3.8) Schrijven NatuurlijkDelfland d.d. 03-02-21 inzake rapport natuurwaarden RK kerkhof Naaldwijk (G21-000239)

mi n /.* f* f r,iį ÄO//I

op dri stuk ts do roorifi rei 183? red grwì|pgd dl is noQ ste«ds de zu«le**e grens wn de begraaftttäts

nogunşuandp

c 1955 Tek. 7 Historicus Gerard Beijer. Alles veranderde dus in 1827, toen er een algemeen verbod kwam op het begraven in kerken, kapellen en bedehuizen en ook op kerkhoven in de bebouwde kom van de gemeente. Een begraafplaats moest minstens 35 à 40 ellen buiten de bebouwde kom liggen. De gemeente Naaldwijk kocht een stuk tuingrond van Wouter van der Hoeven en Cornelis van Breemen. Het terrein werd als Algemene Begraafplaats in orde gebracht en op 17 januari 1829 werd de eerste overledene er begraven. Deze begraafplaats lag achter de muur op de foto, dat is oostelijk van de oude katholieke begraafplaats, waar nu de Verdilaan loopt en het parkje daarnaast. Deze Algemene begraafplaats heeft dienstgedaan tot 1865, maar werd te klein. De gemeente kocht toen

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

25

van de weduwe W. Koenekoop aan de Geestweg een terrein. Dat is nog altijd de huidige Algemene Begraafplaats van Naaldwijk; inmiddels is deze ook meermalen uitgebreid.

Dijkweg. Gemeentearchief Westland. Hierboven de Dijkweg, kijkrichting vanuit het oosten naar het dorp toe, ook de molen bestond toen nog. Achter de muur links lag de Algemene begraafplaats. Het huis links, met de fraaie gevel, is het oude tramhuisje, want de tram liep vroeger over de Dijkweg. Rechts staat huize Bijdorp (Rijksmonument). Of de bomen achter de muur op de Algemene Begraafplaats stonden of naast de pastorie, of op beide, is niet duidelijk, zie onderstaande foto.

JYaa/dwijk

.-UL,*ü.Ľ!İl Į

f!

Nooti, Loo*dainen.

Foto uit 1898. Op de foto uit 1898, tussen het witte gebouw, de pastorie, (later bekend als 'De Harmonie') en de kerk ligt de katholieke begraafplaats zo stellen de schrijvers van het document "De straat van toen, Dijkweg'' (Els Spaargaren en Gerard Beijer, 2017). Het is mij niet duidelijk of dat zo is..., want zijn die graven dan geruimd of verplaatst? En op de kaarten lijkt er weinig plek voor te zijn. Ik wil hier nog opmerken dat het eeuwig zonde is dat 'de Harmonie' is afgebroken, want dit gebouw was zonder meer een belangrijk onderdeel van de katholieke geschiedenis van Naaldwijk, en een beeldbepalend gebouw. Helaas is er nog altijd weinig waardering voor onze geschiedenis.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

26

Mag je de conclusie trekken dat de omvang van het kerkhof, na aanpassing toen de kerk was gesloopt, door de jaren heen niet meer is veranderd? Links van de Harmonie stond nog een woning, mogelijk een kosterswoning. Zie de tekening van Jaap Binnendijk hieronder.

wi w

v

T+-+

ģġş

Tekening Jaap Binnendijk.

De bomen die hier staan zijn bijna zeker de populieren die in juni 2019 plotsklaps en zonder vergunning en ecoscan zijn gekapt. Er staat nu nog 1 boom op de hoek Dijkweg/Verdilaan, een Robinia pseudoacacia. MM

ŕ.V*"

:: '-à»L

\ vJĒ

Populieren op het terrein van de Harmonie in 2012, ze zijn in 2019 gekapt. De rechterboom is de Robinia pseudoacacia die er nog staat.

7.1 Kort iets over de Harmonie De voormalige pastorie, later "de Harmonie'' genoemd, was veel meer dan een gebouw van stenen en een dak. Het slopen van dit tijdsbeeld is een dieptepunt in de Naaldwijkse katholieke geschiedenis. De naam van de oude pastorie was al in 1935 'de Harmonie'. Het werd een jeugdhuis. In de Tweede Wereldoorlog werden er onder andere mensen in ondergebracht die door de Duitsers uit Hoek van Holland moesten verhuizen. Zo heeft de familie Tabben er gewoond en ook de hoofdagent van de Hoek, Van Duijn. Het gebouw werd voor diverse doeleinden gebruikt, zoals voor vergaderingen van jongeren van de MKB, Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

27

er was een naaischool in gevestigd en er was een zilverkamertje waar zilverpapier werd verzameld voor de missie. Ook de padvinderij St. Laurens vond er onderdak, evenals de kinderopvang. De muziekverenigingen St. Adrianus en Cresendo gebruikten het gebouw als oefenruimte. Deze verenigingen fuseerden onder de naam Fusica. Daarna kochten zij de Harmonie in 1972. Je kan dus gerust spreken van een belangrijk gemeenschapsgebouw. Dat kon ook omdat achter de oude pastorie nog een zaaltje lag. Rond de Harmonie lag veel groen en er stonden grote bomen. De Harmonie werd in 2009 gekocht door bouwer WEBA. Die wilde er een kantorencomplex met appartementen neerzetten, maar WEBA ging failliet en het plan ging niet door. In 2009 werd de Harmonie gesloopt. In hoeverre WEBA ook het aanwezige groen en de bomen heeft gekapt, is niet bekend. De Harmonie stond in 2007, net als het kerkhof, op de nominatie gemeentelijk monument te worden. Het is denkbaar dat dit de reden is dat het gebouw plotsklaps werd gesloopt. In 2021 lag de grond nog altijd braak, bijna alle bomen daar zijn gekapt. Het is een pijnplek voor velen en een wond in de Naaldwijkse (katholieke) geschiedenis. Met dank aan Leo Tabben voor de oorlogsinformatie.

^ 'íí

Foto uit 1914, Dijkweg richting Molenstraat. Links lag tot 1865 de Algemene Begraafplaats, dan de pastorie (Harmonie) in volle glorie, en de katholieke kerk. Rechts de notariswoning, Huize Bijdorp. Het valt op hoeveel bomen, zoals iepen, er toen nog waren. Foto Gerard Beijer.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

28

8 Ecologisch rapport Het bezwaarschrift van 31 juli 2020 dat de natuurorganisaties hebben ingediend tegen de afgifte van een omgevingsvergunning (van 23 juni 2020) vroeg onder meer om een ecologische scan voor het kerkhof. Dat is door Aqua-Terra Nova uit Naaldwijk (20 augustus 2020) alsnog gemaakt in opdracht van het kerkbestuur (dit rapport is niet op Internet te vinden, wel in ons bezit). Eerder was in 2018 door het Natuur-Wetenschappelijk centrum al een quickscan gemaakt vanwege de bouwplannen op de plek van de Harmonie. Deze scan gaat ook over het Voorhof en het kerkhof! Beide scans zijn oppervlakkig en lijken veel op elkaar. Beiden gaan nauwelijks in op de natuurwaarden. Ook de inhoud van de quickscan flora en fauna voor de Harmonie, uit juni 2018, roept ook vragen op (zie de link), ergo, het is teleurstellend. Lees paragraaf 6.2 van dat rapport, waar de conclusie is dat op de katholieke begraafplaats niets voorkomt dat beschermwaardig is. "Het plangebied zal wel door, voornamelijk kleinere, vleermuissoorten, zoals de Gewone dwergvleermuis (Pipistrellus pipistrellus) gebruikt worden als foerageergebied''. Men heeft één nest aangetroffen, vermoedelijk een eksternest, zo stelt men. Maar dat kan ook een nest zijn van de bosuil, toren- of boomvalk, want die roofvogels gebruiken vaak eksternesten. Een buizerdnest kan zelfs ook nog.

Verder staat er een door Hedera overgroeide boom en het is niet bekend of en welke nesten daar inzitten; het is vrijwel zeker dat dit er nesten in te vinden zijn. Het ecologische rapport zegt hier niets over.

*«İ»V

Hederaboom op het kerkhof; wat huist hierin ?

Eksternest of van de bosuilbuizerd- toren- of boomvalk.

Ook stelt men dat er voor vogels en vleermuizen genoeg groen in de omgeving is om naar uit te wijken. Hoe en waar is niet duidelijk; het is een aanname zonder waarde en eigenlijk misleidend. Ik denk dan even terug aan het ecologische rapport over het Schefferkampbos in De Lier, waar koeltjes werd gesteld dat bijvoorbeeld. daar broedende reigers wel konden verhuizen naar de bomen van het Kraaiennest bij de Lier (Midden-Delfland). Dat deden de reigers niet, maar ze gingen vlak bij nieuwe nesten bouwen in gekandelaberde wilgen, met alle nare gevolgen van dien. Inmiddels zijn ook de hoge bomen van het Kraaiennest gekapt. Een ander ecologisch rapport over het Haagwegbos bij Monster, werd midden in de winter gemaakt. Het concludeerde dat er geen beschermde soorten leefden, niet van flora en niet van fauna. Ik heb echter bewijzen dat er uilen, andere roofvogels, egels etc. leven. Hoe misleidend zijn ecologische rapporten soms! Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

29

Het principe "hij die betaalt, bepaalt", lijkt op te gaan, zo valt te vrezen. Feit is dat elke herplanting geen of weinig ecologische waarde heeft. Mits massief aangeplant duurt het nog vele jaren voordat er een goede biodiversiteit is ontstaan. Oude bomen hebben een zeer hoge ecologische waarde. Het ecologische rapport van Aqua-Terra Nova over het katholieke kerkhof is net zo oppervlakkig als dat van het Natuur-Wetenschappelijk centrum. Het gaat alleen uit van de invloed die het kerkhof heeft op Natura2000 en op NNN-gebieden (Natuurnetwerk Nederland) (zoals in de wet Ruimtelijke ordening staat). Maar die gebieden liggen ver weg en alleen daarnaar kijken is onvoldoende. Het rapport lijkt zich vooral te richten op de vraag of het ruimen van het kerkhof in strijd is met de Wet Natuurbescherming. Tevens gaat het rapport ook over het Voorhof en dat wordt nu juist niet geruimd, wel aangepast. Mag je daaruit concluderen dat het rapport niet valide is? Natuurlijk voldoet het aan wet- en regelgeving en ecologische rapporten zien er vaak zo uit. Toch zou er breder moeten worden gekeken en niet alleen naar beschermde soorten en invloed op Natura2000 en NNN. Het kerkbestuur heeft niet alleen een taak naar de gelovigen, maar ook naar de schepping. Het is medeverantwoordelijk voor het wel en wee van de schepping en het heeft een zorgplicht.

Ook dat komt in het handelen van het kerkbestuur (en in dit ecologische rapport) niet tot uiting. Het rapport kan dan ook worden gekwalificeerd als een snel gemaakt desktopverhaal. Het feitelijke onderzoek op locatie is zeer beperkt en heeft ook geen oog voor een situatie na renovatie en herstel/uitbreiding van de groenkwaliteit. Een goed ecologisch onderzoek kent ook meermalen een veldonderzoek in verschillende seizoenen; dit rapport is na het broedseizoen gemaakt. Kappen van bomen moet altijd voldoen aan de zorgplicht, waar het rapport op wijst. Daarom vindt zoiets plaats buiten het broedseizoen of wordt er vooraf een controle gedaan of er broedsels, vleermuizen o.i.d. zitten. Dit is geen nieuw feit, en daarvoor is geen ecologisch rapport nodig; de wet is hier duidelijk over. Feitelijk is 90 0A van wat in het rapport staat gewoon uit de wet geplukt en verder zijn het vooral aannames.

8.1 Signaleringskaart Natuurwetgeving Westland 2009 Hieronder een detail van de Signaleringskaart Natuurwetgeving van de gemeente Westland uit 2009. Er is ook een lijst uit 2016, gebaseerd op de actuele wet natuurbescherming. Die kaart en de beschrijving zijn aangevraagd bij wethouder Snijders, maar blijkt onvindbaar! We gebruiken daarom de oude kaart uit 2009. Lichtpaars heeft een beperkte natuurwaarde, rood een hoge en donkerpaars een heel hoge. Dat zijn veelal ook ecologische zones. De kleur wit betekent dat er in principe weinig natuurwaarden zijn. Maar in de kaart is alles slechts globaal aangegeven, omdat het voor de gemeente moeilijk is tot in het kleine detail te gaan. In witte gebieden zijn vaak wel belangrijke natuurwaarden aanwezig. Particuliere tuinen vallen ook buiten deze kaart. Dit betekent dat er altijd uitzonderingen zijn en er wel in een wit of lila gebied toch hoge natuurwaarden aanwezig zijn, zoals minibosjes en natuurlijke tuinen. Het katholieke kerkhof is zo een positieve uitzondering. Te zien is dat het kerkhof wel degelijk links heeft met natuuraders in Westland. In hoofdstuk 13 wordt dit nader uitgewerkt. Het ecologische rapport gaat hier, zoals hierboven uitgelegd, geheel aan voorbij. Opm. De Signaleringskaart Natuurwetgeving van de gemeente is dus eigenlijk onvolledig, en in de praktijk zijn uitzonderingen altijd te herkennen.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

30

SL"å«\;

ZM

zmm T&m. ,4'í/' v^r

m

msz S®3P

k\ SS

Ŷ». ífr

^S1

'VľŞlgs

g '«1 ÄfVŚř ~

'

Er is nu één gedragscode soortbescherming /natuurwaarden in Nederland. Op de site van Stadswerk is daar meer over te lezen. https://www.stadswerk.nl/default.aspx Link naar het document gedragscode soortbescherming. https:ZZwww.stadswerk.nlZdocumentenZhandlerdownloadfiles.ashx?idnv^847788

8.2 Minibosjes hebben een hoge ecologische waarde Onderzoek uit 2019 door onderzoekers van de Universiteit Gent, de Katholieke Universiteit Leuven en onderzoekers uit Duitsland, Frankrijk, Zweden en Estland toont aan dat minibosjes een grote bijdrage leveren aan de biodiversiteit en veel ecosysteemdiensten leveren zoals: dieren van voedsel voorzien, opslaan van CO2, bestuiving, klimaatregulering, waterzuivering, recreatie, enzovoort. (Gepubliceerd in: Journal of Applied Ecology). Het katholieke kerkhof en het Voorhof zijn belangrijke, ecologisch waardevolle, minibosjes. Een belangrijke reden om het kerkhof te behouden.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

31

8.3 Hittestress en wateroverlast Steeds luider roepen deskundigen en natuurorganisaties, dat juist in en rond de centra en woonwijken, het groen moet worden versterkt. Niet alleen tegen de toenemende hittestress en wateroverlast, maar ook om natuurlijke stapstenen te realiseren (zoals ook in het uitrollen van Tiny forest (minibosjes) landelijk gebeurt). Juist die verbindingsdelen zijn belangrijk voor vlinders en insecten, maar ook voor vogels en kleine zoogdieren. Ecologische zones, parken, Tiny forest, groenstroken, wilde bermen, dakgroen, water, etc. zijn allemaal van belang voor het geheel van de ecologische kwaliteit. Het ondersteunt tevens de Natura2000 en NNN-gebieden. In verstedelijkte gebieden spelen kerkhoven en begraafplaatsen vaak een rol als "laatste toevluchtsoord'', een soort natuurreservaat. Het kan niet zonder elkaar, alles hangt samen. Westland heeft uitgesproken om Tiny forests te gaan aanleggen, maar maakt daar geen haast mee. Integendeel, door de enorme bouwwoede in Westland verdwijnt er steeds meer groen en loopt de biodiversiteit steeds meer schade op. Ook wordt de leefomgeving daardoor ongezonder. Dit kerkhof kan op een uitstekende manier functioneren als een krachtig mini natuurreservaat, zeker na renovatie, herstel en uitbreiding van het groenpalet.

Je moet niet alleen naar de situatie van heden kijken, maar vooral ook naar de potentie van na renovatie. Zie het kaartje verderop. Ook samen met het omliggend groen zoals langs de Verdilaan wordt de waarde van dit kerkhof als groene rust- en broedplek versterkt. Het is een wederzijds belang. Kappen van het kerkhofgroen en het daar bouwen van een torenflat, verschralen de natuurwaarden in Naaldwijk aanmerkelijk en voorgoed. Voor Westland, dat beroemd is als 'minst groene' gemeente van Nederland, is elke meter groen die verdwijnt en waar ook geen compensatie voor plaats vindt, schrijnend en een teken van onmacht. Waar de eenzame boom, waarschijnlijk een Robinia pseudoacacia, staat, lag de Harmonie. Nu is daar een appartementengebouw gepland. Rechts bij de Pinus ligt het Voorhof en de coniferengroep, daarachter is het kerkhof. Samen vormen zij met omliggend groen een krachtig natuurelement.

Zelf hebben wij geconstateerd dat er door het jaar heen diverse soorten vogels op het kerkhof huizen. Ook komen insecten en bodemdiertjes voor; dit laatste is nog niet onderzocht. Van belang is te weten welke, bij wet beschermde, soorten en/of icoonsoorten op het kerkhof huizen, tijdelijk of permanent, er broeden of er voedsel zoeken. Maar dat is niet het enige wat telt. Juist de niet beschermde soorten of icoonsoorten zijn belangrijk. In de ecologie en biodiversiteit gaat het om het geheel van een ecosysteem, planten, water, bodemdieren, insecten, bijen, vlinders, vogels, zoogdieren. Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

32

Alle puzzelstukjes tellen. Pas als het geheel in orde is kan je spreken van een gezonde natuurlijke situatie. Het ecologisch rapport kijkt niet naar dat geheel en dat mag je een tekortkoming noemen. Kortom, het ecologische rapport draagt weinig bij aan de analyse van de natuurwaarden en de beschermingswaardigheid van het kerkhof en het Voorhof. Opm. De merel, gierzwaluw, huismus en egel staan op de lijst icoonsoorten van de Provincie Zuid-Holland. Deze komen op het kerkhof voor en/of foerageren er. https://milieufederatie.nl/nieuws/zuid-hollandse-natuuriconen/

9 Natuurwaarden Het katholieke kerkhof, dat sinds 1828 aan de Dijkweg (ingang tegenover nr. 9) te Naaldwijk is gelegen, is dus een plek met natuurwaarden, al zijn die nergens benoemd of onderzocht, niet bij de gemeente en maar zeer oppervlakkig in de twee ecologische rapporten. De omgeving van het kerkhof bestaat uit het groen langs de Verdilaan, de nu nog open plek waar de prachtige oude pastorie De Harmonie heeft gestaan (waar men een hoog, ruimte innemend, appartementengebouw wil bouwen en de groene plek waar de katholieke kerk heeft gestaan. Dit laatste noemt men nu het Voorhof, maar dat is nooit begraafplaats geweest. Het is nu een aardig parkje (voortuin) als entree naar het kerkhof.

Samen vormt dit alles nu nog een kleine groene buffer en een stapsteen tussen de oprukkende gebouwen. Het is erg belangrijk voor insecten, vlinders, bijen, dieren en vogels en dus ook voor mensen. Een deel van de bomen op het kerkhof heeft een respectabele leeftijd, maar heel oude bomen staan er niet. De voormalige haag is, omdat de kerk na sluiting in 1981 steeds minder onderhoud heeft gedaan, vergroeid en verworden tot hoge coniferen. Een verkenning met groendeskundigen zoals begraafplaats­ en landschapsarchitecte ir. Ada Wille, leverde op dat er goede kansen zijn deze plek tot een "nieuw paradijs'' te maken. Een eerste beoordeling van het groen op 23 september 2020 door een groep deskundigen met Aad van Uffelen (van Natuur-Westland), Harry Groenewegen (Genootschap Oud Westland, drie studenten van de Reinwardt Academie, (voor cultureel en immaterieel erfgoed), groene hovenier Gert Wols, Stichting Terebinth en Ada Wille (landschaps- & begraafplaatsarchitectuur). «fŗ- :*r.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

33

9.1

Hoeveel soorten flora en fauna op het kerkhof en het Voorhof

Resultaat van dit eerste onderzoek: 24 27 6 3 50 9 3 29

bomen en struiken op het kerkhof bomen en struiken op het Voorhof bladmossen levermossen korstmossen; lijst Maarten Brand 2001 bevat 34 soorten en lijst Toetenel 2020 bevat 32 soorten waarvan 16 nieuwe, dus totaal zijn 50 soorten gevonden. zwammen (paddenstoelen) insecten/spinnen/bodemdiertjes (hier is geen onderzoek naar gedaan) vogels/dieren (geen jaarrond waarneming).

Van een aantal soorten, met name mossen, korstmossen en zwammen is nog geen naam gevonden. Op het kerkhof staan meerdere zaailingen zoals: Chamaecyparis, Hedera, Acer en Taxus. Beperkt groeit er ook wat wilde flora zoals grassen e.d., dat is niet onderzocht. Iedereen moet beseffen dat dit een van de laatste groene plekjes in het centrum van Naaldwijk is; een hof voor rust en bezinning en een respectvolle plek ter nagedachtenis aan onze overledenen, een ontsnappingsplek om even in stilte na te denken over heden, verleden en toekomst en te genieten van natuur dichtbij. Dit stukje grond is historisch waardevol, belangrijk erfgoed en vooral ook waardevol voor de natuur. Samen met omliggend groen en water zijn er meerdere verbindingsroutes voor vogels en dieren naar ander groen en natuur in Westland. De door het kerkbestuur gewenste sloop past niet in de noodzaak ons in te zetten tegen de klimaatverandering, het biodiversiteitsverlies, de verstening, de hittestress en de waterproblematiek. Ook voor de natuurkwaliteit is kappen van het groen en ruimen van het kerkhof rampzalig, want het verzwakt de natuurwaarden van al het groen langs de Verdilaan. Bedenk dat het geheel méér (sterker) is dan de som der delen. Verdwijnt een schakel, dan breekt de ketting. Dan verzwakt het hele ecologische systeem.

Temeer daar de verstening van Naaldwijk in hoog tempo doorgaat! De archeologische en cultuurhistorische waarden van dit kerkhof zijn ook aanmerkelijk. De cultuurhistorische en funeraire waarden worden onderzocht. Zet dit ook even af tegen plannen van de gemeente om de Verdilaan tot een soort Zuid-as van Naaldwijk te maken, met hoogbouw en drukte, dan wordt des te meer duidelijk dat elk stukje groen van levensbelang is voor mens en dier. Het kerkhof kan ook worden ingepast in historische wandel- en fietsroutes, of excursies en lezingen, over het verleden van de kerk en Naaldwijk, alsmede voor persoonlijke bezinning en als natuurstudieobject.

9.2 Ecologie De ecologie bestudeert de wisselwerking tussen levende organismen. Dat leidt tot het onderkennen van ecosystemen. Die zijn van groot belang voor het leven op aarde. Ecosystemen zijn bijvoorbeeld: een vijver, een beek, een weiland, een houtwal, een wegberm, een bos, de duinen. Ook het kerkhof is door de jaren een ecosysteem geworden met een eigen habitat (soorten). Daarnaast vinden we op een kerkhof plantjes die door nabestaanden worden meegebracht. Als het katholieke kerkhof wordt hersteld en het beheer in orde is, zullen de veldflora en de biodiversiteit daar toenemen, dan zingen de vogels en dansen de insecten, vlinders en bijen. Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

34

9.3 Biodiversiteit Dagelijks horen we wel iets over de biodiversiteit, vooral dat het er slecht mee gaat. Biodiversiteit is een term binnen de ecologie. Een gevarieerde biodiversiteit is van groot belang voor een gezond ecosysteem. Door aantasting van een gebied, door klimaatverandering, gifgebruik, stikstofuitstoot, maar ook door bebouwing e.d. ontstaat verstoring. Zo is het aantal insecten, vlinders en vogels de laatste decennia al dramatisch gedaald, soms wel tot 80 %. Door verschraling van het landschap, door stikstof, verdroging, bebouwing, intensieve landbouw, gebruik van gif en verontreiniging, neemt de biodiversiteit snel af. Biodiversiteit is zeer gebaat bij een variatie aan bomen, struiken en planten, mossen, grassen, gecombineerd met voldoende water in de omgeving. Vaak wordt de bodembiodiversiteit vergeten en juist die is zo belangrijk. Overal waar wordt gebouwd, de bodem afgesloten, gaat het bodemleven dood!

9.4 Flora en Fauna Met flora en fauna bedoelt men alle planten en dieren die in een bepaalde streek of periode voorkomen. Dit wordt via een flora- en faunaonderzoek in kaart gebracht. Organismen worden verdeeld in twee groepen: planten en dieren. Een uitgebreide taxonomie brengt alle bekende soorten in kaart; men geeft er een naam aan en maakt een beschrijving. In een natuurwaardenkaart vinden we de soorten die op een bepaalde plek zijn waargenomen. Hiermee wordt ook de natuurkwaliteit, de biodiversiteit en de ecologische samenhang in een gebied duidelijk. Bekend is bijvoorbeeld dat oude kerkhoven een paradijs zijn voor korstmossen. Van het katholieke kerkhof is niet eerder een inventarisatie gemaakt, behalve van korstmossen in 2001 (Maarten Brand).

9.5 Groen op het kerkhof Rondom het kerkhof staan ca. 200 bomen, met name Cupressocyparis leilandii. Ze zijn tot op flinke hoogte aan de binnenkant kaal, aan de buitenkant nog groen. Het is vroeger een coniferenhaag geweest, die later is doorgegroeid toen het onderhoud min of meer stopte. Van groot belang is in het renovatieplan duidelijk te maken, hoe het bestaande groen, zoals de vergroeide leilandihaag, duurzaam kan worden vervangen/hersteld, gericht op toename van de natuurwaarden. Er zijn loofbomen en naaldbomen, kenmerkend zijn de stam en takken van hout en een kroon. Struiken ontspringen net boven of in de grond, ze hebben geen duidelijke stam. Loofbomen verliezen het blad in het najaar, naaldbomen doen dat niet, op enkele soorten na. Bomen en struiken kunnen verschillende vormen hebben en dat maakt het zo mooi in de combinatie. Naaldbomen/coniferen hebben geen loofblad, maar schubben of naalden. Op het kerkhof staan vooral coniferen zoals: Chamaecyparis, Taxus, Cupressocyparis leilandii, Juniperus, en nog diverse lagere struiken en heesters. Langs de Verdilaan staat een Acer tegen het hek en aan de kant van het parkeerterrein staan vijf platanen en een Acer buiten de muur van het kerkhof. Ook tegen het hek bij het Voorhof staat een grote Acer. Nog niet is uitgezocht of de strook groen langs de Verdilaan, welke tegen het kerkhof ligt, in eigendom is van de kerk.

Deze strook , samen met andere zijden van het kerkhof, biedt kansen om bomen en struiken te planten en zo de ecologische kwaliteit te verstevigen. De gemeente kan hier ook aan bijdragen door rondom het groen te versterken en bomen en struiken te planten die ecologisch nuttig zijn. Voor alle nieuwbouw in de omgeving zou de verplichting moeten gelden "groen- en natuurinclusief'' te bouwen, met ook de aanleg van groene daken en waar mogelijk groene gevels.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

35

MCţÇÿi

Behoort de strook langs de Verdilaan Vanaf de Verdilaan, links het parkeerterrein met vijf platanen en één Acer langs de muur van het kerkhof en de coniferen rond en ook tot het grondgebied van het kerkhof? op het kerkhof, rechts is aanpalend groen van het parkje.

9.6 Plantenlijst kerkhof 24 soorten Acer platanoides Agapanthus Busxus sempervirens Camellia japonica Campanula Chamaecyparis lauwsoniana Cupressocyparis leilandii Cupressus macrocarpa Erica Euonymus japonicus ''Green Spire'' Euonymus japonicus Hedera Hedera helix Hedera helix Ilex Juniperus communis Lavandula angustifolia Muscari armeniacum Rosa Skimmia japonica Thuja occidentalis Taxus baccata Heester ?

Gewone esdoorn Afrikaanse lelie, Kaapse lelie, liefdesbloem Buxus/palmboompje

Blauw Altijdgroen

Klokjesbloem Californische cypres

Blauw

Haagconifeer Montereycipres Dopheide Japanse kardinaalsmuts

Haag rondom het kerkhof Geelgroen

Japanse kardinaalsmuts Klimop Klimop Klimop Scherpe hulst Jeneverbes Lavendel Blauw druifje Roos Skimmia Levensboom Venijnboom

Grootbladig Gewone Kleinbladig, groen Kleinbladig, bont

Kleinbladig

Lila Blauw

Aan de Verdilaanzijde, onbekend Aan de Dijkwegzijde, onbekend

Boom ? x

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

36

f Vv.*

03 *faiy

2*

Rondom het kerkhof staat een vergroeide haag van Cupressocyparis leilandii In het midden zien we het priestergraf.

Graven onder en tussen de bomen.

vS -N *ÎLJrafiwi.^s-

mrt'r' . i'.' ľ^-

•VC ,

9KÑ&S ŴH .vVįL

Vf' t,'ïļ

ý

Het kerkhof in unieke sfeer, met een prachtig winterkleed. 2010. © Foto Ger Sauer, Naaldwijk.

Ti A -: jtŵ-

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

37

10 Het Voorhof Hoe het Voorhof er vóór 2007 heeft uitgezien is nog niet duidelijk. Wel is rechts achter het gebouwtje, dat er staat, een forse zilverlinde (Tilia tomentosa) rond die tijd gekapt. De reden was dat de toenmalige beheerders de boom niet mooi vonden passen bij het kerkhof. De dikke stronk van de linde ligt er nog. Het Voorhof is rond 2007 heringericht door een betrokken parochiaan. Het bekende Westlandse groenbedrijf Weverling heeft dat project uitgevoerd. Helaas is hier niets over terug te vinden. Misschien als in het archief van de kerk kan worden gezocht. Op het Voorhof, dat nooit kerkhof is geweest, staan sinds de herinrichting ca. 40 bomen in diverse maten en soorten en ca. 50-/70 struiken; hieronder volgt een overzicht.

10.1 Plantenlijst Voorhof 27 soorten Acer pseudoplatanus

Gewone esdoorn

Bellis perennis Chamaecyparis leilandii Elaeagnus ebbingei Euonymus fortunei Forsythia intermedia Hedera Hedera arborescens Hydrangea macrophylla Ilex Juniperus Ligustrum ovalifolium Magnolia aquifolium Mahonia x media

Madeliefje Leylandcipres Olijfwilg Kardinaalsmuts Chinees klokje Klimop Struikvormige klimop Hortensia Scherpe hulst Jeneverbes Liguster Mahonia Mahonia

Malus Pinus nigra Pinus Populus italica Prunus ceracifera 'Nigra' Prunus laurocerasus Salix Sambucus nigra Symphoricarpos albus Taxus baccata

Sierappel Pijnboom, zwarte den Pijnboom Italiaanse populier Kerspruim Gewone laurierkers Wilg Vlier Sneeuwbes Venijnboom

Vinca minor Gazon

Kleine maagdenpalm Gras met mossen en zwammen

Boom links van het Voorhof

Tegen het hek van het kerkhof achter de populieren Wit bloeiend, in het gazon Conifeer Groengrijs Geel bloeiend Gewone hedera Roze Conifeer

Bloeit in de winter, grote gele bloemtrossen Bloeit roze Fijnere naalden, een paar links achter Purperrood blad Glanzend groen blad Geel blad in de herfst Witte bes Op diverse plaatsen en links en rechts achter een rij Bodembedekker Ook ligt er een stukje gras, waar nu vooral fraai en zeldzaam mos in groeit Nog niet gedetermineerde boom

Van de vijf hoge Italiaanse populieren die achter de Piëta staan zijn in 2016 de koppen uit gezaagd. Het waren tot dat moment de hoogste bomen van Westland, nu niet meer. De snoei was volgens de beheerder nodig omdat er takken vielen. Door dat snoeiwerk zijn de bomen achteruit gegaan, zwammen en enige rotting zijn al herkenbaar en dat is geen goed teken. De stamomtrek van de dikste is ca. 320 cm en de hoogte was destijds 30 meter. Deze populier stond vóór Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

38

de snoei op plek 39 van de dikste bomen van Westland, respectabel dus. Hoeveel jaar hebben deze bomen nog?

10.2 De 5 geboden De Katholiek Kerk kent naast de tien geboden van God en enkele verplichtingen uit het canonieke recht, ook de vijf geboden van de kerk. De vijf populieren zouden daar symbool voor staan, maar dat is niet zeker, want volgens de beheerder zijn er oorspronkelijk zeven geplant, waarvan er twee zijn omgewaaid. Of de zeven ook een symbolische betekenis (7 dagen van de week, 7 zaligheden, symbool voor compleetheid...) hadden is niet bekend. Hieronder de vijf geboden van de kerk: 1. 2. 3. 4. 5.

Op zondagen en verplichte feestdagen deelnemen aan de Eucharistie en afzien van slaafse arbeid. Tenminste eenmaal per jaar biechten. De heilige Communie ontvangen, op zijn minst in de paastijd. Op de door de Kerk vastgestelde dagen zich onthouden van het eten van vlees en het vasten in acht nemen. Helpen te voorzien in de noden van de Kerk.

11 De bijzondere wereld van de mossen Mossen en korstmossen Mossen en korstmossen vormen een interessant onderdeel van het kerkhof. Het zijn primitieve landplanten ofwel sporenplanten, net zoals schimmels, algen, varens en paardenstaarten. De laatste twee hebben wel wortels, schimmels en algen niet. De bouw is primitief, een water geleidende en steun gevende structuur ontbreekt. Ze blijven klein. De oudste gevonden soorten zijn ca. 475 miljoen jaar oud. Op het kerkhof vinden we een, ondanks de omgeving, toch verrassende variatie aan mossen (bladmossen en levermossen), korstmossen en enkele zwammen. Mossen zijn een belangrijke schakel in de verschillende ecosystemen voor insecten, maar ook voor mensen. Ze produceren ook veel zuurstof in de zomer en de winter en bij ontkieming van zaden bieden ze een gunstig klimaat. Mossen vormen een belangrijk deel van de longen van de aarde. Elk bos op aarde begint met de kolonisatie van mossen: "zonder mos geen bos''. Kortom mossen zijn een belangrijke bio-indicator, ze zijn geheimzinnig en geweldig mooi. Opm. Als je een gezonde leefomgeving zoekt om te wonen, kies dan een gebied waar veel soorten mossen voorkomen, want daar zijn de bodem, het water en de lucht veel gezonder. Westland is helaas geen gezonde leefomgeving. Het ruimen van het kerkhof draagt bij aan de verslechtering.

Als er wat meer licht en luchtvochtigheid op het kerkhof komen zullen er ook meer soorten mos gaan groeien. Mossen behoren tot de oudste planten op aarde, ze groeien op bijna elke soort ondergrond, ze hebben een bijzondere manier van zich voeden en leven. Mossen kunnen zich geslachtelijk via een zaadcel en een eicel voortplanten, maar ook ongeslachtelijk is mogelijk. Tussen mossen leven veel kleine insecten. Water en voeding worden meestal door het bladgroen opgenomen. Er zijn ca. 600 soorten mossen die in Nederland groeien. Ze groeien vooral op de grond, op boomstammen, op boomstobben, op vochtige steen en ook op grafstenen. Mossen hebben geen wortels, maar rhizoïen en daarmee hechten ze zich aan de ondergrond. Mossen zijn ook belangrijk omdat ze de Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

39

aarde behoeden voor uitdroging, kleine dieren en vogels vinden er voedsel in. Tussen de mossen leeft een hele kolonie minuscule (bodem)diertjes. Dat bodemonderzoek is nog niet gedaan. Er groeien op het kerkhof bladmossen en levermossen. Bij de bladmossen maken we onderscheid tussen mossen die vooral liggend over de ondergrond groeien, zoals de slaapmossen. Ze zijn regelmatig of onregelmatig vertakt. Bijvoorbeeld gewoon haakmos. En er zijn mossen die omhoog willen groeien, de z.g. topkapselmossen (bijv. haarmuts en knikmos). Bladmossen hebben opstaande stengels die vrijwel niet vertakt zijn, maar wel rondom van kleine blaadjes zijn voorzien. Herkenbaar zijn de sporenkapsels. Levermossen zijn sporenplanten en worden gerekend tot de lagere planten. Levermossen hebben geen blaadjes rondom, maar in rijen aan de stengel, ze hebben ook geen nerf. Er zijn ook andere varianten. Levermossen zijn er in twee groepen: de thalleuze, die in een flap of strook op de grond groeien en de bebladerde levermossen met een stengel en aan elke zijde een rijtje blaadjes. Parapluutjesmos is een bekende thalleuze soort en is ook op het kerkhof gevonden. Het groeit op vochtige plekken. De parapluutjes komen tevoorschijn als ze sporen gaan verspreiden. Het halvemaantjesmos is ook thalleus en is eveneens gevonden.

Hauwmossen zijn niet gevonden op het kerkhof, dat is niet vreemd want ze komen vrijwel niet voor in Nederland. Korstmossen en schimmels staan lager in het plantenrijk dan gewone mossen. Er groeien tientallen soorten op dit kerkhof. Er zijn ca. 800 korstmos soorten in Nederland gevonden. Korstmossen zijn geen mossen, maar zijn een bijzondere manier van samenleven tussen een alg en een schimmel. Dat noemen ze symbiose. Korstmossen hebben geen bladgroen. Er is wel een overeenkomst tussen mossen en korstmossen: beiden kunnen sporen kunnen hebben en zijn soms op dezelfde plek te vinden. Een korstmos is een Lichene, een samenlevingsvorm tussen een alg (groenwieren of blauwwieren) en een schimmel. Korstmossen hebben schimmeldraden, en geen wortels, stengels, bladeren of bloemen. Ze groeien heel langzaam, 1 tot 2 mm per jaar. De algen bezitten bladgroen en voeden de schimmel. Als tegenprestatie beschermt de schimmel de alg. Wat een mooie vorm van samenwerking! Hoe schoner de lucht, hoe meer korstmossen, maar de basis is een voedselarm milieu en liefst een wat droge groeiplaats. Korstmossen leven vooral van de lucht. Ze zijn luchtverontreinigingsgevoelig en gevoelig voor de zuurgraad van de ondergrond waar ze op groeien. Dat betekent dat we ze vinden op materiaalsoorten met een verschillende zuurgraad. Je vindt ze vooral op steen, metalen voorwerpen, takken en de bast van bomen.

De verschijningsvorm van korstmossen is: bladvormig, struikvormig en er zijn baardmossen. Grafstenen (zowel staande als liggende stenen) zijn een goede plek voor korstmossen. Sommige soorten houden van wat vochtiger plekken. Op graniet groeien soms unieke soorten. Ook op boombast komen meerdere soorten korstmossen voor. Soms groeien op oude grafstenen ook zeldzame soorten zoals Zwart grafkorstmos (een Rode Lijst soort), dat is hier nog niet gevonden.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

40

11.1 Studiegroep mossen Natuurlijk Delfland Op 16 oktober 2020 heeft de Studiegroep Mossen van Natuurlijk Delfland (o.l.v. Geert van Poelgeest) het kerkhof onderzocht op aanwezige soorten. Dit was het eerste onderzoek naar echte mossen, hier ooit gedaan. De onderzoekers vonden onder andere de levermossen halvemaantjesmos en parapluutjesmos. Ook zagen zij bladmossen: boomsnavelmos, gewoon haakmos, groot vedermos, haarmuts, gewoon muursterretje en muurknikmos. Deze korstmossen werden gevonden: bruin heidestaartje, gewone poederkorst, kaal leermos en rond schaduwmos. Verder werden de roetkluifzwam (zeer zeldzaam en een Rode Lijst soort*) en de gordijnzwam gezien. Je mag er van uit gaan dat bij een jaarrond onderzoek nog meer soorten zullen worden gevonden. Mossen en korstmossen zijn maar beperkt met het blote oog te herkennen, meestal is een goede loep of een microscoop nodig. Een verslag staat op de site van Natuurlijk Delfland, zie: https://www.knnv.nl/afdeling-delfland/nieuws/mossen-op-de-begraafplaats-diikweg-naaldwiik

* Opm. De Rode Lijst is een overzicht van soorten flora offauna, die uit Nederland al zijn verdwenen, of dreigen te verdwijnen. De minister van Economische Zaken stelt die lijst vast. Bescherming en beheer worden mede op basis van de Rode Lijst gedaan. Op basis van zeldzaamheid en/of een negatieve trend wordt bepaald om een soort op de Rode Lijst te plaatsen. Voor meer informatie: https:ZZminez.nederlandsesoorten.nl/content/rode-lijsten

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

41

11.2 Lijst mossen 6 soorten bladmos en 2 soorten levermos De door de Studiegroep Mossen van Natuurlijk Delfland gevonden soorten staan hierna een tabel. Zie voor korstmossen verderop. Wetenschappelijke naam Bryum radiculosum Fissidens adianthoides Orthotrichum spec. Rhynchostegium confertum Rhytidiadelphus squarrosus Tortula muralis Cladonia spec. Lepraria incana Peltigera hymenina Phaeophyscia orbicularis Lunularia cruciata Marchantia polymorpha Helvella atra

Nederlandse naam Muurknikmos Groot vedermos Haarmuts onbekend Boomsnavelmos Gewoon haakmos Gewoon muursterretje Bruin heidestaartje Gewone poederkorst Kaal leermos Rond schaduwmos Halvemaantjesmos Parapluutjesmos Roetkluifzwam

Type Bladmos Bladmos Bladmos Bladmos Bladmos Bladmos Korstmos Korstmos Korstmos Korstmos Levermos Levermos Zwam

Laatste jaar 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020

Zeldzaam heid A A A A A A A A Z A Z A ZZ

Rode Lijst

RL

Een nader onderzoek is gewenst en ook de naamgeving is voor sommige later ontdekte soorten nog een uitdaging. Zeker gezien het feit dat er 2 zeldzame soorten bij zitten, waarvan er 1 op de Rode Lijst (bedreigd) staat, stijgt de natuurwaarde van het kerkhof en het voorhof. Een onderzoek voor korstmossen vond plaats op 5 december 2020 door de bekende korstmosdeskundige Hans Toetenel. Hij wist ook dat hier al in 2001 een onderzoek naar korstmossen was gedaan. Verderop staan deze lijsten genoemd.

11.3 Zwammen 9 soorten Voor zwammen is alleen meegenomen wat er bij toeval is gezien, ook hier is dus een uitgebreider onderzoek wenselijk. De meest bijzondere soort die is gevonden is de Roetkluifzwam, een Rode Lijst soort. Naamgeving is nog niet volledig bepaald, hiervoor ontbrak de tijd. Type Zwam Zwam Zwam Zwam Zwam

Helvella atra Hemipholiota populnea

Nederlandse naam Oranje druppelzwam Wijdporiekurkzwam ? Zwartsneesatijnzwam ? Aardtong ? Aardtong ? (andere soort) Roetkluifzwam Wollige bundelzwam ?

Laatste jaar 2020 2020 2020 2020 2020

Zwam Zwam

2020 2020

Oligoporus caesius Trichoglossum hirsutum

Blauwe kaaszwam Ruige aardtong

Zwam Zwam

2020 2020

Wetenschappeljke naam Dacrymyces stillatus Datronia mollis Entoloma serrulatum Geoglossum sp. Geoglossum sp.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

Zeldzaam heid

Rode Lijst

ZZ

RL

42

11.4 Het zand op het kerkhof Vreemd is dat mossen die normaal alleen in de duinen groeien ook op het kerkhof te vinden zijn. Ik heb hierover twee theorieën: A: Via duinzand verspreid. In 1828 werden nog volop duinen afgegraven. Er is totaal ca. 500 ha afgegraven duin via schuiten en karren vervoerd voor verwerking door het Westland. Dit zand gebruikte men om de bodem vruchtbaarder te maken en op te hogen. Er is veel zandhandel geweest. In 1828 liep de Naaldwijkse Vaart nog op de oude route, van Honselersdijk recht naar Naaldwijk, en via de Stokdijkkade tot aan de veiling bij het Havenplein. Mijn vermoeden is dat destijds het kerkhof is opgehoogd met duinzand en dat het zand met schuiten is aangevoerd naar de Stokdijkkade, en vandaar met karren of kruiwagens naar het kerkhof is gereden, dat is maar een paar honderd meter. Dit kan ook verklaren dat die soort mos die normaal in de duinen groeit hier ook terecht is gekomen, mee met het duinzand dus. B: Via zand dicht uit de buurt verspreid. De Hoge Geest was destijds een ruigachtig duingebied, de geestgronden van Naaldwijk. Dat is ook geheel afgegraven. Je kan er nog iets van zien aan de Geestweg, vóór de T-kruising; rechts is het smalle Bruine laantje. Als je op de knie gaat aan het begin daarvan bij de Geestweg, dan zie je het laantje ca. 45 cm omhooglopen. Daaraan kan je zien dat die omgeving minder ver is afgegraven.

Dat kan te maken hebben gehad met de daar aanwezige hoogte van het grondwater of men had zand genoeg. Destijds waren nog grote delen van de Hoge Geest bebost en was dit wilde natuur. Tot na Tweede Wereldoorlog is er nog afgegraven in de buurt van de Geestweg. Wie weet heeft de gemeente Naaldwijk, of een katholieke grondbezitter afgegraven zand aan de kerk geschonken. Ik zie beelden opdoemen van boeren en tuinders die zand op hun paardenkarren vervoerden naar het kerkhof aan de Dijkweg. Naaldwijk is ooit ontstaan op een haakduin. Van de Hoogwerf in Naaldwijk naar Honselersdijk (Holtsele) lag een zandduin waar bewoning op is ontstaan. Ik woon zelf ook op dat oude haakduin, 120 cm boven NAP. Het grootste deel van Westland ligt tegenwoordig onder NAP vanwege de afgravingen, ontvening, drooglegging e.d. In Naaldwijk is tot na de Tweede Wereldoorlog nog hier en daar afgegraven, zij het dat dat toen nog maar incidenteel was. De laatste grote zandafgraving vond plaats rond 1960-1962, toen bij Monster het Geestje langs de Haagweg (tussen de Molenslag en het Schelpenpad) is afgegraven. Het was vette zandhandel. Dat gebied dreigt nu voor villabouw te worden opgeofferd. Na het afgraven is van het Geestje een tuinbouwgebied gemaakt. Nu strijden natuurorganisaties en bewoners voor teruggave aan de duinen. Opm.

Het kerkhof heeft bij aanvang en ook later bij de uitbreiding, toen de kerk was afgebroken, ophoging ondergaan. Waar dat zand vandaan kwam, is wellicht in het kerkarchief te vinden. In de duinen werd heel vroeger veel begraven. Dat is logisch, want het duingebied was vaak een van de weinige droge gebieden in het moerassige Westland. In Solleveld hebben ze een heel oud graf gevonden en de recentere grafkelder van Herckenrath in Monster lag vroeger ook in de duinen. Nu ligt deze grafkelder, die een grafheuvel is geworden vanwege de geestafgravingen, in een woonwijk. Dus twee opties: zand uit de duinen of zand uit Naaldwijk?

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

43

Grafheuvel van Herckenrath in Monster. Aan het graf van Herckenrath kan men zien hoe hoog het duin daar vroeger heeft gelegen; toen een grafkelder, nu een grafheuvel.

11.5 Twee lijsten met korstmossen In 2001 is door Maarten Brand al een korstmosonderzoek op het kerkhof gedaan. Die lijst bevat 34 soorten. Dit levert mooi vergelijkingsmateriaal op met het onderzoek van Hans Toetenel uit 2020. Op 16 oktober 2020 heeft de mossenwerkgroep van Natuurlijk Delfland bij het onderzoek naar mossen ook vier soorten korstmos gezien. Die soorten zijn ook door Hans Toetenel gezien. Op vijf december 2020 heeft Hans Toetenel, een in Nederland vooraanstaand korstmosdeskundige, een onderzoek gedaan. Daaruit is een lijst met 32 soorten gekomen, met 16 nieuwe en 16 die ook in 2001 zijn gesignaleerd. Enkele soorten zijn op verschillend substraat gezien, maar die zijn niet dubbel geteld in dit document. Als we de lijsten vergelijken dan zien we dat er totaal op het kerkhof 50 soorten korstmos zijn gedetermineerd, een prachtig resultaat. Wie weet zitten er nog meer fraaie korstmossen?

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

44

11.6 Lijst korstmossen: Maarten Brand 2001 (34 soorten) Maarten Brand was destijds één van de beste lichenologen in Nederland. (originele lijst) zzz = mate van zeldzaamheid: a = algemeen, z = zeldzaam. De schaal loopt via aaa - a - z - zzz van zeer algemeen naar zeer zeldzaam. RL = Rode Lijst status. (TNB betekent: thans niet bedreigd, wat niet wil zeggen dat een soort niet achteruit gaat). Wetenschappelijke naam Arthonia calcarea Bacidina caligans Calogaya pusilla Candelariella aurella Candelariella vitellina Cladonia fimbriata Cladonia humilis Diplotomma alboatrum Diplotomma dispersum Flavoplaca arcis Flavoplaca citrina Flavoplaca flavocitrina Flavoplaca oasis Flavoplaca ruderum Lecania rabenhorstii s.l. Lecanora albescens Lecanora crenulata Lecanora dispersa Lecidea fuscoatra Z grisella Lecidella scabra Lepraria finkii Myriospora rufescens Physcia adscendens Psilolechia leprosa Rinodina oleae Stereocaulon vesuvianum Trapelia obtegens Trapelia placodioides Variospora flavescens Verrucaria muralis Verrucaria ochrostoma Verrucaria viridula Vezdaea leprosa Xanthoria parietina

Nederlandse naam Muurschriftmos Kalkknoopjeskorst Sinaasappelkorst Kleine geelkorst Grove geelkorst Kopjes-bekermos Frietzak-bekermos Gewone cementkorst Kringcementkorst Schubbige citroenkorst Gewone citroenkorst Valse citroenkorst Kleine citroenkorst Kerkcitroenkorst Kalkschotelkorst Rafelschotelkorst Verborgen schotelkorst Gewone granietkorst s.l. Grijsgroene steenkorst Gelobde poederkorst Bleek steenschubje Kapjesvingermos Kopermos Donkerbruine schotelkorst Grof korrelloof Bruin sterschoteltje Wit sterschoteltje Gelobde citroenkorst Zwart-op-wit-korst Bleke stippelkorst Groene kalkstippelkorst Metaalzomerkorst Groot dooiermos

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

Laatste In 2020 Zeldzaam jaar gezien heid Rode Lijst nee 2001 a TNB nee 2001 a TNB 2020 2001 a TNB 2020 2001 a TNB nee 2001 a TNB 2020 2001 a TNB 2020 2020 a TNB nee 2001 a TNB nee 2001 z nee 2001 a TNB 2020 2001 a TNB 2020 2001 a TNB 2020 2001 a TNB nee 2001 a TNB nee 2001 2020 2001 a TNB nee 2001 a TNB 2020 2001 a TNB nee 2001 a 2020 2001 a TNB 2020 2001 a TNB nee 2001 a TNB nee 2001 a TNB nee 2001 a TNB nee 2001 a TNB nee 2001 z TNB nee 2001 a TNB nee 2001 a TNB 2020 2001 a TNB 2020 2001 a TNB nee 2001 a TNB 2020 2001 a TNB nee 2001 zz 2020 2001 a TNB

21-01-2021

45

11.7 Lijst korstmossen: Hans Toetenel 2020 (32 soorten) Opm. Er zijn 5 soorten dubbel gesignaleerd, maar op verschillend substraat gevonden. Wetenschappelijke naam

Nederlandse naam

Laatste jaar

Amandinea punctata Athallia holocarpa Bagliettoa calciseda Calogaya pusilla Candelariella aurella Cladonia fimbriata Cladonia humilis Flavoplaca citrina Flavoplaca citrina Flavoplaca dichroa Flavoplaca flavocitrina Flavoplaca oasis Gyalolechia flavovirescens Lecania cyrtella Lecania erysibe Lecanora albescens Lecanora albescens Lecanora chlarotera

Vliegenstrontjesmos Muurzonnetje Witte kalkstippelkorst Sinaasappelkorst Kleine geelkorst Kopjes-bekermos Frietzak-bekermos Gewone citroenkorst Gewone citroenkorst Mandarijnkorst Valse citroenkorst Kleine citroenkorst Betoncitroenkorst Boomglimschoteltje Stofglimschoteltje Kalkschotelkorst Kalkschotelkorst Witte schotelkorst

2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020

Lecanora chlarotera Lecanora dispersa Lecanora dispersa Lecanora muralis Lecidella elaeochroma Lecidella scabra Lepraria finkii Lepraria incana Parmelia sulcata

Witte schotelkorst Verborgen schotelkorst Verborgen schotelkorst Muurschotelkorst Gewoon purperschaaltje Grijsgroene steenkorst Gelobde poederkorst Gewone poederkorst Gewoon schildmos

2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020 2020

Peltigera hymenina Peltigera hymenina Phaeophyscia orbicularis Physcia tenella

Kaal leermos Kaal leermos Rond schaduwmos Heksenvingermos

2020 2020 2020 2020

Protoblastenia rupestris Variospora flavescens Verrucaria muralis Verrucaria nigrescens Verrucaria viridula Xanthoria parietina

Rode kalksteenkorst Gelobde citroenkorst Zwart-op-wit-korst Gewone stippelkorst Groene kalkstippelkorst Groot dooiermos

2020 2020 2020 2020 2020 2020

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

Eerder Substraat Zeld­ gezien of zaam nieuw -heid nieuw Populus a nieuw beton a 2001 harde kalksteen a 2001 harde kalksteen a 2001 beton a 2001 humus, klei, turf a 2001 humus, klei, turf a 2001 harde kalksteen a 2001 beton a nieuw harde kalksteen a 2001 harde kalksteen a 2001 harde kalksteen a nieuw beton a nieuw Populus a nieuw beton a 2001 harde kalksteen a 2001 beton a nieuw Malus en a Prunus s nieuw Populus a 2001 harde kalksteen a 2001 beton a nieuw beton a nieuw Populus a 2001 harde kalksteen a 2001 Populus a nieuw Populus a nieuw Malus en a Prunus nieuw humus, klei, turf a nieuw humus, klei, turf z nieuw Populus a nieuw Malus en a Prunus nieuw harde kalksteen a 2001 beton a 2001 beton a nieuw beton a 2001 harde kalksteen a 2001 beton a

21-01-2021

Rode Lijst

46

12 Foto's van Flora en Fauna; toelichting Om ruimte te besparen worden de foto's van flora en fauna, voor zover aanwezig, in klein formaat, hierna getoond. Het geeft een visueel beeld van de natuurwaarden die het kerkhof ons biedt. Nader onderzoek is nodig, zeker voor insecten, vlinders, bijen en bodemdiertjes, waarvoor in deze korte studie geen gelegenheid was. Sommige soorten zijn al gedetermineerd, andere nog niet, dan staat er een (?). Vaak kan alleen onder de microscoop een juiste determinatie plaatsvinden.

12.1 Flora: bomen en groen Hierna volgen de foto's van de gevonden soorten bomen, planten, struiken, mossen, korstmossen en paddenstoelen, voor zover dit te fotograferen was. Er is van bomen, struiken en planten apart vermeld wat op het Voorhof en op wat op het kerkhof is gevonden. Er groeien wel diverse bolbloemen op het hof, maar dat kan pas in het voorjaar van 2021 worden herkend. Voor mossen, korstmossen en paddenstoelen is per onderwerp een gezamenlijk overzicht opgenomen, waarbij is aangegeven waar iets is gevonden. Details zijn in bezit van Hans Toetenel en Natuurlijk Delfland.

12.2 Bomen en struiken op het kerkhof 24 soorten Het kerkhof is minder rijk aan soorten dan het Voorhof. Maar dat is gezien wat er de afgelopen decennia is gebeurd met het kerkhof niet verwonderlijk. Na een renovatie zal de soortenrijkdom beslist toenemen en daarmee de biodiversiteit.

Opgang naar het kerkhof.

Verdilaanzijde, hier ligt een grondwal tegen de kerkhofmuur.

Hoek Verdilaan, onduidelijk is tot hoever het grondgebied van het kerkhof reikt.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

47

B

vs

ÎÄk;

*4T3r,

Buxus sempervirens

Agapanthus » A

Acer platanoides, zaailing.

*ţ?* *

■j-

Campanula

Camellia japonica

»

Tt. i Chamaecyparis, zaailing.

' *rv iÿw I fm. v-r

«â Chamaecyparis lawsoniana, grijsgroen.

...-r»

įSïwŕį ľ' f -

Chamaecyparis en Thuja

______

Chamaecyparis lawsoniana, blauwgroen. . V-% ' 1

tea -a

*L '

■imIS Cupressocyparis leilandii en Platanus

. . Cupressus macrocarpa, geelgroen. '

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

_____

Erica

48

m&m

î wu

Euonymus japonicus

Euonymus japonicus

Hedera, kleinbladig, groen.

Hedera helix, bont.

Helleborus niger

Ilex, (of Camellia) zaailing.

Lavandula angustifolia

Juniperus communis

Muscari armeniacum

Skimmia japonica

Rosa

Taxus, zaailing.

■íŕ\ Mv/ăk

fjBĚ:

'

7.

mm

55--'..-

P®S1| mm

'áfâāiê-

Heester aan Verdilaanzijde?

iài^BSS Boom langs de Dijkwegzijde van het kerkhof?

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

49

12.3 Bomen en struiken op het Voorhof 27 soorten

iiiiiiiiiiiHi Voorhof, hek naar het kerkhof.

gazon met mossoorten en zwammen; een uniek stukje.

Acer pseudoplatanus (of platanoides) ?

Elaeagnus ebbingei Bellis perennis

'L*n

•įąř^^śl--—-

V -

Hydrangea macrophylla

Hex

Hedera struikvorm.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

50

Bomen en struiken op het Voorhof, vervolg

Mahonia aquifolium Ligustrum aquifolium

Magnolia soulangeana ? -..

.r **

Mahonia x media Malus

Malus ŕ'îr'-S !í#. 4

Malus

Pinus sp.

■TOL'V.'F s

Prunus cerasifera 'Nigra'

Pinus nigra

5 Populus italica

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

51

ļ Wgi f

PB

Prunuslaurocerasus

Salix

Salix

Symphoricarpos albus

Vinca minor

Sĩįaaj

2r7- ‘Z-r..

Sambucus nigra

? tĩ prXŕ* ÄV/ļsvTV

;ÍWT*! -. 'n-

Heesters en bomen zoals Malus, Junipereus, Prunus, Taxus.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

52

12.4 Bladmossen 7 soorten Het is voor mossen en korstmossen vrij donker op het kerkhof, maar toch groeien er verschillende interessante soorten. įřNîPñ:

Bryum radiculosum, Muurknikmos

Ook op het voorhof zijn er verschillende soorten gevonden, zelfs zeldzame. Orthotrichum spec. Haarmuts #A

Hypnum cupressiforme Klauwtjesmos, graf Veenman.

Fissidens adianthoides Groot vedermos

Rhynchostegium confertum Boomsnavelmos

mm Rhytidiadelphus squarrosus Gewoon haakmos

Tortula muralis Gewoon muursterretje Foto Geert van Poelgeest. ;’

h v.

-

;ìí"' f

? ?

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

53

'Î'VV

^.,/v ?

? ?

12.5 Levermossen 3 soorten ::!WW

Ńfjifí' XT-jF

Lunaria cruciata Halve maantjesmos

Marchantia polymorph Parapluutjesmos

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

Bij graf Veenman ?

54

12.6 Mossen: korstmossen 50 soorten Determinatie en foto's zijn niet compleet of mogelijk deels onjuist, soms is het fotonummer vermeld. Hier is nog nadere inventarisatie nodig met betrekking tot de foto's.

SdGë mvĩX*-«r

îĵĵŨif

■111______

Cladonia humilis Frietzak-bekermos DSC09847

Calogaya pusilla Sinaasappelkorst GrafLvdZijde_CvdZijde DSC09862

Flavoplaca citrina Citroen korstmos, variëeteit ?

■M

ļ

w'MĚáI SPfí

#»©ï

Flavoplaca citrina (gewone) Citroen korstmos ?

Lecanaora dispersa Verborgen schotelkorst Graf1955 DSC09872

Lecanaora dispersa Verborgen schotelkorst Entreehek DSC09805

■rfţ *

.;v. - K-'.~

- ~ ;v vjesr^ - -;-;s

V M

Lecania cyrtella Boomglimschoteltje op Populier DSC09821

Lecidella scabra (Grijsgroene steenkorst) en Calogaya pusilla (Sinaasappelkorst) Gra^WMVoller^DSC09937

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

Lecidella scabra (Grijsgroene steenkorst) en Calogaya pusilla (Sinaasappelkorst) GraLWMVollebreg^DSC099 26

55

m 1 ft ilfâPf?' mM Lecidella scabra Grijsgroene steenkorst Entreehek DSC09802 Lepraria incana Gewone poederkorst Populier DSC09818

Phaeophyscia orbicularis Rond schaduwmos ?

Peltigera hymenina Kaal Leermos, zeldzaam Bij graf Veenman DSC09843 Bij graf Veenman

Parmelia sulcata Schildmos ?

mmm.

z Peltigera hymenina Kaal Leermos DSC09809 Zeldzaam, Voorhof

Xantoria parietina Groot dooiermos Zustergraf-DSC09870 Problastenia rupestris Priestergraf-DSC09910 ?

Vernearia-nigresseus Graf WvMeel Avontuur DSC09854 5 . ^«23

iŕ'-S

*téTyįl

? Priestergraf-DSC09905

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

56

Korstmossen vervolg

r ršfi -- jţ' »-4 j'

'^'ÃV Aardtong of korstmos ? Voorhof Lecidella elaeochroma Gewoon purperschaaltje ? Op Malus, Voorhof

Parmelia sulcata Gewoon schildmos ? Op Prunus, Voorhof

5 ţįţ ňs/S ‘V

Op Malus, Voorhof

Physcia tenella Heksenvingermos ? Op Malus, Voorhof

? Op Malus, Voorhof

? Op Malus, voorhof

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

? Op Prunus, Voorhof

Lecanora chlarotera Witte schotelkorst ? Op Prunus, Voorhof

21-01-2021

57

12.7 Zwammen 9 soorten Het onderzoek naar zwammen is niet volledig, want daar is een langere periode voor nodig, naast microscopisch onderzoek. Wat gevonden is, staat hier afgebeeld; niet alles is al correct naamgegeven.

Aardtong Zeldzaam Voorhof

Blauwe kaaszwam Graf W.O. Veldhoven op stronk

Mogelijk een Aardtong? Voorhof

řöjiŞQkïļ iv* ' Links Ruige aardtong Zeldzaam

f

VS Oranje druppelzwam Op houtstronk

Roetkluifzwam, Voorhof Foto, Geert van Poelgeest Zeer zeldzaam (Rode Lijst)

*, J m*.

«

..4řár 1

«OirŴ'4gįČĩ'

Wijdporiekurkzwam ? Op Populier Voorhof

Wijdporiekurkzwam ? Op Populier Voorhof

Wijdporiekurkzwam ? Op Populier Voorhof ^ Vr-

-

. Al mē

J Zwartsneesatijnzwam Voorhof Wollige bundelzwam of een champignonsoort? Graf Cornelia KrijgerVeldhoven

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

58

7w at

sŗ~r'

mm ŭ- ç*

Zwam op graf Cornelis Ruigrok ?

wjz;

Zwam ? Voorhof

iż________I

Zwam op graf Cornelis Ruigrok ? řVV* WFjŕŚ'' V -a

.

Z' H' Zwam ?

Onderkant van de zwam links?

13 Fauna Het historische kerkhof is, zoals eerder gezegd, een plek met natuurwaarden. Er leven een aantal interessante vogels en insecten, we noemen dat de fauna. De kracht van het groen van het kerkhof ligt in het samenspel met omliggend groen van de Verdilaan en het boezemwater even verderop. Maar vooral de rust en aanwezigheid van groene bomen en struiken trekken vogels aan. Kleine vogels worden hier soms verschalkt door een kat of een roofvogel, maar ook de kraai kan een predator zijn; hij wordt hier soms gezien. Vogels eten vaak insecten en die zijn er nu te weinig aanwezig. Via het herstelplan kan dit worden verbeterd, waardoor ook de vogelstand zal toenemen.

13.1 Vogels en dieren Gezien zijn: ekster, gaai, goudhaantje, groenling, halsbandparkiet (incidenteel) heggenmus, houtduif, huismus, kauw, koolmees, kraai, merel, pimpelmees, putter, roodborst, slechtvalk, staartmees, Turkse tortel, vink, zanglijster en de winterkoning. De slechtvalk is dezelfde als het exemplaar dat regelmatig op de kerktoren van de Adrianuskerk is waar te nemen. Een of meer huiskatten en ook de egel zijn vaste bezoekers van het kerkhof. Nog niet onderzocht is of er ook vleermuizen leven of foerageren; vleermuizen zijn nu in winterslaap.

13.2 Trekvogels en wintergasten Het kerkhof is ook een verpoosplaats voor diverse wintergasten en passanten, waaronder het goudhaantje, de houtsnip, de koperwiek, de kramsvogel, de sperwer, de sijs en de tjiftjaf. In oktober en november 2020 is ook het goudhaantje weer gespot, een heel klein en bijzonder fraai vogeltje. Ransuilen worden soms waargenomen, maar meestal in strenge winters. |

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

59

13.3 Insecten 3 soorten Nog niet is onderzocht welke insecten, vlinders, spinnen en bijen er leven. Er leven in ieder geval bijzondere grondbijtjes, bodemdiertjes, spinnen etc.

^ -įVr"

Holletjes van grondbijtjes.

Rode hooiwagen

Pissebed fourageert op een paddenstoel.

13.4 Vogels/dieren 29 soorten

Gaai

Goudhaantje foto, Annemiek Koopmans

Ekster

Groenling

Heggenmus Halsbandparkiet

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

60

Houtduif

Huismus Kauw

Roofvogels gebruiken het kerkhof vaak als lunchplek!

Kraai in de boomtoppen op het kerkhof.

Koolmees

Vogels/dieren vervolg

Putter Merel Pimpelmees Foto, Jacco Duindam

Roodborst

Slechtvalk Foto, Frans van Antwerpen

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

Staartmees Foto, Frans van Antwerpen 61

Winterkoning Vink

Turkse tortel

V"*

~lfTrUWÇ,^

mm r*

įįr

■Mms* * - -*

-.

Egel

Zanglijster Een van de kerkhofkatten.

13.5 Vogels/dieren; wintergasten 8 soorten

w

ï

” -^

Goudhaantje Foto, Jacco Duindam

Kramsvogel Foto, Jacco Duindam

■4*W' Houtsnip Foto, Martijn Bot, www.BirdingHolland.nl

Sperwer Foto, Frans van Antwerpen

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

Koperwiek Foto, Frans van Antwerpen

Sijs Foto, Martijn Bot, www.BirdingHolland.nl

62

W İ I W Tjiftjaf

Eksternest of bosuil- toren­ buizerd- of boomvalknest Ransuil

14 Verbindingsroutes naar de omgeving Het ecologische rapport heeft, zoals eerder gezegd, niet gekeken naar de natuurwaarden in de omgeving en welk belang het kerkhof daarin speelt. Dat is jammer want dat is beslist van belang. Juist in samenspel met omliggend groen en water stijgt de natuurwaarde van het kerkhof. Alle aanpalende gebieden, maar ook particuliere tuinen en de pastorietuin van de Adrianuskerk, hebben baat bij een omgeving waarbij zoveel mogelijk verbinding is tussen groen en water. Alleen via groenblauwe verbindingen kunnen insecten, vlinders, bijen en zelfs sommige vogelsoorten zich verspreiden en een leefgebied vinden. Het is goed te bedenken dat het kerkbestuur ook een verantwoording heeft naar de schepping toe en het heeft zorgplicht voor de natuur, dus ook voor de vogels en andere dieren die op en rond het kerkhof leven of er van afhankelijk zijn. Een paar verbindingsroutes voor vogels, vlinders, bijen e.d. staan op de kaart hieronder. Daarmee wordt het belang van het kerkhof, als groene plek in het centrum van Naaldwijk, extra ondersteund en verduidelijkt.

Natuur-Westland/Natuurlijk Delfland; Aad van Uffelen

21-01-2021

63

Rk kerkhof en groenomgeving Geef een beschrijving van je kaart

^Jreespark

tk Mrkhof

w* ,*1

\" Oi

\Vf«.

Cv-

■\ W

\ 'ţ

'+AT*

taveiia: L 4*'

po'T Xí- L

\

^ fS Via de rode lijnen wordt heel Westland, dus ook de Natura2000 en NNN-gebieden bereikt. Het is belangrijk dat er geen groen meer verdwijnt, wat helaas wel staat te gebeuren langs de Verdilaan. En belangrijk is dat de gemeente zorgt voor een betere aansluiting van groen en blauw. Juist oud groen, oude bomen en (wilde) hagen zijn essentieel voor de natuurwaarden. Vervangingsgroen heeft vaak 25 jaar nodig om waardevol te worden. Helaas is de gemiddelde levensduur van gemeentelijk groen in Westland op 30 jaar gesteld! Grote bomen en wilde hagen zijn al vrijwel uit Westland verdwenen. Ook moeten burgers en bedrijven hun verantwoording nemen, stoppen met de verstening en hun tuinen gaan vergroenen. Alleen samen kunnen we de natuurwaarden versterken en de biodiversiteit redden. Het kerkhof is het startpunt A: Via de Verdilaan, langs het gemeentehuis richting Naaldwijkse Vaart, voor het gemeentehuis over het miniparkje naar het groen achter de Grote Kerk, langs de Verdilaan. Op de plek van het voormalige verzorgingshuis Pijletuinenhof is rondom groen en zijn (nu nog) mooie en forse bomen aanwezig (worden door de komst van een torenflat mogelijk gekapt). Daarna gaat deze route door naar de Naaldwijkse Vaart, het Dreespark en heel Westland. Opm.