A13-20220509-13-vka-coll-sterk-betuur-bijlgae-2-financiele-analyse.pdf

Financiële analyse BIG TIRE

Rapport | 8 oktober 2021

Partners in verbetering

Financiële analyse BIG TIRE Rapport Gemeente Westervoort

| 2 | Financiële analyse - BIG TIRE

Inhoudsopgave H1 | Financiële positie van de gemeente Westervoort afgewogen 1.1 Conclusies

5 5

1.1.1. Weerbaarheid

6

1.1.2. Stabiliteit

6

1.1.3. Flexibiliteit

7

1.1.4. Normering kengetallen BBV

7

H2 | Huidige financiële positie van de gemeente Westervoort 2.1 Inleiding 2.2 Belastingen 2.2.1. Onroerendezaakbelasting (OZB) Vergelijking met gemeenten in de regio

12 12 12 13 14

2.2.2. Afvalstoffenheffing

15

2.2.3. Rioolheffing

17

2.2.4. Woonlasten

19

2.2.5. Overige belastingen

20

2.3 Inkomsten

21

Effecten herijking gemeentefonds

23

Resumerend

23

2.4 Grondexploitaties Kengetal grondexploitatie 2.5 Treasury

24 26 27

2.5.1. Kengetallen met betrekking tot treasury

27

2.5.2. Financiering – kasgeldlimiet en renterisiconorm

29

Kasgeldlimiet

30

Renterisiconorm

30

Liquiditeitspositie

30

Waarborgen, garantstellingen en leningen

31

2.6 Investeringen

32

2.7 Reserves

33

2.7.1. Bufferratio en reserves per inwoner

33

2.7.2. Omvang en ontwikkeling van reserves

34

2.7.3. Weerstandsvermogen

35

2.7.4. Vrije ruimte in de reserves

36

2.8 Exploitatie 2.8.1. Risico’s exploitatie

37 44

Ontwikkeling algemene uitkering gemeentefonds - herverdeling 44 Ontwikkeling algemene uitkering gemeentefonds - Jeugdzorg

| 3 | Financiële analyse - BIG TIRE

44

Ontwikkeling kosten Sociaal Domein

44

Rivierklimaatpark

45

Duurzaamheidsopgave en klimaat

45

Onderhoud kapitaalgoederen

45

Omgevingswet

46

COVID-19

46

1Stroom en uitvoeringskracht

46

Bijlage 1 Kostentoerekening afvalstoffenheffing

48

Bijlage 2 Kostentoerekening rioolheffing

49

Colofon

50

Dit document (inclusief eventuele bijlagen) is opgesteld door BMC en de (auteurs)rechten met betrekking tot de inhoud en het format van dit document berusten bij BMC. Dit document is uitsluitend bedoeld voor gebruik door de opdrachtgever en mag niet worden gepubliceerd of aan anderen ter beschikking worden gesteld zonder uitdrukkelijke voorafgaande toestemming van BMC.

| 4 | Financiële analyse - BIG TIRE

H1 | Financiële positie van de gemeente Westervoort afgewogen In dit hoofdstuk zetten wij onze conclusies ten aanzien van de financiële positie van de gemeente Westervoort uiteen. In hoofdstuk 2 volgt de onderbouwing van onze conclusies en aanbevelingen. In de analyse is, daar waar van toepassing, rekening gehouden met de conceptprogrammabegroting 2022-20251 van de gemeente Westervoort. Opgemerkt moet worden dat deze ten tijde van het schrijven van deze rapportage nog niet was vastgesteld.

1.1 Conclusies Onze conclusie is dat de gemeente Westervoort zich in een financieel slechte positie bevindt. De gemeente staat er op dit moment financieel zwaar onvoldoende voor. Dit wordt geconcludeerd ten aanzien van de weerbaarheid, de stabiliteit en de flexibiliteit van de gemeentelijke financiën. Hierbij maken we de opmerking dat de financiële positie richting de toekomst verder onder druk staat door dalende inkomsten en stijgende uitgaven (zie paragraaf 2.8 Exploitatie). De gemeente is gezien de huidige financiële positie onder preventief toezicht geplaatst door de provincie Gelderland. De gemeente heeft hier in het eerste kwartaal van 2021 een herstelplan2 vastgesteld om invulling te geven aan de onder curatele plaatsing van de provincie, waarbij het de opgave is om te komen tot een structurele en in reëel evenwicht zijnde begroting en waarbij het eigen vermogen van de gemeente weer op peil wordt gebracht. Dit herstelplan bevat een taakstelling van circa € 400.000,— tot € 500.000,— per jaar aan kostenreductie en inkomstenverhogende maatregelen. Het herstelplan getuigt van een aanwezig bestuurlijke urgentie om keuzes te maken en daarmee de financiële positie te verbeteren. Ten aanzien van het herstelplan maken wij op dat bepaalde risico’s inmiddels kwantificeerbaar zijn, zoals bijvoorbeeld de herijking van het gemeentefonds.

In de laatste calculatie (augustus 2021) lijkt dit tot een nadelig effect te leiden voor de gemeente Westervoort van -/- € 1,037 mln. structureel (dit is € 800.000,— meer dan waar nu rekening mee is gehouden). Hierbij de opmerking dat voor de periode 2023-2027 voor- en nadeeleffecten worden gemaximaliseerd tot € 60 per inwoner. Dit zou voor de gemeente Westervoort een absoluut effect betekenen van -/- € 897.000,—. Wat er na 2027 gebeurt is nog ongewis. Daarnaast spelen verschillende andere ontwikkelingen (zie paragraaf 2.8 Exploitatie) die van invloed zijn op de exploitatie in negatieve zin. De financiële situatie in de gemeente Westervoort is krap en kent uitdagingen richting de toekomst. De aanwezigheid van bestuurlijke wil en een gevoel van urgentie helpen om deze uitdagingen het hoofd te bieden en keuzes te maken ten aanzien van taakuitvoering en kwaliteit van dienstverlening.

1 2

Gemeente Westervoort, 2021, Programmabegroting 2022-2025 gemeente Westervoort (CONCEPT), p. 1-139. Gemeente Westervoort, 2021, Financieel herstelplan Westervoort, 9 maart 2021, p. 1-81.

| 5 | Financiële analyse - BIG TIRE

1.1.1. Weerbaarheid De begroting van de gemeente Westervoort staat onder grote druk. In de begroting is weinig ruimte opgenomen qua marge en daarmee mogelijkheden om tegenvallers op te vangen. Ook de mogelijkheden om de inkomsten te verhogen via de belastingen zijn beperkt. De begroting 2021 van de gemeente Westervoort is niet sluitend en niet reëel in evenwicht. Hierdoor is er sprake van een beperkte exploitatieruimte. Dit is, in combinatie met een zeer slechte vermogenspositie, een zeer risicovolle situatie. De negatieve exploitatieruimte zal de vermogenspositie verder doen verslechteren. Dit is in het verleden ook gebleken, waarbij negatieve exploitatieresultaten de vermogenspositie van de gemeente flink hebben doen verslechteren. De conceptbegroting 2022 laat een gunstiger beeld zien. Als gevolg van de septembercirculaire 2021 (forse toename accres door loon- en prijsstijgingen) is te zien dat de begroting van de gemeente (na bestemming) voor de boekjaren 2022 en 2023 een positief resultaat laat zien en voor de boekjaren 2024 en 2025 een negatief resultaat. Het effect van de septembercirculaire geeft enigszins wat financiële ademruimte in de begroting van de gemeente Westervoort. Daarnaast spaart de gemeente actief. De gemeente is voornemens (zie conceptbegroting 2022) om actief te gaan sparen om zo het weerstandsvermogen te verbeteren.

Hierdoor is men stapje voor stapje in staat om weer risico’s op te vangen. Wij vinden het weerstandsvermogen op dit moment ruim onvoldoende. Het negatieve resultaat van het boekjaar 2020 heeft gezorgd voor een algemene reserve die negatief is. De weerbaarheid wordt nog verder ingeperkt door de in het herstelplan opgenomen taakstelling, de ontwikkeling van het gemeentefonds en overige ontwikkelingen (zie paragraaf 2.8 Exploitatie) zoals de actualisatie beheerplannen, ontwikkelingen Sociaal Domein, de Omgevingswet et cetera, die een impact hebben op de exploitatie van de gemeente. Op basis van bovenstaande beoordelen wij de mate van weerbaarheid als onvoldoende.

1.1.2. Stabiliteit De begroting 2021 (vastgesteld) van de gemeente Westervoort is structureel en reëel niet in evenwicht. Oorzaken hiervan liggen voornamelijk in het Sociaal Domein en dan met name in de Jeugdzorg waar de kosten steeds meer oplopen. Daarnaast is onze verwachting dat ook de kosten van de Wmo de komende jaren zullen oplopen als gevolg van de vergrijzing. De begroting 2021 van de gemeente Westervoort heeft geen ruimte om deze ontwikkelingen, of andere risico’s, op te vangen. Het op orde brengen van de beheerplannen leidt tot financiële consequenties (€ 368.000,—), waarbij er nu geen ruimte aanwezig is binnen de begroting om dit op te vangen. In de conceptbegroting 2022 zijn de cijfers gunstiger, mede door voordeliger effecten van de septembercirculaire 2021. Hierdoor wordt een structureel sluitende begroting gepresenteerd. Dit geeft enigszins wat financiële ademruimte. Maar de begroting kent nog diverse risico’s, bijvoorbeeld ten aanzien van het Sociaal Domein en is afhankelijk van de realisatie van het herstelplan.

| 6 | Financiële analyse - BIG TIRE

De gemeente Westervoort staat aan de vooravond van grote besparingen zoals weergegeven in het herstelplan en opgenomen in de Voorjaarsnota 2020. De bezuinigingsopgave is, mede gezien de risico’s die wij nog aanvullend signaleren, aanzienlijk ten opzichte van de begrotingsomvang van de gemeente Westervoort. De realisatie van de bezuinigingsmaatregelen bepaalt in hoeverre daarmee de financiële positie op orde kan worden gebracht. Hierbij is tevens aandacht nodig voor de verbetering van het weerstandsvermogen, omdat de gemeente - gezien het huidige negatieve saldo hiervan - niet voldoende in staat is om risico’s op te vangen. De huidige stabiliteit van de begroting is onvoldoende en naar de toekomst toe worden diverse risico’s gelopen, zowel in het daadwerkelijk realiseren van de huidige opgaven als aanvullende financiële risico’s.

1.1.3. Flexibiliteit De flexibiliteit van de reserves en de structurele exploitatieruimte van de gemeente Westervoort zijn beperkt. We concluderen dat de gemeente qua belastingen beperkte mogelijkheden heeft voor het genereren van extra inkomsten. Ook aangaande de grondexploitaties heeft de gemeente beperkte mogelijkheden om extra inkomsten te genereren. Deze inkomsten zijn echter incidenteel van aard en daardoor nauwelijks inzetbaar om structurele uitgaven (tekorten) te dekken. Daarnaast is de gemeente Westervoort voor ruim 65% van haar inkomsten afhankelijk van het Rijk. Daarnaast geldt dat de gemeente een weerstandsvermogen heeft dat zwaar onvoldoende is. De flexibiliteit wordt daarom beoordeeld als onvoldoende.

1.1.4. Normering kengetallen BBV Bij de invoering van de nieuwe regels BBV is een normering opgesteld om de financiële positie van gemeenten te duiden. In onderstaande tabel hebben wij deze normeringen voor de gemeente Westervoort uiteengezet (ultimo 2020). De normen worden in dit rapport verder behandeld. Normering

Westervoort

Kengetal

Goed

Voldoende

Onvoldoende

2020

2021

2022

2023

Nettoschuldquote

< 90%

90% - 130%

> 130%

Nettoschuldquote – gecorrigeerd

< 90%

90% - 130%

> 130%

Solvabiliteit

> 50%

20% - 50%

< 20%

2,8%

2,5%

0,5%

0,5%

Grondexploitatie

< 20%

20% - 35%

> 35%

0,07%

0,07%

0,07%

0,07%

Structurele exploitatieruimte

Begroting > Begroting = 0% 0%

Begroting < 0%

-3,40% -0,73%

Belastingcapaciteit

< 95%

> 105%

66,86% 99,04% 97,96% 94,83% 62,61% 99,04% 97,96% 94,83%

95% - 105%

107%

107%

-0,73% -0,72% 111%

Tabel 1 Normeringen kengetallen BBV + invulling gemeente Westervoort periode 2020-2023

| 7 | Financiële analyse - BIG TIRE

113%

Hieronder worden per onderwerp van dit onderzoek onze conclusie, onze waardering en ons advies weergegeven. BIG TIRE

Conclusies

Waardering

Advies

Belastingen

De lokale lastendruk van Westervoort ligt voor eigenaar-bewoners boven het gemiddelde in Nederland. Voor huurders ligt deze ruim onder het gemiddelde. In de vergelijking met de gemeenten in de regio constateren we dat de gemeente Westervoort het hoogste tarief hanteert voor de OZB-woningen. Ten aanzien van de tarieven OZB niet-woningen (eigenarendeel en gebruikersdeel) zit de gemeente Westervoort onder het gemiddelde van de buurgemeenten. De tarieven voor de rioolheffing en afvalstoffenheffing liggen boven het gemiddelde in vergelijking met de buurgemeenten. De bestemmingsheffingen (rioolheffing en afvalstoffenheffing) zijn nog niet kostendekkend. Er kunnen nog meer kosten worden toegerekend, maar deze zijn qua omvang beperkt van aard.

Behoeft aandacht

Financieel-technisch ● Reken alle toe te rekenen kosten (conform geldende jurisprudentie) toe aan de bestemmingsheffingen en zorg daarbij voor een adequate onderbouwing van de toe te rekenen bedragen. ● Onderzoek de mate van kostendekkendheid van de overige leges (begraafrechten, bouwleges, leges APV en burgerzaken). Beleidsinhoudelijk ● Onderzoek welke belastingen qua rendement (meer inkomsten dan perceptiekosten) interessant zijn om te gaan heffen om de verdiencapaciteit van de gemeente te vergroten.

De gemeente kent geen onbenutte belastingcapaciteit op de OZB (ten opzichte van de art.12-norm). Daarnaast heft de gemeente de volgende belastingen: ● hondenbelasting; ● precariobelasting. De forensenbelasting, reclamebelasting en toeristenbelasting zijn wellicht het onderzoeken waard om de verdiencapaciteit van de gemeente te vergroten. Inkomsten

Wij concluderen dat de gemeente Westervoort voor ruim 65% van haar inkomsten afhankelijk is van inkomsten van het Rijk en voor ruim 35% van overige inkomsten. Vanaf 2021 stijgt deze afhankelijkheid en dit fluctueert vervolgens door de jaren heen. Dit wordt met name veroorzaakt door een daling van de eigen inkomsten van de gemeente Westervoort vanaf 2021. Daarmee is er - vergeleken met landelijke gemiddelden van gemeenten van gelijke omvang - een beperkte eigen beleidsruimte aanwezig. De gemeente kan door middel van eigen maatregelen, rentebeleid en tarievenbeleid maatregelen treffen om de eigen inkomsten te vergroten, waardoor de afhankelijkheid van het Rijk wordt beperkt. Deze ruimte is beperkt aanwezig bij de gemeente Westervoort.

| 8 | Financiële analyse - BIG TIRE

Geen oordeel - invloed beperkt

Financieel-technisch ● Monitor de uitkomsten van de herverdeling van het gemeentefonds. De effecten zullen naar alle waarschijnlijkheid negatief uitpakken voor de gemeente Westervoort. Dit heeft een negatieve forse impact, die ook het herstelplan in een ander licht zet. Het is aan te bevelen om op basis daarvan een strategie op te stellen om hierop in te spelen. Dit kan door middel van het verhogen van de inkomsten of het verlagen van de kosten.

Op 12 augustus 2021 heeft de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties nieuwe cijfers gepresenteerd over de herverdeling van het gemeentefonds. Voor de gemeente Westervoort is er sprake van een negatief effect van -/- € 69,— per inwoner (absoluut -/- € 1,037 mln.). Dit bedrag wordt voor vier jaar (2023-2027) gemaximaliseerd op -/- € 60,— per jaar door het Rijk. Wat daarna gebeurt, is nog ongewis. De gemeente ontvangt een compensatie voor de tekorten Jeugdzorg van € 1,381 mln. (incidenteel). Grondexploitaties

De gemeente kent een kleine grondpositie: één grondexploitatie is op dit moment van toepassing. Ultimo 2020 bedraagt de boekwaarde hiervan € 604.598,—. Op deze grondexploitatie maakt de gemeente een verlies op eindwaarde van -/- € 565.211,—. De gemeente heeft hiervoor een voorziening getroffen.

Voldoende

Het gecalculeerde weerstandsvermogen (reserves) is aan de krappe kant gezien de risico’s die de gemeente loopt op de grondexploitaties. Voor de gemeente Westervoort is het kengetal grondexploitatie 0,07 in 2020 (realisatie) en 0,07% in 2021 (begroting). Dit kan gekenmerkt worden als goed. Dit goede kengetal wordt veroorzaakt door de geringe grondpositie van de gemeente Westervoort. Uit de woonvisie 2021-2030 blijkt dat de komende jaren sprake is van een relatief grote woningbouwopgave voor de gemeente Westervoort. Dit heeft een grote impact op de grondexploitaties van de gemeente. Treasury

De schuldratio van de gemeente is de afgelopen jaren fors toegenomen. In 2018 was sprake van een ratio van 80,07%. In 2020 bedroeg deze ratio 97,24%. De verwachting is dat de ratio stijgt naar 99,47% in 2024. De oorzaak hiervan zijn de exploitatietekorten van de aflopen jaren (zie paragraaf 2.8 Exploitatie). De schuldratio laat zien dat het vermogen van de gemeente Westervoort vrijwel alleen maar bestaat uit schulden. Het eigen vermogen is vrijwel nihil en dreigt negatief te worden. Dit betekent dat de gemeente geen weerstandsvermogen heeft om risico’s op te vangen. Het kengetal schuldratio is dan ook onvoldoende. De nettoschuld (gecorrigeerd) bedraagt ultimo 2020 62,61% en dat is goed te noemen. De gemeente is dus in staat om voor relatief weinig

| 9 | Financiële analyse - BIG TIRE

Onvoldoende

Financieel-technisch ● De opgave in het herstelplan is er ook op gericht om de vermogenspositie van de gemeente te verbeteren. Dit zal allereerst moeten worden bewerkstelligd om de lasten te verlagen en de opbrengsten te vergroten. Treasury speelt een belangrijke rol in het monitoren van de vermogenspositie en het laag houden van de kapitaallasten. Wij adviseren om deze rol nadrukkelijk bij Treasury neer te leggen en daarbij ook mee te kijken bij de toekomstige

middelen (= kapitaallasten) vreemd vermogen aan te trekken voor de financieringsbehoefte. Dit kengetal neemt de komende jaren fors toe (99,04% in 2021; 91,53% in 2024 (= voldoende)). Dit betekent dat de schuldpositie steeds zwaarder drukt op de exploitatie in de vorm van kapitaallasten (rente en aflossing). De gemeente profiteert op dit moment nog van een relatief lage rente. Indien de rente gaat stijgen, bestaat het risico dat het kengetal nettoschuldquote harder stijgt. De kasgeldlimiet wordt intact gehouden, conform de normering. De renterisiconorm is in 2020 overschreden. Voor 2021 is de verwachting dat binnen de norm wordt gebleven.

investeringen (compleetheid in kaart brengen) en hier de liquiditeitsplanning op in te richten. ● Breng de (totale) begrote lasten van toekomstige investeringen in beeld en vertaal deze door naar de liquiditeitsbehoefte in de komende jaren. Vertaal dit ook door in de geprognosticeerde balans. ● Investeer in de kwaliteit van de geprognosticeerde balans en gebruik dit actief als sturingsinstrument en als instrument in de informatievoorziening aan de raad over de financiële stand van zaken van de gemeente. Wij zien daarnaast ook dat de accountant steeds meer naar de kwaliteit van de geprognosticeerde balans gaat kijken.

De liquiditeitspositie van de gemeente is slecht te noemen. De kengetallen (current ratio en quick ratio zijn onvoldoende). Dit betekent dat de gemeente Westervoort op korte termijn niet - door middel van de beschikbare vlottende activa - in staat is om de betalingsverplichtingen op de korte termijn (vlottende passiva) te voldoen. Voor gemeenten is het over het algemeen niet moeilijk om geldleningen aan te trekken en zijn de risico’s rondom liquiditeit hier kleiner dan in bijvoorbeeld het bedrijfsleven. Hierbij moet wel opgemerkt worden dat gemeente Westervoort op dit moment reeds beschikt over teveel schulden. Investeringen

Reserves

Op basis van de beschikbare gegevens lijkt de kapitaallastennorm in tact te blijven. Er bestaat echter een risico dat hierin niet alle benodigde (vervangings)investeringen zijn opgenomen, omdat er niet voor alle kapitaalgoederen beheerplannen aanwezig zijn. Hierdoor is de kapitaallastennorm lastig te beoordelen: het kan zo zijn dat de in de begroting opgenomen middelen voor investeringen onvoldoende zijn en er een negatieve impact op de exploitatie ontstaat.

Behoeft aandacht

De algemene reserve van de gemeente Westervoort is na de bestemming van het resultaat van de jaarrekening 2020 negatief. Hierdoor is ook het weerstandsvermogen negatief en zijn verschillende ratio’s niet meer te berekenen en te beoordelen. De reserves kennen geen flexibiliteit. In het herstelplan is aandacht voor het herstellen van het weerstandsvermogen (de algemene reserve), dat eind 2026 weer een positief saldo moet hebben om vervolgens door te groeien naar een

Onvoldoende

| 10 | Financiële analyse - BIG TIRE

Beleidsinhoudelijk ● Breng de beheerplannen voor kapitaalgoederen op orde en maak een (meerjarige) prognose van de benodigde investeringen. Financieel-technisch ● Verwerk de actuele beheerplannen en investeringsagenda in de liquiditeitsprognose (zie Treasury) en de begroting. Financieel-technisch ● Vergroot het weerstandsvermogen van de gemeente Westervoort. De gemeente heeft dit opgenomen in het herstelplan. Stel daarbij ook een ambitie/norm vast ten aanzien van de omvang van het weerstandsvermogen. ● Heroverweeg de vrijval van

robuust saldo. In het herstelplan worden enkele beklemde bestemmingsreserves toegevoegd aan de algemene reserve, wat een negatieve impact heeft op de exploitatie. Het gaat hierbij onder andere om de reserve kapitaallasten vervangingsinvesteringen. Hieromtrent bestaat een extra risico vanwege het niet volledig op orde zijn van de beheerplannen (zie investeringen). Exploitatie

De begroting 2021 van de gemeente Westervoort is niet sluitend en niet reëel in evenwicht in meerjarig perspectief. In het herstelplan wordt, met uitzondering van 2021, een sluitend perspectief gepresenteerd. De aansluiting met eerdere bezuinigingsopgaven, het oordeel van de provincie hierover en diverse financiële ontwikkelingen is echter lastig te maken. Daarnaast spelen nog diverse risico’s, waaronder de kosten van het sociaal domein en onderhoudsachterstanden in het ruimtelijk domein, niet voor alle kapitaalgoederen aanwezige beheerplannen en de ontwikkeling van de verdeling van de algemene uitkering. Deze zaken hebben een negatieve impact op de exploitatie. Zoals hierboven aangegeven zijn de reserves van de gemeente zeer beperkt in omvang en is er geen flexibiliteit om risico’s op te vangen. De concept begroting 2022 laat een gunstiger beeld zien. Dit is ondere andere het gevolg van de septembercirculaire 2021 (forse toename accres door loon- en prijsstijgingen). Hierdoor laten de boekjaren (na bestemming) 2022 en 2023 een positief resultaat zien. De boekjaren 2024 en 2025 sluiten met een negatief resultaat. Het effect van de septembercirculaire geeft enigszins wat financiële ademruimte in de begroting van de gemeente Westervoort. De bij dit onderdeel genoemde risico’s blijven van toepassing.

Tabel 2 Conclusies en waardering onderdelen BIG TIRE

| 11 | Financiële analyse - BIG TIRE

reserves in het herstelplan: deze beslissing is gebaseerd op een te beperkte scope (geen volledige beheerplannen), zie ook Investeringen.

Onvoldoende

Financieel-technisch ● Neem structureel ruimte op in de begroting om de vermogenspositie van de gemeente te verbeteren. Met andere woorden: ‘spaar actief’. Dit is opgenomen in het herstelplan en ook in de begroting 2022 (concept). Beleidsinhoudelijk ● Breng de baten en lasten beter met elkaar in balans, creëer een structureel sluitende begroting. Dit vraagt om het maken van keuzes. Hiertoe vormt het herstelplan (en Voorjaarsnota 2020) een aanzet. Echter, voortschrijdend inzicht in de risico’s lijkt te vragen om verdergaand ingrijpen, omdat de middelen om risico’s op te vangen, ontbreken.

H2 | Huidige financiële positie van de gemeente Westervoort 2.1

Inleiding

In deze rapportage geven wij een beeld van de financiële positie van de gemeente Westervoort. Dit doen we aan de hand van de beschrijving van de BIG TIRE. De letters BIG TIRE staan voor: ● Belastingen ● Inkomsten ● Grondexploitatie ● Treasury ● Investeringen ● Reserves ● Exploitatie BMC gebruikt een vergelijkbare invalshoek voor de zogeheten ‘stresstest’ voor gemeenten waar de Raad voor de Financiële Verhoudingen voor pleitte. U kunt dit rapport lezen als een dergelijke test: een test met betrekking tot de flexibiliteit om de begroting structureel te verbeteren en een test met betrekking tot het reserveniveau om risico’s op te vangen.

2.2

Belastingen

In deze paragraaf werken wij het onderdeel Belastingen voor de gemeente Westervoort uit. Als vergelijkingsgemeenten kiezen wij hier voor de buurgemeenten van de gemeente Westervoort. Dit zijn de gemeenten: Lingewaard, Duiven, Zevenaar, Rheden, Rozendaal en Arnhem. De gemeente Westervoort neemt in de Atlas van de lokale lasten de 234e positie in3 (totaal 352 gemeenten) voor het boekjaar 2021, waarbij geldt dat nummer 1 de laagste lokale lasten heeft. Dit betreft het rangnummer voor eigenaar-bewoners (meerpersoonshuishouden). Wanneer we kijken naar de lasten voor huurders (meerpersoonshuishouden), neemt de gemeente Westervoort de 25e positie in op de ranglijst. Daarmee ligt de lokale lastendruk van Westervoort voor eigenaar-bewoners boven het gemiddelde in Nederland, terwijl deze voor huurders ruim onder het gemiddelde ligt. De tarieven voor de OZB woningen, OZB niet-woningen (gebruikersdeel) en de rioolheffing liggen boven het landelijk gemiddelde. De tarieven voor afvalstoffenheffing en OZB nietwoningen (eigenarendeel) liggen onder het gemiddelde. In onderstaande tabel hebben wij de tarieven van de gemeente Westervoort afgezet tegen het landelijk gemiddelde, de maximumen de minimumtarieven.

3

COELO, 2021, Atlas van de lokale lasten 2021 (www.coelo.nl)

| 12 | Financiële analyse - BIG TIRE

Tarief 2021 Westervoort

Landelijk gemiddelde 2021 Hoogste 2021

Laagste 2021

OZB woningen

0,2119%

0,1188%

0,2506%

0,0369%

OZB niet-woningen (eigenarendeel)

0,2731%

0,2740%

0,9431%

0,0665%

OZB niet-woningen (gebruikersdeel)

0,1640%

0,2045%

0,5226%

0,0000%

Afvalstoffenheffing Vastrecht € 173,46 meerpersoons Container 140 liter per container: € 8,02 per lediging Container 240 liter per container: € 9,99 per lediging Vergelijkingseenheid: € 250,—

€ 285,54

€ 468,12

€ 38,00

Rioolheffing meerpersoons (< 500 m3)

€ 215,28

€ 500,10

€ 95,04

€ 228,03

Tabel 3 Lokale lasten in perspectief

De gemeente Westervoort heft voor de afvalstoffenheffing een vastrecht en variabel deel per lediging voor restafval. Dit betekent dat de gemeente diftar toepast. De afvalstoffenheffing voor een verzamelcontainer voor een meerpersoonshuishouden bedraagt € 273,76. De afvalstoffenheffing voor een verzamelcontainer voor een eenpersoonshuishouden bedraagt € 205,33. Voor de lediging van gft-afval en pmd-afval zijn geen kosten verbonden. De gemeente Westervoort heeft de inning en heffing van de gemeentelijke belastingen in eigen beheer (via 1Stroom).

2.2.1. Onroerendezaakbelasting (OZB) Het OZB-tarief voor woningen ligt bij de gemeente Westervoort boven het landelijk gemiddelde. De tarieven OZB voor niet-woningen (het eigenarendeel en gebruikersdeel) liggen onder het landelijk gemiddelde. De OZB-inkomsten worden bepaald door de waarde van het onroerende goed x het tarief. De gemiddelde WOZ-waarde in de gemeente Westervoort bedroeg circa € 201.000,— in 2019 en € 219.000,— in 20204. De gemiddelde WOZ-waarde in Nederland bedroeg in 2019 € 248.000,—. In 2020 lag de gemiddelde WOZ-waarde op € 270.0005. Het volgende overzicht geeft inzicht gerealiseerde opbrengsten OZB voor de periode 2018 tot 2021.

4 5

Bron: Waarderingskamer (www.waarderingskamer.nl) Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek (www.cbs.nl)

| 13 | Financiële analyse - BIG TIRE

Inkomsten OZB absoluut Inkomsten OZB per inwoner 2018 (realisatie)

€ 2.545.552,—

€ 169,53

2019 (realisatie)

€ 2.591.438,—

€ 173,41

2020 (realisatie)

€ 2.642.619,—

€ 176,52

2021 (begroot)

€ 3.037.049,—

€ 202,47

Tabel 4 Inkomsten OZB 2018 tot en met 2020 (realisatie) en 2021 (begroot) absoluut en per inwoner.

De gemiddelde OZB-lasten per inwoner (inkomst voor de gemeente) in Nederland bedroegen € 283,— in 2018, € 289,— in 2019 en € 295,— in 20206. De gemiddelde OZB-inkomsten per woning van de gemeente Westervoort liggen onder het landelijk gemiddelde. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door de relatief lage WOZ-waarde in de gemeente. Ten opzichte van het art.12-percentage7 is er geen sprake van een onbenutte belastingcapaciteit op de OZB. Vergelijking met gemeenten in de regio In tabel 5 worden de tarieven 2021 voor de OZB van de gemeente Westervoort vergeleken met de buurgemeenten. In de vergelijking met de gemeenten in de regio constateren we dat de gemeente Westervoort het hoogste tarief hanteert voor de OZB woningen. Ten aanzien van de tarieven OZB niet-woningen (eigenarendeel en gebruikersdeel) zit de gemeente Westervoort onder het gemiddelde van de buurgemeenten. Aangezien de OZB-opbrengsten ook worden bepaald door de WOZ-waarde van de woningen in de gemeenten, zetten wij in onderstaande tabel de gemiddelde WOZ-waarde van de gemeente Westervoort af tegen de gemiddelde WOZ-waarde van de vergelijkbare gemeenten. In vergelijking met de gemeenten in de regio zien we dat Westervoort qua gemiddelde WOZ-waarde onder het gemiddelde zit van de buurgemeenten. 2021 Westervoort Lingewaard

Duiven

Zevenaar

Rheden

Rozendaal

Arnhem

Gemiddelde

OZB woningen

0,2119%

0,1599%

0,1365%

0,1617%

0,1318%

0,1000%

0,1466%

0,1498%

OZB niet-woningen (eigenarendeel)

0,2731%

0,3040%

0,2013%

0,3148%

0,2790%

0,1366%

0,6180%

0,3038%

OZB niet-woningen (gebruikersdeel)

0,1640%

0,2429%

0,1540%

0,2577%

0,1930%

0,1098%

0,2060%

0,1896%

Gemiddelde WOZ-waarde 2020

€ 219.000,—

€ 272.000,—

€ 241.000,—

€ 212.000,—

€ 236.000,—

€ 536.000,—

€ 217.000,—

€ 276.143,—

Tabel 5 Overzicht tarieven OZB gemeente Westervoort en gemeenten in de regio 2021

www.eigenhuis.nl Zie hiervoor de Gemeentefonds Meicirculaire 2020, p. 115. Voor 2021 is het percentage van de WOZ-waarde voor toelating tot artikel 12 vastgesteld op 0,1809% - Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties, 2020, Meicirculaire 2020 Gemeentefonds, 29 mei 2020, p. 1-126. 6 7

| 14 | Financiële analyse - BIG TIRE

2.2.2. Afvalstoffenheffing Bij het te voeren afvalbeleid werkt de gemeente Westervoort samen met de volgende partijen: ● PreZero (voorheen SUEZ) - Deze organisatie zamelt en verwerkt huishoudelijk afval in tegen zo laag mogelijke kosten voor de inwoners en op een zo duurzaam mogelijke manier. ● Voor de inzameling van grof huishoudelijke afvalstoffen maakt de gemeente Westervoort gebruik van het afvalbrengstation (ABS) in Arnhem-Noord. Zij heeft hiervoor een overeenkomst gesloten met de huidige exploitant PreZero. ● Stichting 2Switch. Met Stichting 2Switch is per 2019 een vijfjarig contract afgesloten voor de inzameling van herbruikbaar huisraad, elektrische apparaten en oud ijzer. Vanaf 2020 verzorgt 2Switch ook de inzameling en verwerking van textiel. Westervoort trekt hierin samen op met de gemeente Duiven. 2Switch zamelt herbruikbaar huisraad, AEEA, oud ijzer en textiel in bij haar kringloopwinkel aan Het Vergun in Westervoort en aan huis na aanmelding. Ook verzorgt zij de exploitatie van het kca-depot en kunnen inwoners oud papier, textiel en luiers brengen. De gemeente Westervoort kende de afgelopen jaren een relatief hoog scheidingspercentage qua afvalscheiding. Dit percentage bedraagt de afgelopen jaren 71% tot 72%8. De gemeente Westervoort was één van de eerste gemeenten in Nederland die diftar invoerde.

In 2020 heeft de gemeente Westervoort het grondstoffenplan9 vastgesteld. Hierin worden maatregelen geschetst om het scheidingspercentage verder te verhogen. Voor afvalstoffenheffing geldt een principe van maximaal 100% kostendekkendheid; dit is weergegeven in de uitgangspunten van de programmabegroting 2021-2024 van de gemeente10. Met het meer kostendekkend maken van de tarieven is op het eerste gezicht geen budgettair voordeel te behalen. In dat verband is het echter relevant om te bekijken welke kostencomponenten in de tariefberekening zijn meegenomen. We hebben de tariefopbouw naast de VNG-modellen kostenonderbouwing afvalstoffenheffing11 en de Handreiking Kostentoerekening12 gelegd (zie bijlage 1). Hierbij is tevens rekening gehouden met de nieuwe regels.

https://www.benchmarkafval.nl/ Gemeente Westervoort, 2020, Grondstoffenplan Westervoort - Samen minder afval, 23 januari 2020, p. 1-45. 10 Gemeente Westervoort, 2020, Programmabegroting 2021-2024, 17 september 2020, p. 1-153. Zie specifiek bladzijde 79. 11 VNG, 2010, Model kostenonderbouwing afvalstoffenheffing versie 1.0: Transparantie in zeven stappen, VNG, februari, p. 1-30. 12 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2014, Handreiking kostentoerekening heffingen, rechten en tarieven, 10 oktober 2014, p. 1-188. 8 9

| 15 | Financiële analyse - BIG TIRE

De kosten die worden toegerekend aan het tarief zijn als volgt (2021): Afvalinzameling en verwerking Reiniging openbaar gebied (33% van de kosten) Kwijtschelding gemeentelijke belastingen Salarislasten Overhead Totale lasten Opbrengsten afvalstoffenheffing Overige inkomsten Totale baten Dekkingspercentage

€ 1.441.418,— € 23.189,— € 101.000,— € 135.757,— € 105.478,— € 1.806.842,— € 1.637.981,— € 175.476,— € 1.813.457,— 100,4%

De perceptiekosten (salariskosten en kwijtschelding) worden juist en volledig toegerekend. Dit geldt ook voor de btw. De inkomsten van grondstoffen worden meegenomen bij de baten. De veegkosten worden voor 33% meegenomen in de berekening van de afvalstoffenheffing. Op basis van jurisprudentie mag tot 40% van de veegkosten worden toegerekend aan afvalstoffenheffing13. De consequentie van het nog niet volledig toerekenen van alle toe te rekenen kosten (kostendekkendheid < 100%) is dat de niet-toegerekende kosten worden bekostigd via de algemene middelen en niet ten laste vallen van de gebruiker. Met andere woorden, er zit nog een beetje ruimte in de tarieven ten opzichte van de kostprijs van het product afval. In tabel 7 hebben wij de tarieven 2021 voor de afvalstoffenheffing meerpersoonshuishouden van de gemeente Westervoort vergeleken met die van de vergelijkbare gemeenten. Omdat andere gemeenten in onderstaande vergelijking ook verschillende vormen van diftar hanteren, gaan we ten behoeve van de vergelijkbaarheid uit van de gegevens op basis van COELO14.

Hoge Raad 23 mei 2014, nr. 13/02955, ECLI:NL:HR:2014:1192 Deze gemeenten hanteren een vorm van diftar; voor de vergelijkbaarheid is een gemiddelde gehanteerd dat geënt is op een gemiddelde van het geproduceerde afval, zie COELO. 13 14

| 16 | Financiële analyse - BIG TIRE

Gemeenten

Afvalstoffenheffing

Westervoort

€ 250,—

Lingewaard

€ 226,—

Duiven

€ 233,—

Zevenaar

€ 196,—

Rheden

€ 243,—

Rozendaal

€ 275,—

Arnhem

€ 197,—

Gemiddelde

€ 231,43

Tabel 7 Tarieven afvalstoffenheffing 2021 van de gemeente Westervoort vergeleken met de vergelijkingsgemeenten op belastingen.

Wanneer we naar tabel 7 kijken, dan constateren we dat het tarief voor de afvalstoffenheffing van de gemeente Westervoort de één na hoogste is van de vergeleken gemeenten. Alleen de gemeente Rozendaal kent een hoger tarief. Het tarief van de gemeente Westervoort ligt dan ook ruim boven het gemiddelde in deze vergelijking.

2.2.3. Rioolheffing Ook voor de rioolheffing geldt een principe van maximaal 100% kostendekkendheid. Dit is weergegeven in de uitgangspunten van de programmabegroting 2021-202415 van de gemeente. Hiermee is op het eerste gezicht geen budgettair voordeel te behalen. Ook hierbij is het relevant om te bekijken welke kostencomponenten in de tariefberekening zijn meegenomen. We hebben de tariefopbouw naast de VNG-modellen kostenonderbouwing rioolheffing16, de Handreiking kostentoerekening17 (zie bijlage 2) en relevante jurisprudentie gelegd.

Gemeente Westervoort, 2020, Programmabegroting 2021-2024, 17 september 2020, p. 1-153. Zie specifiek bladzijde 79. 16 VNG, 2010, Model kostenonderbouwing afvalstoffenheffing versie 1.0: Transparantie in zeven stappen, VNG, februari, p. 1-30. 17 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2014, Handreiking kostentoerekening heffingen, rechten en tarieven, 10 oktober 2014, p. 1-188. 15

| 17 | Financiële analyse - BIG TIRE

De kosten die worden toegerekend aan het tarief zijn als volgt (2021): Kostendekkendheid rioolheffing

2021

2022

2023

2024

€ 1.110.162,—

€ 1.015.806,—

€ 1.022.307,—

€ 1.016.108,—

Vegen van wegen (33% van de kosten)

€ 20.407,—

€ 20.407,—

€ 20.407,—

€ 20.407,—

Salarislasten

€ 168.773,—

€ 168.773,—

€ 168.773,—

€ 168.773,—

Overhead

€ 131.129,—

€ 131.129,—

€ 131.129,—

€ 131.129,—

Door te belasten lasten

€ 1.430.471,—

€ 1.336.115,—

€ 1.342.616,—

€ 1.336.417,—

Bijdrage aan voorziening

€ 159.633,—

€ 281.021,—

€ 300.394,—

€ 331.238,—

Totale lasten

€ 1.590.104,—

€ 1.617.136,—

€ 1.643.010,—

€ 1.667.655,—

Totale opbrengsten

€ 1.590.103,—

€ 1.617.135,—

€ 1.643.009,—

€ 1.667.654,—

Dekkingspercentage

100,00%

100,00%

100,00%

100,00%

Lasten Lasten riolering

Tabel 8 Mate van kostendekkendheid rioolheffing van de jaren 2021 tot en met 2024

De gemeente Westervoort rekent in dit model niet alle kostencomponenten volledig door die zijn genoemd in het VNG-model kostenonderbouwing rioolheffing. De perceptiekosten (GBT en perceptiekosten) worden juist en volledig toegerekend. Dit geldt ook voor de btw en overhead. De veegkosten worden voor 33% toegerekend aan de rioolheffing. Aandachtspunt hierbij is dat dit conform de geldende jurisprudentie voor 25-60% mag worden toegerekend aan de rioolheffing. Tevens constateren we dat de kosten van kwijtschelding niet worden toegerekend. De consequentie van het niet volledig toerekenen van alle toe te rekenen kosten (kostendekkendheid < 100%) is dat de niet-toegerekende kosten worden bekostigd via de algemene middelen en niet ten laste vallen van de gebruiker. Met andere woorden, er zit nog ruimte in de tarieven ten opzichte van de kostprijs van het product riool. In tabel 9 hebben wij de tarieven 2021 voor de rioolheffing meerpersoonshuishouden van de gemeente Westervoort vergeleken met die van de vergelijkbare gemeenten18.

18

www.coelo.nl

| 18 | Financiële analyse - BIG TIRE

Gemeenten

Rioolheffing

Westervoort

€ 228,03

Lingewaard

€ 236,—

Duiven

€ 238,—

Zevenaar

€ 237,—

Rheden

€ 197,—

Rozendaal

€ 220,—

Arnhem

€ 168,—

Gemiddelde

€ 217,72

Tabel 9 Tarieven rioolheffing 2021 van de gemeente Westervoort vergeleken met de vergelijkingsgemeenten op belastingen

Wanneer we naar tabel 9 kijken, dan constateren we dat het tarief voor de rioolheffing van de gemeente Westervoort boven het gemiddelde van de vergelijkingsgemeenten ligt. De gemeenten Lingewaard, Duiven en Zevenaar kennen een hoger tarief. De gemeenten Rheden, Rozendaal en Arnhem kennen een lager tarief.

2.2.4. Woonlasten In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de woonlasten van de gemeente Westervoort en de goed vergelijkbare gemeenten voor 2021. Hierbij is uitgegaan van de afvalstoffenheffing, de rioolheffing en indien van toepassing de OZB. Ook de heffing die door het waterschap opgelegd wordt, hoort bij de woonlasten. De gemeente heeft hier echter geen invloed op; daarom is deze in onderstaand overzicht niet meegenomen. Bij de berekening van de OZB is uitgegaan van de gemiddelde woningwaarde in de gemeente in 2020. Dit zijn de meest recente gegevens die beschikbaar zijn19.

19

www.waarderingskamer.nl

| 19 | Financiële analyse - BIG TIRE

Woonlasten

Meerpersoonshuishouden met koophuis met in de gemeente gemiddelde WOZ-waarde

Meerpersoonshuishouden met koophuis met een Meerpersoonshuishouden WOZ-waarde van € 250.000 met een huurhuis

Westervoort

€ 942,09

€ 1.007,78

€ 478,03

Lingewaard

€ 896,93

€ 861,75

€ 462,00

Duiven

€ 799,97

€ 812,25

€ 471,00

Zevenaar

€ 775,80

€ 837,25

€ 433,00

Rheden

€ 751,05

€ 769,50

€ 440,00

Rozendaal

€ 1.031,00

€ 745,00

€ 495,00

Arnhem

€ 683,12

€ 731,50

€ 365,00

Gemiddelde

€ 839,99

€ 823,58

€ 449,15

Tabel 10 Overzicht woonlasten gemeente Westervoort en vergelijkbare gemeenten 2021

In tabel 10 is te zien dat de gemeente Westervoort, vergeleken met de vergelijkbare gemeenten, bij meerpersoonshuishoudens met een koophuis ruim boven het gemiddelde zit qua woonlasten (één na hoogste woonlasten in de vergelijking). Voor meerpersoonshuishoudens met een huurhuis zijn de woonlasten in de gemeente Westervoort het één na hoogst in de vergelijking. Om het effect van het tarief op een vaste WOZ-waarde te laten zien, is de middelste kolom toegevoegd. Hierin wordt voor de berekening van de woonlasten uitgegaan van een woning met een WOZ-waarde van € 250.000,—. De gemeente Westervoort heeft binnen deze vergelijking de hoogste woonlasten.

2.2.5. Overige belastingen Uit de begrotingen en jaarrekeningen van de gemeente Westervoort blijkt dat de gemeente de volgende belastingen heft. Realisatie Belastingsoort/heffingen

Realisatie

Realisatie

Begroot

2018

2019

2020

2021

Hondenbelasting

€ 137.314,—

€ 135.079,—

€ 118.999,—

€ 121.452,—

Precariobelasting

€ 138.800,—

€ 138.800,—

€ 138.800,—

€ 138.800,—

€0

€ 51.412,—

€ 55.064,—

€ 56.784,—

Sportaccommodaties (huuropbrengsten)

€ 24.000,—

€ 24.088,—

€ 24.497,—

€ 24.000,—

Lijkbezorgingsrechten

€ 34.345,—

€ 45.460,—

€ 25.970,—

€ 51.547,—

Marktgelden

€ 7.041,—

€ 7.362,—

€ 7.550,—

€ 12.700,—

€ 227.046,—

€ 580.336,—

€ 353.707,—

€ 344.778,—

Bedrijveninvesteringszone (BIZ)

Leges

Tabel 11 Overzicht belastingsoorten en opbrengsten periode 2018-2021 van gemeente Westervoort

| 20 | Financiële analyse - BIG TIRE

De gemeente Westervoort heft de volgende belastingen niet: ● Forensenbelasting - de forensenbelasting dient ertoe om mensen die relatief veel in een gemeente verblijven, maar geen ingezetene zijn van deze gemeente, mee te laten betalen aan voorzieningen in die gemeente. Het doel is niet om kosten voor deze voorzieningen een-op-een te verhalen, maar juist om een bijdrage te vragen aan het algemene voorzieningenniveau van de gemeente, zie ook art. 223 Gemeentewet (bron: VNG). Vooral kleine gemeenten in de buurt van een grote stad heffen deze belasting. ● Toeristenbelasting - toeristenbelasting is verschuldigd over zakelijke of privéovernachtingen van mensen buiten de gemeente die hiervoor een vergoeding betalen. De ondernemer die de overnachting mogelijk maakt, betaalt de belasting. Dit betekent dat ook toeristenbelasting mag worden geheven voor het verblijf van arbeidsmigranten op vakantieparken of voor zakelijke overnachtingen in een conferentiehotel. Degene die overnacht, betaalt de belasting vrijwel altijd aan de ondernemer die de overnachting verzorgt. Deze ondernemer draagt de belasting daarna af aan de gemeente. ● Reclamebelasting - belasting op uitingen van commerciële aard in de buitenruimte. ● Parkeerbelasting - belasting op het parkeer van voertuigen binnen de gemeente.

● Baatbelasting - de baatbelasting wordt door gemeenten geheven van de eigenaar van wie een onroerende zaak is gebaat bij voorzieningen die tot stand zijn gebracht door of met medewerking van de gemeente. ● Roerende zaakbelasting - de roerende zaakbelasting (RZB) is een gemeentelijke belasting op roerende woon- en bedrijfsruimten (bijvoorbeeld woonschepen). Een aantal belastingen zijn gezien de omvang en aard van de gemeente Westervoort niet van toepassing of niet rendabel. De forensenbelasting, reclamebelasting en toeristenbelasting zijn wellicht het onderzoeken waard, om de verdiencapaciteit van de gemeente te vergroten.

2.3

Inkomsten

Bij het onderdeel inkomsten wordt de afhankelijkheid van het Rijk voor de verwerving van inkomsten bekeken. Dit is in negatieve zin geformuleerd de gevoeligheid voor rijksbezuinigingen. Hoe hoger de afhankelijkheid van het Rijk, hoe minder flexibel de begroting van een gemeente is. Daarbij onderscheiden we de afhankelijkheid van de algemene uitkering en de afhankelijkheid van specifieke uitkeringen. Hoe hoger het aandeel van Rijksuitkeringen in de begroting hoe lager de flexibiliteit, want de flexibiliteit zit dan alleen aan de uitgavenkant. De gemeente Westervoort laat in cijfers de volgende afhankelijkheid zien20.

20

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/circulaires/2021/05/31/meicirculaire-gemeentefonds-2021

| 21 | Financiële analyse - BIG TIRE

Gemeente Westervoort

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

Algemene uitkering

€ 11.784.799

€ 20.282.284

€ 21.121.895

€ 22.695.348

€ 22.386.891

€ 22.443.553

€ 22.685.044

Integratie-uitkeringen

€ 9.249.716

€ 3.015.902

€ 3.002.009

€ 3.335.711

€ 3.275.451

€ 3.252.451

€ 3.216.813

Decentralisatie AWBZ Wmo

€ 2.122.378

€0

€0

€0

€0

€0

€0

Decentralisatie Jeugdzorg

€ 3.978.599

€0

€0

€0

€0

€0

€0

Decentralisatie Participatiewet

€ 3.148.739

€0

€0

€0

€0

€0

€0

Participatie

€0

€ 2.526.805

€ 2.476.391

€ 2.570.849

€ 2.528.972

€ 2.505.972

€ 2.470.334

Voogdij 18+

€0

€ 489.097

€ 525.618

€ 764.862

€ 746.479

€ 746.479

€ 746.479

Inburgering

€0

€0

€0

€0

€0

€0

€0

€ 1.435.119

€ 578.865

€ 423.441

€ 462.261

€ 350.357

€ 346.591

€ 344.813

Decentralisatie-uitkeringen Totaal

€ 22.469.634 € 23.877.051 € 24.547.345 € 26.493.320 € 26.012.699 € 26.042.595 € 26.246.670

Eigen inkomsten

€ 14.534.366

€ 14.269.949

€ 16.859.655

€ 12.745.680

€ 13.498.301

€ 13.734.405

€ 13.514.330

Totale baten exploitatie (voor bestemming)

€ 37.004.000

€ 38.147.000

€ 41.407.000

€ 39.239.000

€ 39.511.000

€ 39.777.000

€ 39.761.000

% algemene uitkering van totale baten

31,85%

53,17%

51,01%

57,84%

56,66%

56,42%

57,05%

% Integratie- en decentralisatie-uitkeringen van totale baten

28,87%

9,42%

8,27%

9,68%

9,18%

9,05%

8,96%

% Rijksuitkeringen van totale baten

60,72%

62,59%

59,28%

67,52%

65,84%

65,47%

66,01%

Tabel 12 Mate van afhankelijkheid van uitkering van het Rijk gemeente Westervoort periode 2018-2024

De integratie-uitkeringen bestaan uit: de Rijksuitkeringen voor participatie, Voogdij 18+ en Inburgering. Deze zijn apart weergegeven in tabel 13. De decentralisatie-uitkering bestaat uit Rijksuitkeringen voor armoedebestrijding kinderen, brede aanpak dak- en thuisloosheid, brede impuls combinatiefuncties/buurtsportcoaches, cultuurmiddelen, extra kosten verkiezingen in verband met COVID-19 (2021), gezond in de stad, heroriëntatie zelfstandigen, jeugd aan zet, maatschappelijke begeleiding, vergunningverlening, toezicht en handhaving, versterking omgevingsveiligheidsdiensten en voorschoolse voorziening peuters. De eigen inkomsten bestaan uit de baten die de gemeente genereert op de programma’s (geen rijksoverdracht). Hierbij kan gedacht worden aan inkomsten uit belastingen, leges, grondexploitaties, bestemmingsheffingen (rioolheffing en afvalstoffenheffing) et cetera. Vanaf 2021 is sprake van een forse afname van de eigen inkomsten van de gemeente. Dit wordt met name veroorzaakt door een afname de precariobelasting (-/- € 139.000,—).

| 22 | Financiële analyse - BIG TIRE

Uit de Atlas rijksuitkeringen aan gemeenten 201921 blijkt dat de gemeente Westervoort per inwoner 11% minder aan Rijksbijdragen krijgt dan het landelijk gemiddelde. Dat is overigens regulier voor gemeenten van deze omvang. De grote gemeenten ontvangen ruim meer dan het landelijk gemiddelde. Effecten herijking gemeentefonds Op 12 augustus 2021 heeft de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties nieuwe cijfers gepresenteerd over de herverdeling van het gemeentefonds. Op hoofdlijnen zijn de volgende conclusies te trekken22: ● Nadelige effecten verschuiven verder richting het westen van het land. ● Grote gemeenten gaan er gemiddeld op vooruit, dat voordeel lijkt ten koste te gaan van de middelgrote gemeenten (tussen 20.000 en 50.000 inwoners). ● De herverdeling pakt gunstig uit voor de gemeenten met een zwakke sociale structuur. ● Gemeenten zonder een centrumfunctie leveren verder in. ● Geen verschuiving van platteland naar de stad. Voor de gemeente Westervoort is er sprake van een negatief effect van -/- € 69,— per inwoner (absoluut -/- € 1,037 mln.)23. Hierbij de opmerking dat voor de periode 2023-2027 de voor- en nadeeleffecten worden gemaximaliseerd tot € 60,— per inwoner24. Dit zou voor de gemeente Westervoort een absoluut effect betekenen van -/- € 897.000,—. Wat er na 2027 gebeurt is nog ongewis.

Naast de herverdeling van het gemeentefonds, heeft het Rijk € 1,3 miljard incidenteel beschikbaar gesteld als compensatie voor de tekorten in de Jeugdzorg. Daar staat tegenover dat gemeenten zich committeren aan een aantal maatregelen die een besparing van € 214 miljoen moet opleveren. In overleg met de VNG is besloten om de middelen via het cluster Jeugdhulp binnen de algemene uitkering te verdelen. Voor de gemeente Westervoort komt dat neer op een bedrag van € 92,— per inwoner (absoluut: € 1.380.700,— (incidenteel)). Conform de richtlijnen van de VNG heeft de gemeente dit bedrag voor 75% structureel opgenomen in de begroting. Wij roepen hierbij op tot voorzichtigheid, omdat er vanuit het Rijk (op moment van schrijven) nog geen formele toezeggingen zijn gedaan dat deze gelden een structureel karakter krijgen. Tevens kent de begroting een grote mate van afhankelijkheid bij het structureel inboeken van deze gelden. Resumerend We concluderen dat de gemeente Westervoort voor ruim 65% van haar inkomsten afhankelijk is van inkomsten van het Rijk en voor 35% van overige inkomsten. Vanaf 2021 stijgt deze afhankelijkheid en deze fluctueert vervolgens door de jaren heen. 21 22

COELO, 2020, Atlas rijksuitkeringen aan gemeenten 2019, p. 1-58. BMC, 2021, Actualisatie herverdeling leidt tot verdere verschuiving, augustus 2021, p. 1-5.

23

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/08/12/documenten-actualisatie-verdeelvoorstel-gemeente fonds-naar-2019 24

https://www.binnenlandsbestuur.nl/financien/nieuws/maximering-herverdeeleffect-gemeentefonds-tot.17651799.lyn kx

| 23 | Financiële analyse - BIG TIRE

Dit wordt met name veroorzaakt door een daling van de eigen inkomsten van de gemeente Westervoort vanaf 2021. Daarmee is er, vergeleken met landelijke gemiddelden van gemeenten van gelijke omvang, een beperkte eigen beleidsruimte aanwezig. Dit behoeft in die zin nuancering dat eigen beleidsruimte niet hetzelfde is als bestedingsruimte. De gemeente kan door middel van eigen maatregelen, rentebeleid en tarievenbeleid maatregelen treffen om de eigen inkomsten te vergroten, waardoor de afhankelijkheid van het Rijk wordt beperkt. Zoals aangegeven in het onderdeel Belastingen is deze ruimte beperkt aanwezig bij de gemeente Westervoort; er is geen onbenutte belastingcapaciteit aanwezig op OZB en de belastingdruk is meer dan gemiddeld hoog. Dit geldt ook voor de grondexploitaties van de gemeente, die zijn beperkt in omvang. Daarnaast speelt dat de effecten van het gemeentefonds nog opgeteld dienen te worden bij de opgave om de exploitatie structureel sluitend te krijgen, zie hiervoor paragraaf 2.8 Exploitatie.

2.4

Grondexploitaties

Wijzigingen regels grondexploitatie BBV De wijzigingen van het wettelijk kader door het nieuwe Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV) met ingang van 2016, zijn van belang geweest voor de grondexploitaties van de gemeente Westervoort. Met ingang van de begrotingscyclus 2019 zijn deze wijzigingen nader uitgewerkt, verduidelijkt of (beperkt) gewijzigd in de ‘Notitie grondbeleid in de begroting en jaarstukken 2019’ van de Commissie BBV. Grondexploitatiebeleid gemeente Westervoort Het beleid van de gemeente Westervoort is vastgelegd in de Nota Grondbeleid (vastgesteld op 16 maart 2009). De gemeente heeft daarbij vastgesteld om een faciliterend grondbeleid te voeren. Bij faciliterend grondbeleid (ook wel passief grondbeleid genoemd) stelt de gemeente de kaders (in de vorm van een bestemmingsplan) voor de ontwikkeling vast, maar zijn derden (zoals ontwikkelaars of woningcorporaties) verantwoordelijk voor de realisatie. De gemeente kent een in omvang beperkte grondexploitatie. De Schans is het enige complex in de grondexploitatie. De gronden zijn aan een ontwikkelende marktpartij verkocht.

De kavels zijn in drie deelplannen (Wonen achter de Dijk, Het Geerken en Fort Geldersoord) ingedeeld en de stand is als volgt (ultimo 2020): ● Wonen achter de Dijk, alle kavels zijn verkocht; ● Het Geerken, alle kavels zijn verkocht; ● in deelgebied Fort Geldersoord zijn twintig woningen gepland. Deze worden door de ontwikkelaar projectmatig ontwikkeld. De voortgang stokte, maar is op dit moment weer in beweging. De verwachting is dat de woningen in 2022 verkocht zijn. Primo 2021 is het verwachte resultaat om de grondexploitatie De Schans -/- € 565.211,—. Dit verlies wordt veroorzaakt door onder andere hogere kosten bouw- en woonrijp maken, hogere kosten tijdelijk beheer en hogere plankosten dan begroot. De gemeente heeft voor dit verlies een voorziening getroffen. Ultimo 2020 bedroeg deze € 565.211,— (gedane toevoeging in 2020 bedroeg € 105.931,—).

| 24 | Financiële analyse - BIG TIRE

Onderstaand overzicht geeft inzicht in de grondexploitaties van de gemeente Westervoort. Het geeft inzicht in boekwaarden, nog te maken kosten en opbrengsten, reeds genomen en nog te verwachten winst en het verwachte eindresultaat op eindwaarde van de plannen in exploitatie. Dit overzicht is gebaseerd op de jaarrekening 2020 van de gemeente.

Complex

Boekwaarde primo 2020

Boekwaarde ultimo 2020

Nog te maken kosten

Nog te maken opbrengsten

Eindwaarde (nominaal)

Startwaarde (2020)

€ 588.056,—

€ 560.923,—

De Schans

€ 485.140,—

€ 604.598,—

€ 280.480,—

€ 328.823,—

Totaal

€ 485.140,—

€ 604.598,—

€ 280.480,—

€ 328.823,— € 588.056,— € 560.923,—

Reeds Genomen Winst (POC) Looptijd € 0 31-12-2022 €0

Tabel 14 Grondexploitaties gemeente Westervoort

De gemeente kent geen aparte risicoreserve grondexploitaties. Dit betekent dat eventuele risico’s ten laste vallen van de algemene reserve. De gemeente heeft in de paragraaf Grondbeleid een calculatie gemaakt van de risico’s ten aanzien van de grondexploitatie De Schans: € 57.696,—. Onze benadering voor het kwantificeren van risico’s bestaat uit vier elementen: 1. Inventariseren van projectspecifieke risico’s in de plannen. Belangrijk is dat deze risico’s regelmatig worden gemonitord. Eventuele verliezen worden direct genomen. 2. Totaal voorraden niet in exploitatie genomen gronden minimaliseren. De gemeente Westervoort kent € 1,619 mln. aan strategische gronden (materiële vaste activa). Dit betreffen de ondergronden van de scholen en niet in exploitatie genomen gronden (NIEGG’s). 3. Een percentage van de geraamde nog te maken kosten reserveren vanuit de gedachte dat er in veel plannen sprake is van een te optimistische planning. Bij vertraging in het plan is er sprake van extra rentebijschrijvingen over de boekwaarde. Bij een vertraging van één à twee jaar is er al snel sprake van een tot 10% verhoogde boekwaarde. Daarmee neemt het (positieve) resultaat ook af. 4. Een percentage van de geraamde grondopbrengsten reserveren. De ramingen van toekomstige opbrengsten zijn namelijk sterk afhankelijk van de economische vooruitzichten.

Ook hier is al snel sprake van 10% lagere opbrengsten. De kans dat beide laatste risico’s zich tegelijk zullen voordoen, is in het huidige tijdsgewricht aanzienlijk en wordt ingeschat op 30%. Onze risico-inschatting geeft aan hoe groot de reserve grondexploitatie minimaal moet zijn om de risico’s te kunnen opvangen.

| 25 | Financiële analyse - BIG TIRE

Risicofactor

Risico

Nog te maken kosten

€ 588.056,—

10%

€ 58.806,—

Nog te maken opbrengsten

€ 560.923,—

10%

€ 56.092,— € 114.898,—

30% € 34.469,— Tabel 15 Minimale omvang van risicoreserve grondexploitaties gemeente Westervoort

Zoals aangegeven kent de gemeente geen aparte reserve grondexploitaties. Risico’s vallen daarmee ten laste van de algemene reserve. Aangezien deze door negatieve exploitatieresultaten negatief is, heeft de gemeente geen tot nauwelijks mogelijkheden om dergelijke risico’s op te vangen, zie hiervoor ook paragraaf 2.7 Reserves. Kengetal grondexploitatie In 2015 is er een aantal kengetallen vastgesteld door de commissie Depla (landelijke normering) die gemeenten dienen op te nemen in hun P&C-documenten. Eén van deze kengetallen is het kengetal grondexploitatie. Dit geeft aan hoe groot de grondpositie (de waarde van de grond) is ten opzichte van de totale (geraamde) baten. Een laag percentage geeft dus aan dat het risico relatief klein is. Dit behoeft echter de nuance dat een lage (huidige) boekwaarde geen volledig beeld geeft van de nog te maken kosten en de verwachte inkomsten. Gemeenten kunnen op basis van dit kengetal dus niet een-op-een met elkaar vergeleken worden; het getal laat een momentopname zien. Voor de gemeente Westervoort is het kengetal grondexploitatie 3% in 2018 (realisatie), 1% in 2019 (realisatie), 0,07% in 2020 (realisatie). Dit kan gekenmerkt worden als goed. Een ratio grondexploitatie die kleiner is dan 20% is het minst risicovol te noemen volgens het Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader (GTK 2020).

Dit goede kengetal wordt veroorzaakt door de geringe grondpositie van de gemeente Westervoort. In april 2021 is de Woonvisie 2021-2030 van de gemeente Westervoort25 vastgesteld. Uit deze woonvisie blijkt dat de komende jaren sprake is van een relatief grote woningbouwopgave voor de gemeente Westervoort. Tot 2040 wil de gemeente 740 nieuwe woningen in de gemeente bouwen (tot 2025 520 nieuwe woningen, tot 2030 195 nieuwe woningen en tot 2040 nog eens 25 nieuwe woningen). Deze opgave wordt ingegeven door de Liemerse Woonagenda26. Voor de gemeente Westervoort geldt dat op de nu bekende locaties in Westervoort ruimte is voor circa 350 woningen (exclusief de locatie Westervoort Noord). De woningbouwopgave zal straks vormgegeven worden door middel van inbreilocaties en herstructureringslocaties. Gemeente Westervoort, 2021, Woonvisie 2021-2030, april 2021, p. 1-39. Gemeenten Doesburg, Duiven, Montferland, Westervoort en Zevenaar, 2020, Liemerse Woonagenda: de koers voor 2020-2025, oktober 2020, p. 1-14. 25 26

| 26 | Financiële analyse - BIG TIRE

Voor de meeste van deze plannen (goed voor ruim 300 woningen) geldt dat ze niet ‘hard’ zijn (nog geen vastgesteld bestemmings- of omgevingsplan). De ontwikkeling rondom de woningbouwopgave heeft straks een impact op de grondexploitaties van de gemeente. De financiële omvang en het te verwachten rendement zal naar verwachting klein zijn.

2.5

Treasury

Bij het onderdeel Treasury kijken we welk deel van het gemeentelijk bezit met schuld is belast en hoe de schuld zich ontwikkelt. Schuld kost immers rente en door hoge rentekosten kunnen huidige en toekomstige publieke voorzieningen in het gedrang komen. Daarnaast kijken we naar de risico’s in de sfeer van afgegeven garanties. De gemeente Westervoort heeft haar beleid rondom de treasuryfunctie vastgelegd in het treasurystatuut 202127. De treasuryfunctie omvat alle activiteiten die zich richten op het sturen en beheersen van, het verantwoorden over en het toezicht houden op de financiële vermogenswaarden, de financiële stromen, de financiële posities en de hieraan verbonden risico’s. De gemeente stelt zich daarbij de volgende doelen: 1. Het verzekeren van duurzame toegang tot financiële markten tegen acceptabele condities. 2. Het beschermen van gemeentelijke vermogens- en (rente-)resultaten tegen ongewenste financiële risico’s zoals renterisico’s, kredietrisico’s en liquiditeitsrisico’s. 3. Het minimaliseren van de interne verwerkingskosten en externe kosten bij het beheren van de geldstromen en financiële posities. 4. Het optimaliseren van de renteresultaten binnen de kaders van de Wet fido respectievelijk de limieten en richtlijnen van het treasurystatuut. 5.

Het genereren van informatie ter ondersteuning van het te voeren treasurybeleid en de af te leggen verantwoording over het gevoerde beheer.

2.5.1. Kengetallen met betrekking tot treasury De gemeente Westervoort heeft een schuldratio of debtratio van 80,1% in 2018, 90,6% in 2019 en 97,2% in 2020. In de jaren daarna stijgt deze naar verwachting verder door en is deze rond de 99,5% (op basis van de geprognosticeerde balans). Dit getal laat zien dat de gemeente Westervoort een heel groot gedeelte van haar activa financiert met vreemd vermogen (ten opzichte van andere gemeenten). Waar de debtratio wordt berekend met het vreemd vermogen, wordt de solvabiliteitsratio berekend met het eigen vermogen. Samen vormen deze kengetallen dus altijd 100% (vreemd vermogen plus eigen vermogen is gelijk aan totaal vermogen). Wanneer het exploitatieresultaat van 2020 wordt verwerkt in de ratio van solvabiliteit is er sprake van een negatief kengetal. Met andere woorden, de algemene reserve is negatief. In het voorjaar van 2021 heeft de raad van Westervoort een financieel herstelplan28 vastgesteld als gevolg van het onder preventief toezicht stellen van de gemeente Westervoort door de provincie.

27 28

Gemeente Westervoort, 2021, Treasurystatuut gemeente Westervoort 2021, 12 januari 2021, p. 1-6. Gemeente Westervoort, 2021, Financieel herstelplan Westervoort, 9 maart 2021, p. 1-81.

| 27 | Financiële analyse - BIG TIRE

Het doel van het financieel herstelplan is om vanaf 2022 te zorgen voor een sluitende exploitatie (begroting structureel in evenwicht) en op deze wijze weer vermogen en daarmee weerstand op te bouwen. De huidig teruggang van de mate van solvabiliteit is veroorzaakt door structurele tekorten op de lopende exploitatie, waarbij het Sociaal Domein de grootste veroorzaker is. In de paragrafen 2.7 Reserves en 2.8 Exploitatie gaan we hier diep op in. Volgens de normeringen van de commissie Depla (landelijke normering – art. 11 BBV) geeft een debtratio hoger dan 80% aan dat de gemeente haar bezit met zeer veel schulden heeft belast. Voor een gemeente is het goed als de debtratio onder de 50% blijft. Het Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader van provincies (GTK 2020) geeft een vergelijkbare signaleringswaarde voor de solvabiliteitsratio. Een gemeente valt in de categorie ‘meest risicovol’ wanneer deze lager is dan 20% (vergelijkbaar met een debtratio van hoger dan 80%). Een gemeente valt in de categorie ‘minst risicovol’ wanneer de solvabiliteitsratio groter is dan 50%. De gemeente Westervoort zit wat betreft deze kengetallen in de categorie ‘meest risicovol’ of ‘onvoldoende’. 2018