A02-20240701-24-vka-coll-startdocument-rrivierklimaatpark-bijlage-1-startdocument-planuitwerkingsfase
Tekst van het document
ca. 1975 - Bijna de hele IJssel met harde oevers. Bochtafsnijding bij Rhederlaag
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
verdroging uiterwaarden
verdroging omgeving
15
harde oevers en kribben
verdroging omgeving
uitschuring zomerbed
Knelpunten riviersysteem: negatieve trend uitschuring zomerbed met afname aan inundatiefrequentie, rivierdynamiek en verdroging uiterwaarden tot gevolg.
zandwinplas Rhederlaag, ver benedenstrooms aangetakt aan de IJssel met daardoor een laag waterpeil verdroging omgeving
verdroging uiterwaarden
Knelpunten riviersysteem: diepe ontwatering door zandwinplas Rhederlaag
verdroging omgeving
16
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
Afname van rivierdynamiek
vierafvoeren. De ruimte voor de rivier bij hoge afvoeren wordt hierdoor
Het hoogteverschil tussen de rivier en de uiterwaarden neemt met de
beperkt. Door kades en andere flessenhalzen te verlagen of te verwijderen
uitslijting van de rivierbedding steeds verder toe. In combinatie met
kan -in samenspel met dijkversterking - de hoogwaterveiligheid worden
de aangelegde hoge zomerkades en geleidedammen, neemt de inun-
vergroot. Het riviersysteem wordt robuuster en adaptiever. In het voor-
datiefrequentie van de uiterwaarden steeds verder af. De uiterwaarden
keursalternatief is het doel om op korte termijn een waterstandsdaling
staan ca. eens per 2 jaar onder water. Aangezien er meerdere kades aan
van 10cm te realiseren over een zo lang mogelijk traject van de rivier.
de bovenstroomse zijde van de uiterwaarden liggen betekent dit niet dat de uiterwaarden ook meestromen. Dit gebeurt slechts ca. eens per 5 jaar
Invloed van klimaatverandering
(Velperwaarden en Valeplas) of nog minder frequent. Zie ook de water-
In de toekomst kan de afvoerdynamiek van de IJssel veranderen. Nu al
kalender op pagina 19. Zeker in combinatie met de vastgelegde oevers, is
komen er steeds vaker lage afvoeren en dus lage waterstanden voor met
er nog maar weinig ruimte voor rivierdynamiek en natuurlijke processen,
gevolgen voor o.a. natuur en scheepvaart. Onder invloed van klimaat-
zoals erosie en sedimentatie, die passen bij een compleet en natuurlijk
verandering zullen extreme situaties vaker voorkomen. Ook wordt de
ecosysteem.
afvoerverdeling over de verschillende riviertakken bij extreme afvoeren herbeschouwd. Mogelijk gaat de IJssel hierbij een belangrijkere rol spe-
Hoogwaterveiligheid
len. Anticiperen op toekomstige lage en hoge afvoeren is, naast herstel
De hoge zomerkades, die vaak dwars op de stroomrichting liggen,
van het huidige systeem daarom een belangrijke opgave.
beperken de doorstroommogelijkheden van het winterbed bij hoge ri-
foto’s
Vastgelegde oevers met kribben en steenbestorting
Hoge geleidedam bij de instroom
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
17
sedimentatie
kribverlaging
ontstening oevers
Legenda zomerkades hooggelegen terreinen
verlaging uiterwaard
Q=1020m3/s, T=23 dgn/jr Q=2000m /s, T=200 dgn/jr 3
Q=4000m3/s, T=338 dgn/jr Q=6000m3/s, T=2 jaar Q=8000m3/s, T=5 jaar Q=10000m3/s, T=17 jaar Q=13000m3/s, T=120 jaar Q=16000m3/s, T=6500 jaar
verlaging zomerkades
Afvoeren waarbij de uiterwaarden voor het eerst inunderen (Q is de waterafvoer van de Rijn in m3/s bij Lobith). Q=6000 treedt statistisch ca. elke twee jaar op. Het overgrote deel van de uiterwaarden gaat dan voor het eerst inunderen. verlaging uiterwaard
Schematische weergave van het waterpeil op de IJssel bij verschillende afvoeren, met aanduiding van mogelijke maatregelen t.b.v. het vergroten van de ‘ademruimte’ voor de rivier.
18
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
Vaalwaard
2.4 Ec o lo g i e Ecologische waarden
Kleinschalig landschap rondom Terrein de Groot
Het gebied vormt als onderdeel van de Gelderse Poort een belangrijke ecologische schakel binnen het rivierengebied als geheel. Er zijn in de uiterwaarden natuurwaarden aanwezig, waarvan een groot deel ook
Uitstroom Velperbeek
wettelijk is vastgelegd en beschermd (zie kaartbeeld op pagina 21). Het gaat om kleine arealen kenmerkende rivierhabitats zoals stroomdalgraslanden, glanshaverhooiland en ooibos. Ook is het gebied van belang voor de barbeel (een kenmerkende riviervis), weidevogels, wulp en zijn er waardevolle kleinschalige landschapselementen aanwezig. Delen van het gebied zijn aangewezen als Natura2000 gebied. Dit betreft Vogelrichtlijngebied (VR) en daarvan is een klein deel ook aangewezen
Weidevogelgebied Velperwaarden
Slaapplaatsen Wulp
als Habitatrichtlijngebied (HR). Dit gebied ligt in de Velperwaard met
Oeverzone tussen de geleidedam Hondsbroekse Pleij en Putman waar kansen liggen voor stroomdalgraslanden
kleine arealen glanshaverhooiland en stroomdalgrasland. Stroomdalgrasland is een zeldzaam habitattype en aangemerkt als ‘prioritair’. Daarnaast zijn er in het gebied diverse kleine ‘plukken’ ooibos aanwezig.
Steenfabrieksterrein en centrale bosperceel in de Koppenwaard
Vogelplassen bij Westervoort. .
Het betreft voornamelijk zachthoutooibos. De meest in het oog springende percelen liggen in oude kleiputten in de Koppenwaard, langs de Velperbeek en rondom Terrein de Groot. Verder zijn op diverse oeverwallen meidoornstruwelen aanwezig, zoals op de geleidedam langs de Hondsbroeksche Pleij, langs de Lathumse Veerweg en langs de oever ten
Belangrijkste rustgebieden
noorden van Terrein de Groot. De aanwezigheid van meidoorn wijst op geschikte groeilocaties voor hardhoutooibos, hier liggen kansen. Veel natuurtypen zijn gevoelig voor verstoring. Op de kaart hiernaast zijn de meest waardevolle, verstoringsgevoelige gebieden aangeduid waar rust van belang is. Vogelplas Westervoort
Bosperceel Koppenwaard, op de achtergrond de Veluwe
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
19
glanshaverhooiland stroomdalgrasland kleinschalige beplantingselementen rijke graslanden
Huidige natuurgebieden
Op de inzoom: Vogelrichtlijn en habitatrichtlijn gebied in de Velperwaard met kleine arealen stroomdalgrasland en glanshaverhooiland
20
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
Knelpunten in het ecologisch systeem
en er is geen ruimte voor natuurlijke processen zoals peilfluctuatie,
De natuurwaarden in het gebied staan onder druk en het areaal natuur is
sedimentatie en erosie. De natuurlijke condities voor riviergebonden
in de afgelopen jaren afgenomen. Dit geldt niet alleen voor het Rivierk-
habitats ontbreken hierdoor. De IJssel trekt ook veel kwel aan, waardoor
limaatpark. De biodiversiteit staat in Europa al jaren onder druk en dit
de uiterwaarden verdrogen, met negatieve effecten op de natuurwaarden.
wordt versterkt door toenemende verstedelijking, klimaatverandering en
Bij hoogwater zijn onvoldoende, geschikte hoogwatervluchtplaatsen.
bevolkingsgroei. De natuurgebieden worden door verschillende partijen beheerd en grote Over het algemeen is de hoofdloop van de IJssel voor veel organismen een
delen zijn in agrarisch gebruik. Voor natuurlijke processen en de ont-
‘gure’ plek om te leven vanwege de hoge stroomsnelheid, een hard en
wikkeling van de bijbehorende riviernatuur is schaal en maat nodig, wat
dynamisch bodemsubstraat, harde oevers en de zuigwerking, golfslag en
hierdoor ontbreekt.
geluid veroorzaakt door de scheepvaart. Het ontbreekt aan luwe gebieden met natuurlijke oeverzones. De opgave vanuit de Europese Kaderrichtlijn
Ook zijn de ecologische relaties tussen het rivierengebied en haar
Water (KRW) is om de waternatuur te versterken door ruimte te maken
omgeving verstoord. De relatie met de Veluwe is door functies in de
voor (neven)geulen en natuurlijke oevers.
overgangszone van stuwwal naar IJsseldal zoals o.a. de barrièrewerking van de primaire waterkering en het tracé van de A348 verstoord. Beek-
Daarnaast is de relatie tussen de uiterwaarden en de rivier grotendeels
mondingen, zoals de Velperbeek en andere waterverbindingen vanaf het
verstoord vanwege de diepe ligging van de rivierbodem en de relatief
binnendijkse gebied vormen potentieel belangrijke verbindingen.
hoge zomerkades. De uiterwaarden inunderen nog maar ca. elke 2 jaar
Agrarisch gebruik uiterwaarden Arnhem
Kleinschalige beplantingselementen Velperwaard en zicht op de Veluwe, de snelweg vormt een barrière
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
21
Rivier als ‘ecologische snelweg’: snelstromend en ingekaderd door stenige oevers en kribben. Waterkwaliteit voldoet niet. Uitschuring zomerbed
Ontbreken rivierdynamiek en verdroging uiterwaarden. Verdroging speelt in de wijdere omgeving. Kwel naar Rhederlaag A348
Intensief recreatief gebruik
Agrarisch gebruik
Ecologische barrière A348
Knelpunten in het ecologisch systeem
22
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
2.5 O c c up a t i e
De hoofdfietsroutes liggen op de dijk, met verbindingen naar de omge-
Verstedelijking en infrastructuur
ving. In het fietsroutenetwerk is een aantal ontbrekende schakels en van
De omgeving van het Rivierklimaatpark is sterk verstedelijkt. Daarbij is
de aanwezige routes zijn sommige verkeersonveilig en niet aantrekkelijk,
een verschil te zien tussen de west- en oostzijde. Aan de westzijde van de
bijvoorbeeld de Marsweg in Rhederlaag of het fietspad op de dijk bij
A12 liggen grotere stedelijke gebieden met bebouwing tot aan de dijk. Op
Westervoort. Ook tussen Velp en Rheden is de fietsroute onaantrekkelijk,
grote delen zijn dit bedrijventerreinen, die vaak met achterkanten op het
de uiterwaarde is daar smal en het fietspad ligt onderlangs de snelweg.
Rivierklimaatpark geörienteerd zijn. Het biedt geen hoogwaardig decor
De uiterwaarden zijn beperkt toegankelijk voor wandelaars.
voor het uiterwaardenlandschap. Aan de oostzijde liggen kleinere kernen. De relatie met de Veluwe en de oeverwal is hier nog deels aanwezig.
De IJssel zelf vormt een barrière in het gebied. Alleen met de twee bruggen en de pontverbinding, die niet altijd vaart, is de overkant bereikbaar.
Qua hoofdinfrastructuur is aan de noordzijde de A348 dominant aanwe-
De bruggen zijn niet gericht op langzaamverkeer. Het water is vaak slecht
zig. De weg ligt grotendeels op de dijk met weinig onderdoorgangen en
zichtbaar vanuit de omgeving.
vormt daardoor een barrière richting de omgeving. Het zicht op de weg en het aanwezige geluid is sterk bepalend voor de beleving in dit deel van
Agrarisch gebruik
het Rivierklimaatpark. Vanaf de snelweg is er wel prachtig uitzicht over
Delen van de uiterwaarden zijn in agrarisch gebruik. Vroeger waren dit
de omgeving. Aan de zuidzijde ligt op iets meer afstand van de dijk de
vooral hooilanden en grienden. De aanwezige zomerkades, waardoor het
N338 parallel aan de dijk.
gebied nog maar zelden inundeert, maken een intensiever gebruik mogelijk. Er is nog een aantal historische boerderijen aanwezig, bijvoorbeeld bij de IJsselkop.
Bedrijventerreinen tegen de dijk aan
A348 op de dijk langs de IJssel
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
23
Verstedelijking in de omgeving dorps/stedelijk gebied bedrijventerrein Hooggelegen terreinen in de uiterwaarden wonen recreatie bedrijvigheid agrarisch te ontwikkelen voormalig steenfabrieksterrein Hoofd infrastructuur snelweg n-weg spoorlijn Gebruik agrarisch gebruik recreatieve routes recreatiegebied Rhederlaag scheepvaart laad/loswallen
Huidige verstedelijking, infrastructuur en gebruik
24
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
Scheepvaart
van de entrees, routes en inrichtingselementen, afgestemd op de andere
De IJssel heeft scheepvaartkundige betekenis als binnenvaartroute. De
waarden en gebruiksvormen.
scheepvaart vormt ook een belangrijke identiteit van de rivier, het geeft reuring en draagt bij aan belevingswaarde. In het gebied liggen rivier- en
De waterplassen van Rhederlaag zijn een belangrijke watersportbestem-
niet riviergebonden bedrijventerreinen, die gebruik maken van de IJssel
ming met dag- en verblijfsrecreatie, die veel bezoekers uit de nabije
voor (duurzaam) transport. Er zijn plannen om een overnachtingshaven
omgeving maar ook verder weg trekt. Het gebruik is hier zeker in de
te realiseren voor de scheepvaart aan de oostzijde van Rhederlaag. Er is al
zomermaanden erg intensief. De draagkracht van het gebied bereikt hier
een aantal scheepvaartknelpunten, die lastig op te lossen zijn en wat met
zijn grenzen.
toenemende periodes van droogte onder invloed van klimaatverandering versterkt wordt.
Hooggelegen terreinen Het intensievere economisch gebruik, met bebouwing, ligt op hoogge-
Recreatie
legen terreinen ter bescherming van inundatie. Dit zijn deels de oude
De dijken en uiterwaarden hebben recreatieve betekenis als stedelijk uit-
steenfabrieksterreinen, maar er zijn ook nieuwe terreinen aangelegd. De
loopgebied voor de sterk verstedelijkte omgeving. Het betreft met name
‘pollen’ zijn in gebruik voor bedrijvigheid, recreatie en wonen. Naast de
extensieve wandelrecreatie en natuurbeleving in de uiterwaarden. Er is
hoogwatervrije terreinen liggen vaak havenkommen met loswallen. In de
een aantal struinpaden aanwezig. Met toenemende verstedelijking van
omgeving Westervoort vormen de pollen en kades obstakels in de rivier
de omgeving zal dit belang toenemen en is een kwaliteitsimpuls nodig
bij hoogwater.
(Historisch) erf bij de IJsselkop
Recreatief gebruik Rhederlaag
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
25
Stedelijke rand met bedrijvigheid, veelal achterkanten De IJssel is slechts op drie plekken oversteekbaar De IJssel is vanuit de omgeving vaak slecht zichtbaar Scheepvaartknelpunten A348 als barrière in het landschap richting de Veluwe Slechte recreatieve verbinding met omgeving Verkeersonveilige langzaamverkeersroutes Beperkte toegang tot de uiterwaarden
Knelpunten verstedelijking, infrastructuur en gebruik
26
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
2.6 Ke r n k w a l i t ei t en In deze paragraaf benoemen we tot slot de kernkwaliteiten van het gebied. Dit zijn aspecten, die zeer karakteristiek zijn en samen in belangrijke mate de identiteit van het gebied bepalen. Ze worden zo positief gewaardeerd dat we ze willen behouden en waar mogelijk willen versterken. Daar zetten we met dit ruimtelijk perspectief op in.
AAN DE VOET VAN DE VELUWE Werkelijk uniek in Nederland is de grote landschappelijke overgang die aanwezig is in dit gebied: van de Veluwe naar de IJssel en het oeverwallen/ komgrondenlandschap. Vrijwel nergens vinden we een dusdanig groot hoogteverschil, van wel 100m over een dergelijk korte afstand van ca. 1km. Deze kernkwaliteit bestaat uit de volgende aspecten. •
Het landelijk gebied tussen Rheden en Velp is het enige deel dat nog grotendeels onbebouwd is gebleven en is daardoor van zeer grote waarde. Hier is de relatie met de Veluwe nog het meest zichtbaar en beleefbaar en liggen echt kansen om de landschappelijke, ecologische, en recreatieve verbinding te versterken.
•
De overgang van de Veluwe (hoog, droog, voedselarm) naar het rivierengebied (laag, nat, voedserijk) is ecologisch in potentie zeer waardevol, omdat er op korte afstand veel verschillende ecologische condities en biotopen aanwezig zijn met een hoge biodiversiteit.
•
De grote diversiteit aan landschappen biedt een verrassend grote variatie in beleving en gebruiksmogelijkheden. De hoger gelegen bosrand van de Veluwe is vanuit de uiterwaarden en in de wijde omgeving goed zichtbaar en adembenemend. Dit draagt in grote mate bij aan de belevingswaarde van het gebied en vormt een markant herkenningspunt.
•
De beeklopen, met name de Velperbeek, vormen een belangrijke ecologisch en landschappelijke verbinding van hoog naar laag.
•
De landgoederen (Biljoen, Kruishorst, Middachten) vormen waardevolle schakels, zowel landschappelijk, ecologisch en recreatief en hebben ook cultuurhistorische waarde.
Zicht op de Veluwe
Oeverwallandschap
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
27
UITERWAARDEN MET EEN EIGEN KLEUR BINNEN HET GEHEEL De uiterwaarden binnen het Rivierklimaatpark hebben allemaal een eigen identiteit met eigen kwaliteiten. Dit draagt sterk bij aan een afwisselend landschapsbeeld, ecologische diversiteit en verschillende gebruiksmogelijkheden. Van west naar oost onderscheiden we de volgende sferen: •
Bij de instroom is het landschap overwegend open met grote waarde voor (weide)vogels, mede in stand gehouden door agrarisch beheer. Het zicht op de twee rivieren die hier splitsen is indrukwekkend. Het gebied heeft een technisch karakter met het regelwerk. Het binnendijks gelegen oude dijktracé langs Westervoort met strang en wielen is karakteristiek.
•
In de uiterwaarden bij Westervoort liggen een reeks plassen (voormalige kleiputten), zowel binnen- als buitendijks die de identiteit bepalen. Er is binnendijks nog een groene wig aanwezig tussen de bebouwde gebieden, die de uiterwaarden verbindt met het achterland. Zeker gezien de sterke
•
stedelijke druk in dit gebied, is deze het koesteren waard.
Instroom
In de Velperwaard, Koppenwaard en omgeving van Terrein de Groot zijn
Plassenlandschap uiterwaarden Westervoort
kleinschalige beplantingselementen aanwezig (houtwallen en hagen),
Velperwaard, Koppenwaard, terrein de Groot en omgeving
die cultuurhistorische waarde hebben als onderdeel van het voormalig agrarisch cultuurlandschap, ecologische betekenis hebben en een aan-
Waterrijk Rhederlaag
trekkelijk beeld vormen. In deze uiterwaarden zijn ook riviergebonden
IJssel als ruggengraat
habitats aanwezig: ooibossen en een beperkt aantal stroomdalgraslanden en glanshaverhooilanden. Deze zijn ecologische waardevol en dragen ook sterk bij aan de beleving van het dynamisch rivierlandschap, wat op veel plekken juist afwezig is. Het landschap is in dit gebied meer besloten, weelderig en kleinschaliger. •
Bij Rheden is de relatie met de Veluwe met het grote hoogteverschil op korte afstand en de oude meanderbocht een belangrijke kwaliteit.
•
Het Rhederlaag vormt een waterrijk met grote recreatieve betekenis.
•
De IJssel is de ruggengraat van het gebied met grote betekenis voor het watersysteem, scheepvaart en ecologie en rijgt alle uiterwaarden aan elkaar.
Plassen bij Westervoort
Ooibossen in de Koppenwaard
28
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
SPOREN VAN RIVIERDYNAMIEK De IJssel is in de loop der jaren steeds verder vastgelegd en gestroomlijnd, maar in de uiterwaarden zijn nog wel oude sporen aanwezig van rivierdynamiek. Deze zijn waardevol omdat ze de geschiedenis van de IJssel laten zien, maar ook ecologisch vormen het interessante gradiënten. •
Door het Rhederlaag en Steegse Haven liep vroeger de IJssel, later is deze bocht afgesneden en is de IJssel rechter getrokken. Deze oude meanderbocht is nog deels aanwezig en zichtbaar in het gebied. Een aantal eilanden en bomenrijen markeren deze oude loop.
•
Bij de Vaalwaard en in de Koningspleij is nog microreliëf aanwezig in de vorm van karakteristieke kronkelwaarden.
•
Op een aantal plekken liggen nog natuurlijke hoogtes. Bijvoorbeeld in de Velperwaard. Dit vormen kleine oeverwallen langs de rivier.
•
In de uiterwaarden zijn in de ondergrond nog oude stroombanen
Oude meanderbocht
aanwezig, waar vroeger de rivier stroomde.
Microreliëf Natuurlijke hoogtes Oude stroombanen
Zichtbaar microreliëf, natte laagtes
Erosie door rivierdynamiek, Vaalwaard
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
29
GELAAGD HISTORISCH LANDSCHAP Het gebied heeft een rijke geschiedenis. Er zijn uit de verschillende tijdslagen elementen bewaard gebleven, die samen het verhaal van IJsselpoort vertellen. Ze hebben cultuurhistorische waarde, maar zijn ook van belang voor de landschappelijke en recreatieve beleving. We onderscheiden op hoofdlijnen vier verhalen. De cultuurhistorische waarden zijn in meer detail beschreven in paragraaf 2.1. •
Het verhaal van de ontginning. De aanleg van dijken en de strijd tegen het water. Met historische dijktracés en wielen. Het ontstaan van dorpskernen en lintbebouwing aan de dijk. Het agrarisch cultuurlandschap in de uiterwaarden, met nog aanwezige oude beplantingselementen en kavelstructuren.
•
Het verhaal van de steenfabrieken. Deze liggen op hooggelegen terreinen in de rivier, ‘pollen’. Er zijn nog drie oude steenfabrieksterreinen deels bewaard gebleven. Hier zijn nog cultuurhistorisch
•
waardevolle elementen, zoals schoorstenen, spoortracés, kranen en
Steenfabrieksterreinen
loswallen. Ze spreken sterk tot de verbeelding.
Historische dorpskernen
Het militair verleden. Het gebied is in verschillende tijdslagen mili-
Wielen
tair van groot belang geweest. Belangrijke elementen zijn fort Wes-
Fort, kazemat, monument
tervoort, het oorlogmonument, kazematten en oude oversteekplek-
Landgoederen
ken. Voor veel mensen zijn deze ook persoonlijk van grote waarde, als
Oude oversteekplaatsen
herinnering aan oorlogstijd. •
Het verhaal van de landgoederen. Op de rand van de Veluwe ligt een reeks landgoederen. Deze vormen een belangrijke schakel tussen de Veluwe en het rivierengebied.
Historische steenfabrieksterreinen
Historische bebouwing langs de dijk
30
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
3. RUIMTELIJKE BETEKENIS Het Rivierklimaatpark IJsselpoort staat niet op zichzelf, maar is onder-
bijvoorbeeld effect op de mate waarin het zomerbed van de IJssel uit-
deel van een grotere ruimtelijke context. We onderscheiden vier syste-
schuurt. Ingrepen in het riviersysteem hebben vaak direct rivierkundig
men, die in grote mate de identiteit en functie van het gebied bepalen en
effect op de afvoerverdeling bij het splitsingspunt.
richting geven aan de gewenste ontwikkeling. We versterken de betekenis van het gebied op deze vier niveaus.
In de toekomst zal er mogelijk meer water bij extreme afvoeren naar de IJssel worden geleid, wat effect heeft op maatregelen t.b.v. waterstands-
1. Cr uc i a a l reg el p un t i n het Nederl an dse r i v i ere n g eb ied Aan de westzijde van het Rivierklimaatpark splitst het Pannerdensch kanaal zich in de IJssel en de Nederrijn. Dit splitsingspunt is samen met het splitsingspunt bij de Pannerdensche kop een cruciale plek in het
daling en dijkversterking. Om toekomstige keuzes omtrent de waterafvoerverdeling niet onmogelijk te maken, is het behoud van ruimte en flexibiliteit in het riviersysteem van belang.
Nederlandse rivierensysteem. Hier wordt de waterafvoerverdeling tussen de verschillende Rijntakken bepaald. De afvoerverdeling is een cruciale stuurknop om de hoogwaterveiligheid te waarborgen langs alle rijntak-
Nederrijn/Lek
IJssel
ken. Naast hoogwaterveiligheid, heeft de afvoerverdeling effect op de zoetwaterhuishouding, het functioneren van het riviersysteem en het gebruik van de rivier en omgeving. Zo is de verdeling bij laagwater bepalend voor het gebruik van de rivier voor o.a. scheepvaart. Ook de zoetwatervoorziening van noord-oost Nederland en het waterpeil op het IJsselmeer zijn hiermee verbonden. Bij middenafvoeren heeft de waterafvoerverdeling
Waal
Rijn
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
31
De betekenis van het Rivierklimaatpark IJsselpoort op schaal van Nederland
De instroom bij het splitsingspunt naar de IJssel is belangrijk voor de waterhuishouding van een groot deel van Nederland.
Focusgebieden binnen de ecologische hotspot Gelderse Poort. Het Rivierklimaatpark vormt een ecologische schakel.
32
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
2. Ec o l o g is ch e ver b i n d in gszon e bi n n en ec o l o g i sch kern g eb ied G el derse Poor t Binnen de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW) zijn vier ‘ecologische hotspots’ aangewezen voor de grote rivieren: de Biesbosch, IJssel Vechtdelta, de Grensmaas en de Gelderse Poort. Deze hotspots zijn verbonden door middel van ecologische corridors en stapstenen. Samen vormt dit stelsel de ruggengraat voor de ontwikkeling van toekomstbestendige, robuuste riviernatuur voor het rivierensysteem als geheel. Het gehele projectgebied van het Rivierklimaatpark valt binnen de hotspot Gelderse Poort. Het gebied vormt dus een belangrijke ecologische schakel binnen het rivierengebied als geheel.
Het gebied valt onder de derde categorie. Dit betekent dat voor het Rivierklimaatpark met name de ecologische verbindingen met de omliggende focusgebieden van belang zijn. Daartoe zetten we in op versterking van de natuurwaarden van de rivier, de uiterwaarden en de dijkzone als ecologische verbindingzones. Een mooie ambitie op lange termijn zou zijn om het Rivierklimaatpark dezelfde ecologische kwaliteiten te geven als de focusgebieden. De uitgangspunten voor de ingrepen in de Gelderse Poort, waar we met dit Ruimtelijk perspectief op aansluiten, zijn: 1.
De relatie tussen het zomerbed en de uiterwaarden van de rivier herstellen.
De strategie voor de Gelderse Poort is uitgewerkt in drie op elkaar volgende stappen: 1.
Hydrologisch en morfologisch herstel op systeemniveau;
2.
Grootschalig (systeem)herstel in vier focusgebieden (kaart pg. 29);
3.
Het vervolmaken van de opgaven in de overige gebieden.
2.
De oorspronkelijke processen van de rivier op gang brengen.
3.
Tijd en ruimte creëren voor natuurlijke veranderingen.
4.
De relatie tussen de rivier en haar omgeving versterken.
3. Sc h akel in d e land schap p e lijke grad iënt van Vel uw e naar oeve r w al/komgrond en De rivier de IJssel, vanaf het splitsingspunt met de Nederrijn/Lek tot de
IJssel-Vechtdelta
uitstroom in het IJsselmeer, is op hoofdlijnen onder te verdelen in vier deelgebieden met verschillende landschappelijke karakteristieken. Dit is verbeeld op het kaartbeeld op pagina 31 . Het Rivierklimaatpark valt in het deelgebied van de boven-IJssel. Gelderse Poort
Karakteristiek voor dit deelgebied is het asymmetrische rivierdal met een grote gradiënt van het hoog gelegen en beboste Veluwe massief naar de rivier met haar uiterwaarden, de oeverwal en de daarachter gelegen
Biesbosch
komgronden. Zulke grote landschappelijke overgangen op dusdanig korte Grensmaas
afstand zijn binnen Nederland uniek te noemen: van hoog, voedselarm bosrijk gebied, naar laag, voedselrijk rivierlandschap.
Beheervisie IJsselvallei Staatsbosbeheer
Beheervisie IJsselvallei Staatsbosbeheer
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
33
INTEGRATIE: ‘DE IJSSELKAART’ De IJsselkaart geeft een synthese van veel van de voorgaande informatie. Als landschappelijke systemen komen het bekensysteem, het broeksysteem en de delta met de drie poldereenheden naar voren. De verdeling van de hoge en de lage gronden rond de IJssel valt ook op. Ook het IJsseldal als geheel krijgt op deze manier gestalte: eenheid in het buitendijks gebied, rond de loop zelf, terwijl zich voor de Vallei als geheel vierverschillende trajecten aftekenen.
N
Arnhem
Kampen Apeldoorn
Zwolle
Deventer Zutphen
legenda Bos Veluweflank Kampontginningen Vochtige graslanden, broeken en beekdalen Uiterwaarden
De Boven-IJssel Het asymmetrisch dal vormt de overgang van de Veluwe naar de Duivense broek. De IJssel vormt hier een schakel in deze landschapsserie. 0
Karakteristieke deelgebieden van de IJssel
Midden-IJssel Op dit traject heeft de IJssel zich ingesneden in het zandlandschap. Ruime meanders, kronkelwaarden en een sterke relatie met de toestromende beken typeren dit deel.
Sallandse IJssel Kenmerkend voor dit deel zijn de flankerende moerassen met het parallel aan de rivier lopend weteringensyteem, gescheiden van de IJssel door de oeverwallen.
Droogmakerijen Veenontginningen Sallandse dekzandruggen Eigendommen SBB Oeverwallen Rivierduinen
IJsseldelta De Delta kenmerkt zich door een hogere IJssel ten opzichte van haar omgeving. De relatie tussen de IJssel en de flankerende laagveenontginningen is hier van belang.
34
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
Deze landschappelijke gradiënt is op veel plekken in het Rivierklimaat-
Het Rivierklimaatpark vormt binnen deze stedelijke context in potentie
park en omgeving niet meer herkenbaar. Met name de landschappelijke,
een belangrijk uitloopgebied voor de omwonenden met ruimte voor
ecologische en recreatieve relatie met de Veluwe is grotendeels ver-
recreatie en verkoeling. Onder invloed van toenemende verstedelijking en
stoord, onder andere door verstedelijking en de aanleg van grote infra-
klimaatverandering zal het belang van het gebied in dit kader toenemen.
structurele werken. Met dit Ruimtelijk perspectief zetten we in op het
Daartoe is het nodig dat de uiterwaarden voor extensieve wandelrecreatie
herstel van deze relatie met de Veluwe.
toegankelijker zijn en beter verbonden worden met de omliggende stedelijke gebieden. Dit moet in balans met de aanwezige natuurwaarden, die vaak verstoringsgevoelig zijn. IJsselpoort vormt een aanvulling op andere uitloopgebieden in de omgeving o.a. de Veluwe, de uiterwaarden van de Rijn en Park Lingezegen.
IJssel
Deze hebben allemaal een ander karakter. Centraal bij het Rivierklimaat-
Veluwe
park staat de rivier- en natuurbeleving in de uiterwaarden, de steenfaoeverwal
brieksgeschiedenis, de verbinding met de Veluwe en het waterrijk van komgronden
4. S t edeli j k u it l o o p g eb i ed i n de reg i o A r nhem- Liem ers Het gebied heeft een stedelijke context. Aan de westzijde ligt het ingeklemd tussen het stedelijk gebied van Arnhem, Velp, Westervoort, en Duiven. Bebouwing, waaronder veel bedrijvigheid en grootschalige infrastructuur reiken tot aan de dijk. Richting het oosten neemt de intensiteit van bebouwing af en ontstaat een meer landelijke sfeer met kleinere bebouwingskernen van Rheden en Giesbeek.
Rhederlaag.
Arnhem
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
Groene hoofdstructuren binnen de regio Arnhem-Liemers
35
36
Ruimtelijk Perspectief Rivierklimaatpark IJsselpoort
4. LEIDENDE PRINCIPES In het project Rivierklimaatpark IJsselpoort wordt gewerkt aan een toe-
Vervolgens is het IJssellandschap leidend. We versterken de natuur- en
komstbestendige en robuuste inrichting van de IJssel en haar uiterwaarden.
landschapswaarden. Daarbij sluiten we aan op de onderscheidende ruim-
Dit is nodig omdat het natuurlijk bodem-en watersysteem van het gebied
telijke kwaliteiten van het gebied. Ook zetten we in op het verbeteren van
uit balans is, de natuurwaarden onder druk staan, er behoefte is aan het
de verbindingen met de omgeving.
vergroten van de recreatieve betekenis van het gebied voor de omwonenden en gebruikers, het bieden van passende economische ontwikkelruimte en
Deze twee lagen geven richting aan een passend landgebruik en econo-
het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit.
mische ontwikkelruimte. Door de identiteit en ruimtelijke samenhang van het gebied te vergroten, krijgt het gebied meer recreatieve bele-
Om een samenhangende, toekomstbestendige, functionele en aantrekkelij-
vingswaarde en stijgt de economische waarde als vestigingsklimaat.
ke inrichting van het gebied te realiseren gelden vijf leidende principes:
Het intensieve gebruik concentreert zich op pollen, verbonden door een
1.
Bouw aan een klimaatrobuust riviersysteem.
aantrekkelijk en logisch recreatief netwerk. Agrarisch gebruik en scheep-
2.
Verhoog de natuur- en landschapswaarden van de IJssel en uiterwaarden.
vaart zijn in balans met het natuurlijk systeem.
3.
Versterk de verbinding met de omgeving en de Veluwe in het bijzonder.
4.
Vergroot de recreatieve belevingswaarde en identiteit van het gebied.
5.
Bied ruimte voor passend economisch gebruik.
Economie en leefbaarheid profiteren > Leidend principe 4 en 5
HIËRARCHIE IN DE LEIDENDE PRINCIPES Binnen deze leidende principes geldt een duidelijke hiërarchie. Een robuust riviersysteem vormt de basis voor het Rivierklimaatpark. In het gebied is de
Het IJssellandschap is leidend > Leidend principe 2 en 3
afgelopen eeuwen sterk in het natuurlijk systeem ingegrepen. We zetten in op het herstel van een robuust bodem- en watersysteem, gebaseerd op natuurlijke processen. Dit is de basis voor de ontwikkeling van natuurwaarden en een toekomstendig gebruik van het gebied. Inrichting en beheer sluiten daarbij aan. We ontwikkelen een samenhangend natuurlijk rivierlandschap als eenheid van het gebied en verbinding in lengterichting.
Een robuust riviersysteem is de basis > Leidend principe 1 en 2