20261214-rv-participatieverordening-en-evaluatie-beleidskader-bijlage-3-evaluatie
Tekst van het document
Evaluatie Participatietrajecten gemeente Westervoort en Duiven Datum: 9 oktober 2026 Door: team Participatie Bestuurlijke Samenvatting In 2023 hebben de gemeenteraden van Duiven en Westervoort het Beleidskader participatie vastgesteld. Dit beleidskader is bedoeld als leermodel: participatie verbetert alleen wanneer ervaringen worden geëvalueerd en lessen worden toegepast. Daarom zijn in 2026 negentien participatietrajecten geëvalueerd. De uitkomsten vormen tevens input voor de participatieverordening die uiterlijk 1 januari 2027 moet worden vastgesteld. Wat leert de evaluatie? De evaluatie laat zien dat de participatietrajecten overwegend positief zijn verlopen. Inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners voelden zich in veel gevallen serieus genomen en actief betrokken bij de ontwikkeling van plannen en projecten. Succesvolle trajecten kenmerken zich door: vroegtijdige betrokkenheid van inwoners en belanghebbenden; persoonlijk contact en investeren in vertrouwen; duidelijke communicatie en zichtbare terugkoppeling; ruimte voor daadwerkelijke invloed; maatwerk in de aanpak; goede samenwerking tussen projectleiding, communicatie en participatie. Tegelijkertijd laat de evaluatie zien dat de kwaliteit van participatie nog sterk afhankelijk is van individuele projectleiders en teams.
Vooral bij voorbereiding, rolverdeling, verslaglegging, terugkoppeling en het omgaan met complexe situaties bestaat ruimte voor verdere professionalisering. Wat betekent dit? De belangrijkste conclusie is dat het huidige Beleidskader participatie in de basis goed werkt. De evaluatie geeft geen aanleiding om de uitgangspunten van het beleid wezenlijk te wijzigen. De ontwikkelopgave ligt vooral in de toepassing van het beleid binnen de organisatie. Niet het instrumentarium vraagt om grote aanpassingen, maar de manier waarop participatie structureel wordt georganiseerd, voorbereid en uitgevoerd.
De evaluatie laat zien dat extra aandacht nodig is voor: vroegtijdige betrokkenheid van participatie en communicatie; zorgvuldige voorbereiding van participatietrajecten; heldere kaders en verwachtingen; betere verslaglegging en terugkoppeling; doelgroepgericht werken; omgang met weerstand en politiek-bestuurlijke gevoeligheden; borging van kennis, ervaring en continuïteit. Wat gaan we doen? Op basis van de evaluatie wordt een organisatiebreed actieplan uitgevoerd. Daarbij staan zeven ontwikkelopgaven centraal: 1. Participatie en communicatie standaard betrekken bij projectstarts. 2. Participatiescans, stakeholderanalyses en risico-inschattingen structureel toepassen. 3. Rollen, verantwoordelijkheden en bestuurlijke kaders verduidelijken. 4. Terugkoppeling, communicatie en participatieverslagen verbeteren. 5. Doelgroepgericht en inclusief participeren versterken. 6. Een aanpak ontwikkelen voor complexe en politiek gevoelige trajecten. 7. Investeren in procesvaardigheden, kennisdeling en een lerende organisatie. Conclusie De evaluatie bevestigt dat we beschikken over een stevig beleidsmatig fundament voor participatie. De komende jaren ligt de nadruk daarom niet op nieuw beleid, maar op het verder versterken van participatief werken in de praktijk. Ook verwerken we bovenstaande punten in onze werkwijze.
Door de leerpunten uit deze evaluatie organisatiebreed toe te passen, kunnen toekomstige participatieprocessen transparanter, consistenter en effectiever worden ingericht. 1. Inleiding 1.1 Aanleiding In september 2023 hebben de gemeenteraden het Beleidskader participatie voor Duiven en Westervoort vastgesteld. Het beleidskader dient als leermodel voor gemeente, maatschappelijke organisaties en inwoners. Leren kan alleen als we de doorlopen participatietrajecten ook evalueren. Daarbij hebben we de opgave om uiterlijk 1 januari 2027 ons participatiebeleid in een verordening te vertalen. Een geschikt moment om terug te blikken en de participatietrajecten te evalueren. 1.2 Doel van de evaluatie Inzicht verkrijgen in de effectiviteit van de participatietrajecten en identificeren van verbeterpunten voor toekomstige participatieprocessen en hiermee ook de werkwijze van het Beleidskader participatie (2023) evalueren. 2. Aanpak evaluatie 2.1 Achtergrond Op 1 juli 2024 werd het Beleidskader participatie definitief van kracht na een overgangsperiode van een half jaar. In die periode zijn onder andere een Stappenplan Participatief Werken en een participatiescan ontwikkeld. Meerdere documenten en tools, zoals een format voor een participatieplan en tools voor stakeholdersanalyses, zijn op Binnenshuis (intranet 1Stroom) gezet.
Eind 2024 en begin 2025 zijn acht workshops gehouden om de werkwijze verder uit te rollen in de organisatie en is deze geïntroduceerd binnen de gemeentelijke werkprocessen. Werken aan een participatieve organisatie is een doorlopend proces. Dit vergt inzet van de participatieadviseurs, maar ook van de verschillende ambtelijke opdrachtgevers, projectleiders of projectteams. 2.2. Onderzoek langs twee sporen De evaluatie is daarom ook tweeledig, namelijk gericht op: 1. Een evaluatie van de werkwijze Participatief Werken (gericht op de interne organisatie) 2. Een evaluatie van participatieve trajecten die met participanten zijn doorlopen en onderdeel waren van een project of andere opgave. De aanpak en resultaten van de evaluatie van de werkwijze Participatief werken zijn opgenomen in een separaat verslag. Dit verslag gaat over het tweede spoor: de evaluatie van participatieve trajecten. 2.3. Aanpak evaluatie participatietrajecten Bij de evaluatie van participatietrajecten gaan we uit van drie stappen: beschrijven, beoordelen en reflecteren. In de eerste stap Beschrijven brengt de p-adviseur het participatieproces in kaart zodat een goed en gedeeld beeld bestaat hoe het proces van begin tot eind doorlopen is en waar het goed ging en waar uitdagingen lagen. Deze beschrijving dient als basis voor de beoordeling.
In de tweede stap Beoordelen worden meningen opgehaald bij de projectgroep en vaak ook bij externe stakeholders. Het participatieproces wordt beoordeeld aan de hand van 14 criteria/kritieke succesfactoren. Op deze manier haal je gestructureerd meningen op. Het resultaat is een geobjectiveerde weergave aan de hand van een stoplicht model. De laatste stap is Reflecteren. In deze stap ga je de opbrengst van de beoordeling duiden, verbanden leggen, conclusies trekken en leerpunten formuleren. De evaluatie is pas afgerond met een besluit welke leerpunten worden opgepakt. Aan het eind zijn deze hoofdvragen beantwoord: - Was dit een geslaagd participatieproces? - Wat zijn de leerpunten in dit proces (succesfactoren en aandachtspunten?) - Welke leerpunten nemen we mee naar volgende participatieprocessen. 2.4 Werkwijze In totaal hebben we met verschillende participatieadviseurs in de periode voorjaar 2026 – najaar 2026 negentien projecten geëvalueerd. De projecten werden in de afgelopen jaren uitgevoerd en afgerond. Een lijst van de projecten is in de bijlagen opgenomen. Ook is de vragenlijst in de bijlagen opgenomen. Aan de hand van alle gesprekken hebben we succesfactoren, aandachtspunten en leerpunten geformuleerd. Alle leerpunten bij elkaar vormen een actielijst voor zowel de organisatie en de projectleiders en participatieadviseurs in het bijzonder.
2.5 Kanttekeningen Het Beleidskader Participatie is in 2023 vastgesteld en daarna de ondersteunende middelen ontwikkeld. Het participatief werken is eind 2024/begin 2025 verder geïntroduceerd. Wat opvalt aan de projecten die we hebben geëvalueerd is dat het merendeel was gestart voor de introductie van het Beleidskader Participatie. 3. Bevindingen 3.1 Wat ging goed? De evaluatie laat zien dat participatietrajecten vooral succesvol waren wanneer vroegtijdig werd ingezet op persoonlijk contact, vertrouwen en actieve betrokkenheid van belanghebbenden. Duidelijke communicatie, zichtbare verwerking van inbreng en ruimte voor daadwerkelijke invloed versterkten het draagvlak voor projecten. Daarnaast droegen het benutten van bestaande netwerken, maatwerk in de aanpak en sterk procesmanagement bij aan een constructieve samenwerking tussen gemeente, inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners. Hierdoor werden niet alleen betere resultaten bereikt, maar groeide ook het vertrouwen in de gemeente en haar participatieprocessen. 3.2 Wat kan beter? De evaluatie laat zien dat de grootste verbetermogelijkheden liggen in een sterkere voorbereiding en organisatie van participatieprocessen. Met name het vooraf vastleggen van rollen, verantwoordelijkheden, participatiekaders, communicatieaanpak en beschikbare capaciteit verdient aandacht.
Daarnaast kan de gemeente transparanter zijn over afwegingen en de verwerking van input. Tot slot vraagt het borgen van continuïteit, het beter bereiken van alle relevante doelgroepen en het scherper managen van verwachtingen om verdere ontwikkeling van de participatieaanpak. Hierdoor kunnen toekomstige trajecten efficiënter verlopen en wordt het vertrouwen van inwoners, ondernemers en andere betrokkenen verder versterkt. 3.3. Leerpunten De evaluatie laat zien dat succesvolle participatie begint met een zorgvuldige voorbereiding, duidelijke kaders en een realistische inschatting van de benodigde capaciteit. Daarbij blijkt investeren in persoonlijk contact en vertrouwen minstens zo belangrijk als het organiseren van formele participatiemomenten. Participatie werkt het best wanneer projectleiders, communicatieadviseurs en participatieadviseurs vanaf de start gezamenlijk optrekken en gedurende het proces transparant communiceren over de verwerking van input. Daarnaast leert de evaluatie dat duidelijke bestuurlijke kaders, actieve regie en goede verslaglegging noodzakelijk zijn om verwachtingen te managen en het vertrouwen van inwoners vast te houden. Tot slot vraagt duurzame participatie om organisatiebrede borging, zodat kwaliteit niet afhankelijk is van individuele medewerkers maar onderdeel wordt van de standaard werkwijze.
3.4 Conclusies De evaluatie van negentien participatietrajecten laat zien dat het Beleidskader participatie een bruikbare basis biedt voor participatief werken binnen de gemeenten. De uitgangspunten uit het beleidskader zijn herkenbaar terug te zien in de trajecten die als succesvol werden ervaren. Met name aandacht voor persoonlijk contact, het opbouwen van vertrouwen, maatwerk in de aanpak en het bieden van ruimte voor invloed hebben aantoonbaar bijgedragen aan draagvlak en betere samenwerking met inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners. Tegelijkertijd laat de evaluatie zien dat de kwaliteit van participatie sterk afhankelijk is van de manier waarop het beleid in de praktijk wordt toegepast. De belangrijkste aandachtspunten hebben niet zozeer betrekking op het beleidskader zelf, maar op de voorbereiding, uitvoering en borging van participatieprocessen. Vooral vroegtijdige betrokkenheid van participatie en communicatie, duidelijke kaders, goede verslaglegging, consistente terugkoppeling, heldere rolverdeling en voldoende aandacht voor risicobeheersing blijken bepalend voor het succes van een traject. De rode draad door alle evaluaties is samen te vatten in zes kernprincipes: Betrek participatie en communicatie vanaf de start van een project. Zorg voor een zorgvuldige voorbereiding en een realistische procesaanpak.
Maak vooraf duidelijk waarover participatie mogelijk is en wat er met de inbreng gebeurt. Werk doelgroepgericht en benut bestaande netwerken. Investeer in relaties, vertrouwen en persoonlijk contact. Zorg bij complexe trajecten voor voldoende regie op het proces, bestuurlijke afstemming en risicobeheersing. Zorg voor realistische planning, qua tijdsinvestering en betrokkenheid participatieadviseurs. De evaluatie bevestigt dat de huidige werkwijze en instrumenten in de basis passend zijn. De ontwikkelopgave voor de komende jaren ligt vooral in het verder ontwikkelen van participatief werken binnen de organisatie en het versterken van de toepassing van het bestaande beleid in projecten en programma's. Om deze ontwikkeling te ondersteunen is een actieplan opgesteld, zie paragraaf 3.6. 3.5. Kanttekeningen Knelpunt is de praktijk is vaak tijdsdruk en het (te) laat betrekken van participatie en communicatie. Om meer regie te kunnen pakken op de participatietrajecten is ook een financiële impuls noodzakelijk of keuzes maken door minder doen met meer kwaliteit. 3.6. Actieplan Participatie 2027 Nr.
Actie Doel Trekker Opmerking 1 Participatie en communicatie (PaCo) verplicht onderdeel bij projectstart Participatie vroegtijdig meenemen in projectopzet en besluitvorming Strategisch managers, projectopdrachtgevers, PaCo Verankerd in projectmatig werken via PACO- intakeformulier 2 Werkwijze voor participatievoorbereiding duurzaam borgen in de organisatie Zorgen voor een participatiescan, risico- inschatting, stakeholderanalyse en participatieaanpak bij relevante projecten PaCo en projectleiders 3 Rollen en verantwoordelijkheden vastleggen Duidelijkheid creëren over verantwoordelijkheden van projectleider, participatieadviseur, communicatieadviseur, bestuur en opdrachtgever MT en PaCo 4 Standaard aanpak voor communicatie en terugkoppeling ontwikkelen Eenduidige verwachtingen, transparantie en betere verslaglegging PaCo en Communicatie Nieuwe verordening verplicht een participatie-verslag. Hiervoor maken we een format.
5 Doelgroep- en netwerkgerichte participatie versterken Meer zicht op belangen en perspectieven van verschillende doelgroepen Projectleiders en PaCo 6 Werkwijze voor complexe en risicovolle trajecten ontwikkelen Beter omgaan met weerstand, escalaties en politieke gevoeligheden PaCo, Communicatie en Management 7 Investeren in procesvaardigheden en lerend vermogen Kwaliteit van participatiegesprekken, voorzitterschap en procesbegeleiding versterken 1Stroom breed BIJLAGE Wat ging goed? Als we alle benoemde succesfactoren van de projecten samenvatten, springen vijf hoofdthema's eruit: 1. Persoonlijk contact en relatieopbouw werkten het best In vrijwel alle projecten blijkt dat direct contact met inwoners, ondernemers en belanghebbenden een belangrijke succesfactor was. Persoonlijke gesprekken, telefonische benadering, fysieke bijeenkomsten en zichtbaar aanwezige projectleiders zorgden voor meer vertrouwen, begrip en draagvlak dan alleen schriftelijke communicatie. Juist bij gevoelige dossiers hielp deze aanpak om weerstand te verminderen en relaties te versterken. 2. Er was ruimte voor echte invloed Trajecten waren succesvol wanneer inwoners en andere betrokkenen daadwerkelijk invloed konden uitoefenen op plannen en keuzes. Deelnemers zagen dat hun input serieus werd genomen en vaak ook zichtbaar werd verwerkt in ontwerpen, scenario's of besluiten.
Daardoor voelden mensen zich gehoord en nam het eigenaarschap toe. 3. Er werd duidelijk en transparant gecommuniceerd Goede projecten kenmerkten zich door heldere communicatie over het proces, de participatieruimte en de voortgang. Er vond regelmatig terugkoppeling plaats over wat er met de opgehaalde input gebeurde. Die transparantie droeg bij aan vertrouwen en realistische verwachtingen. 4. Er werd slim gebruikgemaakt van netwerken en maatwerk Succesvolle trajecten sloten aan bij bestaande netwerken zoals dorpsraden, ondernemersverenigingen, adviesraden en klankbordgroepen. Daarnaast werd de aanpak aangepast aan de situatie en doelgroep. Projectleiders leverden maatwerk en kozen participatievormen die aansloten bij de context, gevoeligheden en behoeften van betrokkenen. 5. Sterk project- en procesmanagement maakte het verschil Betrokken en ervaren projectleiders speelden een cruciale rol. Zij investeerden in relaties, hielden overzicht, werkten goed samen met communicatie- en participatieadviseurs en stuurden flexibel bij wanneer dat nodig was. Ook een goede organisatie, duidelijke participatieaanpak en zorgvuldige voorbereiding droegen bij aan een soepel verloop van de trajecten. BIJLAGE Wat kan beter? Als we alle verbeterpunten van de projecten analyseren, komen we samenvattend tot zes terugkerende thema's. 1.
Meer aandacht voor voorbereiding en participatieplanning Bij meerdere projecten ontbraken een uitgewerkt participatieplan, participatieverslag, risicoanalyse of vooraf vastgelegde werkwijze voor terugkoppeling. Daardoor ontstond tijdens de uitvoering regelmatig discussie over rollen, verantwoordelijkheden, communicatie en vervolgstappen. Ook bleek participatie vaak meer tijd en inzet te vragen dan vooraf was voorzien. Wat kan beter? Participatie eerder en explicieter opnemen in de projectvoorbereiding. Vooraf een participatieplan en communicatiestrategie opstellen. Risico's inventariseren en scenario's voorbereiden voor gevoelige trajecten. Vooraf bepalen hoe en wanneer terugkoppeling plaatsvindt. 2. Duidelijkere rollen, verantwoordelijkheden en bestuurlijke kaders In verschillende projecten bestond onduidelijkheid over rollen tussen projectleiding, communicatieadviseurs, participatiemedewerkers, vakafdelingen, management en bestuur. Ook kwamen verschillen in verwachtingen tussen bestuur en ambtelijke organisatie naar voren, wat soms leidde tot vertraging of koerswijzigingen. Wat kan beter? Rolverdeling vooraf expliciet vastleggen. Participatiemedewerkers vanaf de start structureel betrekken. Bestuurlijke kaders en verwachtingen vroegtijdig bespreken. Gezamenlijk eigenaarschap op participatie organiseren. 3.
Capaciteit, tijd en middelen realistischer organiseren Veel trajecten vroegen uiteindelijk meer capaciteit dan vooraf was geraamd. Extra participatierondes, aanvullende onderzoeken, weerstand vanuit de omgeving en uitgebreide communicatie zorgden regelmatig voor extra werkdruk. Ook bleek participatie vaak afhankelijk van enkele sleutelfiguren. Wat kan beter? Structureel uren en budget reserveren voor participatie en communicatie. Rekening houden met extra participatierondes en weerstand. Minder afhankelijk worden van individuele medewerkers. Continuïteit van projectleiders beter borgen. 4. Verwachtingen, kaders en participatieruimte scherper communiceren In meerdere projecten was niet altijd duidelijk waar inwoners wel en geen invloed op hadden. Soms ontstonden verwachtingen die de gemeente niet kon waarmaken, of waren beleidsmatige randvoorwaarden onvoldoende zichtbaar. Wat kan beter? Duidelijk communiceren welke keuzes vaststaan en welke beïnvloedbaar zijn. Kaders gedurende het proces consequent herhalen. Bij initiatieven van inwoners vooraf heldere voorwaarden formuleren. Sociale media gerichter inzetten voor verwachtingsmanagement. 5. Sterkere terugkoppeling en transparantie over afwegingen Hoewel terugkoppeling vaak plaatsvond, bleek deze niet altijd volledig of structureel vastgelegd.
Deelnemers kregen soms wel inzicht in uitkomsten, maar minder in de achterliggende afwegingen of argumenten. Wat kan beter? Consequent vastleggen hoe input is verwerkt. Participatieverslagen standaard onderdeel maken van projecten. Niet alleen besluiten terugkoppelen, maar ook de gemaakte afwegingen. Transparanter maken waarom suggesties wel of niet zijn overgenomen. 6. Representativiteit en bereik van doelgroepen versterken Een terugkerend aandachtspunt is de vraag of alle relevante belangen voldoende waren vertegenwoordigd. Stille doelgroepen, ondernemers, passanten, jongeren of minder zichtbare belanghebbenden werden niet altijd bereikt of betrokken. Wat kan beter? Gerichter nadenken over doelgroepen en vertegenwoordiging. Actief controleren of deelnemers een bredere achterban vertegenwoordigen. Meer aandacht besteden aan groepen die minder snel participeren. Participatievormen beter afstemmen op verschillende doelgroepen. BIJLAGE Leerpunten Over alle projecten heen zijn een aantal leerpunten te formuleren in een beperkt aantal organisatiebrede lessen. Deze gaan minder over specifieke projecten en meer over hoe participatie structureel sterker kan worden ingericht. 1. Start participatie bewust en goed voorbereid De belangrijkste les is dat participatie meer voorbereiding vraagt dan vaak vooraf wordt ingeschat.
Een zorgvuldig participatieproces begint met een heldere afweging van waarom participatie nodig is, waarover participatie mogelijk is en hoeveel capaciteit daarvoor nodig is. Leerpunten: Neem een duidelijk en goed onderbouwd besluit of wel of geen participatieproces moet plaatsvinden. Maak altijd een participatieplan en communicatieplan, ook als er niet of nauwelijks sprake is van participatie. Voer vooraf een participatiescan, stakeholderanalyse en risicoanalyse uit. Reserveer voldoende tijd, capaciteit en budget. Maak vooraf afspraken over terugkoppeling, verslaglegging en besluitvorming. 2. Zorg voor duidelijke kaders en realistische verwachtingen Veel spanningen ontstaan wanneer inwoners andere verwachtingen hebben dan de mogelijkheden die het project daadwerkelijk biedt. Duidelijkheid aan de voorkant voorkomt teleurstelling aan de achterkant. Leerpunten: Maak expliciet waarover inwoners wel en niet kunnen meedenken. Stem participatiekaders vooraf af met bestuur en raad. Wees terughoudend met termen die meer invloed suggereren dan daadwerkelijk mogelijk is. Blijf gedurende het hele traject verwachtingen actief managen. 3. Investeer in relaties en persoonlijk contact Vrijwel alle evaluaties bevestigen dat vertrouwen belangrijker is dan de gekozen participatiemethode. Mensen willen vooral serieus genomen worden.
Leerpunten: Investeer vroegtijdig in persoonlijk contact. Benader belanghebbenden individueel voordat het gesprek plenair wordt gevoerd. Maak projectleiders zichtbaar en benaderbaar. Gebruik bestaande netwerken, wijkraden, dorpsraden en verenigingen. 4. Maak participatie een gezamenlijke verantwoordelijkheid Participatie blijkt het meest effectief wanneer projectleiding, communicatie en participatieadviseurs vanaf het begin samen optrekken. Leerpunten: Betrek participatieadviseurs vanaf de start van projecten. Neem communicatie- en participatiemedewerkers op in het projectteam. Leg rollen, taken en verantwoordelijkheden vast. Laat participatieadviseurs een coachende rol vervullen richting projectleiders. 5. Transparantie zit in terugkoppeling Een van de sterkste rode draden is het belang van inzichtelijk maken wat er met input gebeurt. Leerpunten: Leg vast welke reacties zijn ontvangen. Beschrijf welke ideeën zijn overgenomen en welke niet. Licht afwegingen toe. Maak participatieverslagen standaard onderdeel van het proces. Blijf communiceren, ook als het participatietraject formeel is afgerond. 6. Houd regie zonder de relatie te verliezen Een opvallende les uit meerdere projecten is dat participatie niet hetzelfde is als alles openlaten. Te veel ruimte kan leiden tot onrealistische verwachtingen of suboptimale oplossingen.
Leerpunten: Geef richting en randvoorwaarden mee. Neem tijdig regie bij gevoelige of controversiële initiatieven. Zorg dat participatie-inspanningen in verhouding staan tot het onderwerp. Durf bestuurlijke en technische kaders helder neer te zetten. 7. Maak processen robuust en minder afhankelijk van personen Op diverse plekken blijkt dat succes sterk afhankelijk was van ervaren projectleiders of individuele medewerkers. Leerpunten: Werk met vastgelegde processen en draaiboeken. Borg kennis en overdracht. Zorg voor continuïteit in projectleiding. Bereid escalatiescenario's en crisisaanpakken vooraf voor. BIJLAGE Actieplan Uitwerking per actie Actie 1. Participatie en communicatie verplicht onderdeel bij projectstart Concrete acties Opdrachtgevers controleren bij projectstart of participatie en communicatie zijn meegenomen. Participatie en communicatie zichtbaar opnemen in projectformats. Participatieadviseur blijft betrokken na de participatiescan tot minimaal het participatieplan gereed is. Nieuwe projectleiders worden actief begeleid door een participatieadviseur. Resultaat Participatie wordt niet meer achteraf toegevoegd maar vanaf het begin integraal onderdeel van projecten. Actie 2. Werkwijze voor participatievoorbereiding invoeren Concrete acties Participatiescan standaard uitvoeren. Stakeholderanalyse standaard opnemen.
Capaciteit, budget en tijd voor participatie expliciet begroten. Bij risicovolle projecten een risicoanalyse en eventueel draaiboek opstellen. Continuïteit en overdracht van projectinformatie expliciet regelen. Resultaat Betere voorbereiding, minder verrassingen gedurende het proces en realistischere projectplanningen. Actie 3. Rollen en verantwoordelijkheden vastleggen Concrete acties Standaard rollenmatrix ontwikkelen. Afspraken maken over bevoegdheden en besluitvorming. Bestuurlijke en ambtelijke opdrachtgevers duidelijk benoemen. Duidelijk vastleggen wanneer bestuur betrokken wordt. Resultaat Minder ruis, minder dubbel werk en meer duidelijkheid voor alle betrokkenen. Actie 4. Standaard aanpak voor communicatie en terugkoppeling ontwikkelen Concrete acties Ontwikkelen van een participatie-informatieblad voor inwoners. Standaard formats voor participatieverslagen ontwikkelen. Vastleggen hoe wordt teruggekoppeld op proces én inhoud. Belangrijke informatie direct zichtbaar maken op sociale media en participatieplatforms. Gebruik van OpenStad en andere digitale middelen verder stimuleren. Resultaat Meer transparantie, betere verwachtingenmanagement en groter vertrouwen in de gemeente. Actie 5. Doelgroep- en netwerkgerichte participatie versterken Concrete acties Actief gebruikmaken van bestaande netwerken.
Werken met een stakeholder- en doelgroepchecklijst. Extra aandacht voor stille doelgroepen, jongeren, ondernemers en digitaal minder vaardige inwoners. Bewust toetsen of deelnemers representatief zijn. Ambassadeurs expliciet inzetten bij participatietrajecten. Resultaat Breder bereik en betere vertegenwoordiging van belangen. Actie 6. Werkwijze voor complexe en risicovolle trajecten ontwikkelen Concrete acties Criteria opstellen wanneer sprake is van een risicovol traject. Draaiboeken ontwikkelen voor escalaties en weerstand. Protocol maken voor agressie, bedreigingen en haatberichten. Vastleggen wanneer procesbegeleiding of externe ondersteuning nodig is. Verduidelijken van de rol van bestuur bij gevoelige trajecten. Resultaat Meer grip op complexe participatieprocessen en minder druk op projectteams. Actie 7. Investeren in procesvaardigheden en lerend vermogen Concrete acties Investeren in opleiding van procesbegeleiders, projectleiders en voorzitters. Goede praktijkvoorbeelden actief delen binnen de organisatie. Evalueren standaard onderdeel maken van projecten. Successen zichtbaar maken en vieren. Leerpunten meenemen in actualisatie van werkwijzen, beleid en verordening. Resultaat Een lerende organisatie waarin participatie steeds professioneler wordt uitgevoerd.
Bijlage Participatietrajecten Naam P-project / traject Verduurzaming 't Holland Plaatsing laadpalen Beleidsplan Biodiversiteit Nationale Isolatiesubsidie Aardgasvrij Vergert Oekraïne opvang Welleveldsestraat Stedenbouwkundigplan Biezenkampen Stedenbouwkundigplan Plakse Weide Stedenbouwkundigplan Ploen Klein Mooi Mosterdhof Herinrichting Eilandplein Heilweg Honden losloop terrein Burgemeester Kemmelaan Honden losloop terrein De Ploen Herinrichting Everstraat Loo Vervanging Verlichting Loostraat Stationsgebied Duiven Herinrichting openbare ruimte centrum Westervoort Stedebouwkundig plan Westervoort-Noord Instructie en Vragenlijst voor het Evalueren van Participatieprocessen Ontleend aan de notitie het evalueren van participatieprocessen en bedoeld voor de evaluatie van participatieprocessen door een participatieadviseur. A. Aanpak Een participatieadviseur maakt in overleg met de ambtelijk trekker de aanpak van de evaluatie. Rolverdeling: participatieadviseur verzamelt evaluaties. De participatieadviseur interviewt de projectleider, opdrachtgever en leidt het gesprek. Bij route 1 en 2 zijn deze gesprekken korter. De ambitie is dat elke participatieadviseur 2-3 evaluaties doet van een (middel)groot participatietraject per jaar. 1.
Onderstaande vragen worden in ieder geval gesteld, maar denk ook aan specifiek aan het vraagstuk verbonden vragen: - Was dit een geslaagd participatieproces? - Wat zijn de leerpunten in dit proces (succesfactoren en aandachtspunten?) - Welke leerpunten nemen we mee naar volgende participatieprocessen? - Eventueel vraagstuk verbonden verdiepende vragen. 2. Normaal gesproken is er al een beschrijving van het participatieproces. Ook zijn er verslagen. Vraag die vooraf op, zodat je je kunt inlezen. Een participatieverslag maakt de projectleider in de regel zelf, dus ook dat kun je opvragen. Als dat niet zo is, doet de projectleider dat alsnog voorafgaand aan de evaluatie aan de hand van de vragen onder punt B (Beschrijving). 3. Bepaal met wie je de beoordeling van het participatieproces gaat doen: alleen het Projectteam, of breder: intern betrokkenen, deelnemers, inwoners, maar denk ook na of je de opdrachtgever of bestuurders wilt betrekken. Bepaal in welke vorm je dit gaat doen (gezamenlijk gesprek, individuele gesprekken of een enquêtevorm). Doe dit aan de hand van het beoordelingskader bij C (Beoordeling). Je kunt hierin dus meerdere keuzes maken; alleen intern of ook extern.
Bij NIMBY-vraagstukken moet je een inschatting maken in hoeverre een beoordeling met externen die het inhoudelijk resultaat van het proces afkeuren een duidelijk antwoord gaat geven op de hoofdevaluatievragen. Je zult waarschijnlijk niet in staat zijn om met hen een objectieve kijk op de gang van zaken te reconstrueren. Niettemin kan een enquête of een gesprek met hen wel degelijk nieuwe inzichten opleveren waarom het proces in hun ogen is mislukt. NIMBY-zaken worden over het algemeen niet participatief weggezet (er is immers geen invloed weg te geven- dus zal de scan een negatief advies geven), maar aanpalende zaken (bijvoorbeeld het voorkomen van overlast van de NIMBY- voorziening) kunnen wel participatief opgepakt worden. Je beperkt de evaluatie dus sowieso tot dat laatste. 4. Benoem de leerpunten die uit de Beoordeling naar voren zijn gekomen en bespreek deze in het participatieoverleg. Bepaal met elkaar welke punten meegenomen worden naar volgende participatieprocessen. Deze worden verwerkt in een jaarlijks voorstel aan het college, dat daarover een besluit neemt. 5. Schrijf het evaluatieverslag. B. Evaluatievragen voor het gesprek met de projectleider/opdrachtgever. De projectleider maakt een beschrijving van het participatieproces die als basis voor de beoordeling (C) gaat dienen (als er nog geen participatieverslag voorligt).
De beschrijving gaat in op vijf items; het vraagstuk, de aanpak, de organisatie van de aanpak, de gespreksronde(s) en de besluitvorming. Beschrijf het participatievraagstuk. 1. Wat was de inhoudelijke opgave in hoofdlijnen? 2. Hoe is de participatieopdracht tot stand gekomen? 3. Was de opdracht voldoende duidelijk om de participatiescan in te vullen? 4. Is de scan samen met een adviseur gedaan? 5. Is het advies uit de scan gevolgd? 6. Heeft de uitslag van de scan geholpen in het gesprek met de opdrachtgever/ bestuurder? Beschrijf de aanpak. 1. Was er een participatieplan? 2. Gaf het participatieplan voldoende richting voor de uitvoering? 3. Was er commitment op de aanpak? 4. Is de aanpak in grote lijnen gevolgd? 5. Zo niet, wat was dan daarvan de reden? 6. Wat was het doel van je participatieve aanpak? 7. In hoeverre heb je dat doel bereikt en waar baseer je dat op? Beschrijf de organisatie van de aanpak 1. Was er vooraf voldoende tijd, menskracht en middelen voor de uitvoering beschikbaar? 2. Was de gestelde tijd reëel? 3. Is het participatieproces binnen de planning gehaald en zo nee, waarom niet? 4. Was er voldoende capaciteit en een duidelijke rolverdeling? 5. Welke communicatiemiddelen zijn vooraf bedacht en zijn die ook gebruikt? Hoe is het bereik geweest? Beschrijf per participatiemoment de volgende vragen: 1. Hoe zijn deelnemers uitgenodigd? 2.
Hoe zijn ze geïnformeerd? 3. Hoe verliepen de gesprekken? 4. Hoe was de deelname? 5. Hoe zijn de resultaten geduid? 6. En hoe zijn ze teruggekoppeld? 7. Dit doorloop je voor elke gespreksronde? Beschrijf de Resultaten en de Besluitvorming 1. Is er een participatieverslag? 2. Hoe zijn de resultaten weergegeven? 3. Kunnen deelnemers teruglezen wat er is opgehaald en hoe de belangen zijn afgewogen? 4. Hoe is de besluitvorming verlopen? 5. Was er veel discussie tijdens de besluitvorming? 6. Waren er deelnemers die van zich lieten horen? 7. Heeft het verloop of de uitkomst van het participatieproces invloed gehad op de besluitvorming? C. Beoordeling door de evaluatiedeelnemers In deze fase van de evaluatie vraag je de evaluatiedeelnemers naar hun oordeel over de kwaliteit van het proces. Dat gebeurt gestructureerd aan de hand van kritieke succesfactoren. De deelnemers geven scores of inschattingen op deze factoren. Dat maakt hun ervaringen zichtbaar én vergelijkbaar. Cruciaal is dat je niet blijft bij cijfers of meningen alleen, maar dat je samen op zoek gaat naar het waarom: wat ligt er achter deze beoordeling? Wat werkte goed, wat riep frustratie op, wat ontbrak? Gezamenlijk ga je de volgende vragen beantwoorden en een score geven en dat nader toelichten in onderstaande matrix.
De succesfactoren zijn uitgewerkt in vragen voor de intern voor de projectgroep en voor de externe participanten. Kritische succesfactoren als beoordelingskader Toelichting: Score Rood: Niet aan voldaan- onvoldoende of helemaal niet behaald Score Oranje: Gedeeltelijk behaald –er zijn stappen gezet, maar het resultaat is nog niet volledig of toereikend. Score Groen: Wel aan voldaan -volledig behaald en heeft bijgedragen aan een succesvol participatieproces. Kritische succesfactoren Vragen Intern Vragen externe participanten Score intern Score extern 1.Het onderwerp was geschikt om over mee te denken (relevant) Raakt het onderwerp personen of groepen uit de samenleving? Had u een belang bij dit onderwerp? 2. Er was ruimte voor aanpassingen Was er inderdaad beïnvloedingsruimte? Had u het idee dat u invloed had op de uitkomst? 3. Je kon het resultaat uitvoeren Kon je de uitkomst van het proces oppakken richting besluitvorming? n.v.t. 4. Iedereen belanghebbende kon meedoen. Had iedere belanghebbende de mogelijkheid om mee te doen? Had u de mogelijkheid om mee te doen? 5. Deelnemers werden steeds op de hoogte gehouden over inhoud en voortgang. Heb je de resultaten van elke ronde teruggekoppeld? Bent u steeds op de hoogte gehouden? 6.Het besluit was helder gecommuniceerd. Heb je het besluit op B1- niveau geformuleerd? Was u voldoende duidelijk wat er was besloten? 7.
Alle belanghebbenden zijn in beeld Is iedereen met een belang benaderd? Bent u uitgenodigd om mee te doen? 8.De communicatiemiddelen waren afgestemd op de belanghebbenden. Heb je doelgroepen op verschillende manieren benaderd? Was de uitnodiging om mee te doen helder en begrijpelijk voor u? 9. Alle belanghebbenden zijn ook betrokken. Heeft iedereen die benaderd is ook daadwerkelijk meegedaan? Heb je nog iets gedaan om missende doelgroepen te bereiken? Heeft u ook echt meegedaan? 10. Alle belangen werden zichtbaar afgewogen en verwerkt Heb je duidelijk uitgelegd wat je met ieders inbreng hebt gedaan? Er is gevraagd om uw inbreng. Ziet u uw inbreng terug en zo niet is u uitgelegd waarom? 11. Was er voldoende tijd en menskracht om de participatieaanpak uit te voeren? Is het met gelukt om met bestaande middelen de aanpak uit te voeren? Heeft u de indruk dat de gemeente voldoende heeft gedaan om alle belangen in beeld te brengen? 12. Was inzet op participatie in verhouding met het resultaat Is er naar jouw oordeel te veel tijd besteed aan participatie? Of misschien te weinig? N.v.t. of: Heeft u de indruk dat de gemeente te veel heeft gedaan om alle belangen in beeld te brengen? Of misschien te weinig? D. Welke leerpunten neem je mee naar volgende vraagstukken als adviseurs Deze stap voer je zelf als adviseur uit zonder projectgroep of externen.
Benoem de leerpunten die uit de Beoordeling naar voren zijn gekomen en bespreek deze in het participatieoverleg. Bepaal met elkaar welke punten meegenomen worden naar volgende participatieprocessen. Deze worden verwerkt in een jaarlijks voorstel aan het college, dat daarover een besluit neemt. In deze laatste stap verbind je alles met elkaar: de feiten uit de beschrijving, de meningen en achterliggende motivaties uit de beoordeling. Je zoekt naar patronen, verschillen, rode draden en betekenisvolle verbanden. Wat valt op? Wat zijn verklaringen voor bepaalde uitkomsten? Welke keuzes waren bepalend? Op basis van deze reflectie formuleer je leerpunten: concrete inzichten die niet alleen terug te voeren zijn op het proces, maar ook relevant zijn voor toekomstige trajecten. Wat goed ging en dus herhaald kan worden in een toekomstig proces, noemen we een succesfactor. Waar in een volgend proces extra aandacht nodig is, noemen we een aandachtspunt. De leerpunten zijn daarmee gelijk de aanbevelingen voor een volgend participatieproces. In deze stap schrijf je ook het evaluatierapport: Daarin leg je het proces, de beoordeling en de reflectie gestructureerd vast. Het rapport maakt de inzichten overdraagbaar, verantwoordt de evaluatie en geeft richting aan vervolgacties. Het is daarmee de neerslag én afronding van het reflectieproces. Houdt het rapport beknopt en bondig.
Hieronder een korte leidraad voor de inhoud van het rapport 1. Het participatieproces (een beschrijving) 2. Score beoordelingskader intern en extern (o.b.v. kritieke succesfactoren) 3. Conclusies, leerpunten en aanbevelingen, Was dit een geslaagd participatieproces? Wat zijn de leerpunten in dit proces (succesfactoren en aandachtspunten?) Welke leerpunten nemen we mee naar volgende participatieprocessen?