn.

1

Uitstekend

Zo goed als nieuw

Kunstwerken die in een mindere conditie verkeren of waar regelmatig

2

Goed

Minimale gebreken.

3

Redelijk

Meerdere gebreken.

4

Matig

Meerdere gebreken, object is niet meer "schoon, heel en veilig”.

Ook de omgeving van de kunstwerken wordt geïnspecteerd. Dit ge­

5

Slecht

Meerdere gebreken, kunstwerk is niet volledig meer te herstellen.

beurt enkele malen per jaar.

6

Zeer slecht

Ernstige gebreken, kunstwerk is niet meer te herstellen en vormt een gevaar.

4.2 Conditieniveau kunstwerken

Tabel 2: Conditieniveaus kunstwerken gebaseerd op conditiescore NEN 2767

vragen meer onderhoud dan anderen. In de meeste gevallen zal

vandalisme op wordt gepleegd dienen, indien nodig, frequenter gecontroleerd te worden. Ook herdenkingsmonumenten krijgen extra aandacht.

Om kunst in de openbare ruimte goed te laten functioneren is het belangrijk om de kunstwerken op een bepaald conditieniveau te houden. Om niet in overtreding te zijn met het auteursrecht en om geen hoge herstelkosten te krijgen is het van belang dat de

Beheerkader Kunst in de openbare ruimte

8

Gemeente Westland

4. INSPECTIES

4.3

Beoordeling omgeving

Naast de conditie van de kunstobjecten zelf wordt er ook gekeken

Kwaliteitsniveaus Bedrijventerrein & Buitengebieden

matig goed

kunstobjecten. Het kunstwerk moet goed zichtbaar zijn en moet

Parken

staan in een passende omgeving. Dit is zeer bepalend voor de totale

Pleinen

voldoende voldoende

uitstraling van het kunstwerk.

Recreatiegebied

voldoende goed goed goed goed

B (voldoende) tot C (matig). Het gewenste ambitieniveau is afhankelijk

Woongebieden

van de verschillende functiegebieden.

Tabel 3: Beoogde kwaliteitsniveaus per functiegebied

Met de raad zijn de gewenste (beeld) kwaliteitsniveaus bepaald

Door middel van dagelijks beheer en onderhoud van de omgeving

en uitgewerkt in de relevante programma’s, verdeeld over de

van de kunstwerken sturen we op het bereiken en behouden van

functiegebieden (tabel 3).

voldoende

de afgesproken beeldkwaliteitsniveaus, rekening houdend met de toegekende kernwaarden binnen de aangegeven functiegebieden. Het beeldkwaliteitsniveau laten we 3x per jaar monitoren door een extern bedrijf. Hierdoor weten we of de onderhoudsmaatregelen voldoende zijn om de beoogde beeldkwaliteit te realiseren en te behouden.

Beheerkader Kunst in de openbare ruimte

9

Gemeente Westland

a'iíftíiiili -

Dit hoofdstuk beschrijft de doelen en uitgangspunten voor het

De middelen voor beheer en onderhoud van kunst in de openbare

Omgevingskwaliteit

beheer van de kunstwerken in de openbare ruimte. Onder beheer

ruimte zijn geregeld in het meerjarig onderhoudsprogramma.

^ Schoonhouden van de omgeving rond de kunstwerken

en onderhoud vallen de maatregelen die we één keer of meerdere

De in de verschillende kernen aanwezige oorlogsmonumenten krijgen

^ Schoonhouden van de kunstwerken ^ Aantrekkelijk en toegankelijk groen

keren per jaar uitvoeren. Dit beheer en onderhoud valt binnen

een extra inspectie voor de dodenherdenking op 4 mei. Indien nood­

een reguliere onderhoudscyclus en het door de raad vastgestelde

zakelijk wordt dan extra schoongemaakt en/of worden schades

ambitieniveau. Hierbij houden we zo goed als mogelijk rekening

hersteld.

Toegankelijkheid

met de directe omgeving door middel van tijdige, volledige en

^ Borgen van de toegankelijkheid van de kunstwerken

duidelijke communicatie met omwonenden. Het beheer en onder­

5.2 Kernwaarden vertaald in beheerdoelen

^ Goed zichtbaar

houd van de kunstwerken en omgeving is gebaseerd op de vier

Het GGP bevat vier kernwaarden die van toepassing zijn op het

^ Bereikbaar voor mensen met een beperking

uitgangspunten: schoon, heel, veilig en toegankelijk.

beheer van de kunstwerken, namelijk veiligheid, duurzaamheid, omgevingskwaliteit

en

toegankelijkheid.

We

beheren

onze

In het beheer en onderhoud van de kunstobjecten kiezen we ervoor

kunstwerken zodanig dat ze een optimale bijdrage leveren aan deze

de werkzaamheden zo veel mogelijk uit te besteden en doen we

kernwaarden. We hebben de abstracte kernwaarden daarom vertaald

zelf kleine herstelwerkzaamheden waar nodig. Hiermee verhogen

in doelen voor ons beheer.

we de grip op de uitvoering en verbeteren de dienstverlening aan en zichtbaarheid voor de inwoners. Dit draagt bij aan maatwerk en

Beheerdoelen per kernwaarde

het toevoegen van maatschappelijke waarde in de wijk.

Veiligheid ^ De (fysieke en sociale) veiligheid rondom onze kunstwerken is

5.1 Beheer en onderhoud Het beheer en onderhoud voor bovengenoemde kunstwerken is een taak van Gemeente Westland, die dit vervolgens uitbesteed aan

geborgd, onder meer door goede zichtlijnen en duidelijke routing. ^ De kunstwerken dienen dusdanig te worden onderhouden dat deze ten alle tijden veilig zijn voor omstanders.

een externe gespecialiseerde marktpartij. Deze partij stelt hiervoor, in overleg met de beheerder, een beheerplan op waarin beschreven

Duurzaamheid

is welke objecten op welke wijze worden beheerd en onderhouden,

^ Gebruik van milieubelastende middelen bij reinigen van de kunst­

met bijbehorende kostenoverzicht.

Beheerkader Kunst in de openbare ruimte

werken beperken of vermijden

10

Gemeente Westland

' l'ť.Lľtì.jirfl

5.3 Beheerniveaus De gemeente streeft ernaar om alle in de openbare ruimte aanwezige kunstwerken op een gewenst conditieniveau te onderhouden.

Beheerniveau

Beheermaatregel

Omschrijving

Conditieniveau

1

Geen

Het kunstwerk verkeert in zeer goede staat of de gemeente heeft geen onderhoudsplicht

1

2

Schoonmaken

Het kunstwerk hoeft alleen te worden schoongemaakt, waarbij wordt voorkomen dat graffiti, algen en mos zich kunnen hechten aan de kunstwerken.

2

3

Klein onderhoud

Er dienen kleine correcties te worden gemaakt, bijvoorbeeld voegwerk herstellen, het aanbrengen van schroeven die weg zijn of het verwijderen van krassen

3

4

Groot onderhoud

Er zullen meer ingrijpende werkzaamheden 4 moeten worden uitgevoerd, of er dienen bijvoorbeeld delen te worden vervangen of aangevuld. Vaak zijn deze werkzaamheden niet binnen een dag, of soms zelfs niet ter plaatse uit te voeren.

5

Restauratie

Kunstwerken die in deze groep vallen moeten worden gerestaureerd, wat er op duidt dat er dingen ontbreken, of onherstelbaar zijn beschadigd. Vaak is overleg met de kunstenaar nodig om tot een goede oplossing te komen.

5

6

Verwijderen

Wanneer een kunstwerk niet meer te restaureren valt en ernstig gevaar oplevert. Vaak is overleg met de kunstenaar nodig om tot een goede oplossing te komen.

6

Aangezien er in de gemeente veel kunstwerken staan die al een lange levensduur hebben en door weersinvloeden zijn aangetast, is het behalen van conditieniveau 1 of 2 niet altijd mogelijk. Als ondergrens wordt daarom conditieniveau 3 (redelijk) gehanteerd. Dit staat ook in relatie tot tabel 3 waarin de gewenste kwaliteitsniveaus per functiegebied zijn weergegeven waarin de kunstwerken zijn geplaatst.

De mate van onderhoud en beheer zijn onder te verdelen in verschillende beheerniveaus. De hieronder genoemde beheerniveaus in tabel 4 zijn gerelateerd aan de eerdergenoemde conditieniveaus. De mogelijk te nemen maatregelen die onderscheiden worden zijn:

Tabel 4: Beheerniveaus per conditieniveau

Beheerkader Kunst in de openbare ruimte

11

Gemeente Westland

5.4 Calamiteiten De gemeente heeft de meeste kunstobjecten verzekerd tegen schade, verlies of diefstal. Bij schade, verlies of diefstal brengt de beheerder de verzekeraar direct op de hoogte. Daarnaast doet beheer namens de gemeente ook aangifte bij de politie en wordt ook de eigenaar geïnformeerd.

5.5 Contract met eigenaar/kunstenaar Bij aanschaf van een kunstwerk of bij de overdracht van het kunstwerk na een opdracht maakt de gemeente afspraken met de kunstenaar over het eigenaarschap, de eventuele verzekering en het onderhoud. Hier dient de beheerder altijd rekening mee te houden. Informatie over de gemaakte afspraken tussen de gemeente en de eigenaren is vastgelegd bij de beleidsafdeling. Het is onze ambitie om in de komende jaren de nog ontbrekende informatie op te zoeken en vast te leggen.

Beheerkader Kunst in de openbare ruimte

12

Gemeente Westland