20210419-rv-beleidsambities-deltaplan-klimaatadaptatie-de-liemers-bijlage-2-de-liemerse-stresstest.pdf

2.5

Leercapaciteit

Gezamenlijk leren • Aangegeven wordt dat meer capaciteit voor het uitdragen van klimaatadaptatie binnen de organisatie gewenst is. • Informatiedeling tussen de afdelingen is een aandachtspunt. De afdeling Realisatie en Beheer heeft veel informatie, maar dit wordt beperkt gedeeld met bijvoorbeeld afdeling Ruimte. Als logische middelen worden bijeenkomsten en intranet genoemd. • Het centrum van Duiven is veel te stenig ingericht. 10 jaar geleden was daarvoor weinig aandacht, daar kan nu van worden geleerd. Informatiemiddelen • Aangegeven wordt dat de interne informatievoorzienig en communicatie over klimaatadaptatie beperkt is. Hier is veel te winnen.

• • •

De gemeenten pakken steeds meer per blok of wijk zaken aan. Het is handig als ook de informatievoorziening op vlak van klimaat hierbij aansluit. Bij stukken naar gemeenteraad kan RA standaard een onderdeel worden zodat het niet vergeten wordt. Een checklist voor beheerders op vlak van RA zou handig zijn.

3

Zevenaar

3.1

Wetgevingscapaciteit

Beleidsinstrumenten • Het watertakenplan zegt e.e.a. over afkoppelen. Tegelijk is het nog vrij traditioneel ingestoken. • In Zevenaar wordt de watertoets als instrument gezien om Ruimtelijke Adaptatie te laten landen. • De gemeente stelt een wegenplan en een groenplan op. Deze worden geïntegreerd opgepakt en vormen daarmee een kans voor de verankering van Ruimtelijke Adaptatie. • Er wordt gesproken over een afkoppelverordening. Het is echter nog niet besloten dat deze er ook komt: dit is aan de politiek. • Eisen aan water en groen worden per project opgesteld en meegegeven. Hier zit vaak geen breder beleid achter. Er gebeurt buiten de wijk- en kerngerichte aanpak en de grotere projecten ook relatief weinig.

3.2

Institutionele capaciteit

Verantwoordelijkheid • Wethouder Carla Koers is als wethouder milieu en duurzaamheid erg betrokken bij vergroening. Hier wordt in de aanpak van wijken dan ook veel aandacht aan besteed. • Onderwijs en zorginstellingen vallen onder de afdeling van Patricia Vaupel. Organisatiestructuren • In Zevenaar wordt vooral wijk- en kerngericht gewerkt bij het groot onderhoud, met grote betrokkenheid van burgers. Burgerbetrokkenheid is voor het bestuur ook erg belangrijk. De wijk coördinatoren zijn hiervoor de aangewezen tussenpersonen. • Op de droogte problematiek met de verzakkende woningen wordt apart iemand gezet, dit wordt dus als calamiteit opgepakt. • Communicatie en Ruimtelijke Adaptatie hebben nog geen structurele overlegvorm. Er wordt nog niet proactief vormgegeven aan een communicatieaanpak intern of extern. Hier moet dan ook wel geld voor zijn en moet er een uitvraag vanuit beleid zijn om RA actief op te pakken. Nu speelt communicatie vooral een grote rol in projectcommunicatie. • Er vindt wel met enige regelmaat overleg plaats tussen communicatieadviseurs van WRIJ, 1-Stroom en Zevenaar.

3.3

Sociale capaciteit

Netwerkverbondenheid • Brandweer werkt samen in breder verband. Natuurbranden worden gezien als een toenemend risico. Dit speelt echter minder in de Liemers. • Elders is de brandweer ook betrokken bij calamiteiten van beweegbare bruggen die bij hitte vastlopen. Ook hiervan is in de Liemers geen sprake. • Meine Jacobi vanuit de veiligheidsregio is het aanspreekpunt voor meerlaagsveiligheid. Stakeholder betrokkenheid • Als te betrekken partijen worden genoemd: o Woningbouwvereniging Vrijleve o Woningbouwvereniging Baston o ABC Vastgoed • Beeldkwaliteit is belangrijk bij het bespreken van plannen met bewoners. Gemeenschap betrokkenheid • Er is veel ervaring in Zevenaar met het betrekken van dorpsraden en bewoners. Men gaat hierin best ver, bijvoorbeeld door de dorpsraden te betrekken in het beoordelen van inschrijvingen van aannemers op de EMVI. • Er zijn goede ervaringen met de betrokkenheid van dorpsraden. Een goed voorbeeld is het plan voor de inrichting van de openbare ruimte in Giesbeek. Hier wordt gewerkt met infoavonden waarin blanco vellen op tafel komen en waarin mensen hun ideeën kunnen aangeven. • In project Giesbeek wordt hittestress meegenomen in de planvorming. • Zevenaar doet mee met operatie Steenbreek. • Er wordt via basisscholen gewerkt aan voorlichting.

• Aangegeven wordt dat actief werken aan bewustzijn van burgers van klimaateffecten zou kunnen helpen om tijdens de gebiedsgerichte projecten meer draagvlak te vinden.

3.4

Resource capaciteit

Technische middelen • Afkoppelen als maatregel is al behoorlijk lang ingeburgerd bij de gemeente Zevenaar. • Er is vraag naar meer kennisdeling over technische mogelijkheden. Nu blijven kansen bovengronds liggen. • Een huidig probleem in verband met de droogte zijn de lage rivierstanden. Een vraag die opkomt is of watergangen met behulp van dieper grondwater watervoerend gehouden moeten worden. Meer kennis over de mogelijkheden en effecten is hier gewenst. Menselijke kennis • Ruimtelijke Adaptatie wordt in de ruimtelijke ontwikkeling weinig meegenomen. • Hittestress wordt maar matig onderkend als probleem en hier wordt weinig over gesproken. Tegelijk ligt er wel een belangrijke focus op groen en bomen vanuit de motivatie van stedenbouw en biodiversiteit. Meer grip op het thema is noodzakelijk alvorens dit wellicht kan worden omgezet naar beleid.

•

Er wordt in Zevenaar veel gewerkt vanuit goede voorbeelden. Daar zit veel energie en realisatiekracht. Er lijkt minder vanuit de knelpunten en een systeemvisie te worden gewerkt.

Financiële middelen • Binnen ruimtelijke plannen wordt erg gekeken naar de opbrengstenskant. • Voor Ruimtelijke Adaptatie moet ook geld worden vrijgemaakt in het meerjarenbeleid en via de GRP’en/BRP’en. Aangegeven wordt dat meer geld voor het doen van experimenten nodig is om nieuwe ontwikkelingen op te pakken. • Er wordt gesignaleerd dat er een duidelijk spanningsveld is tussen de uitgesproken ambities vanuit de gemeente en de beschikbare financiële middelen om deze ambities te realiseren.

3.5

Leercapaciteit

Gezamenlijk leren • Binnen de afdelingen RO en groen is men al bezig met Ruimtelijke Adaptatie, verder niet. • Verwacht wordt dat de droogte een extra impuls is voor Ruimtelijke Adaptatie en dat het daarmee meer gaat leven. • Er wordt aangegeven dat de kennisdeling over mogelijkheden voor ruimtelijke adaptatie beperkt is en vooral informeel plaatsvindt. • Meer kennis van de impact van de aanleg van de A15 op het watersysteem is gewenst. • Het oude centrum van Zevenaar is een knelpunt voor wateroverlast. Hier zijn veel oude riolen en er is 1,8 kilometer aan beduikerde watergang. Die zou op termijn wellicht weer deels open kunnen worden gemaakt. Informatiemiddelen • Delen van de resultaten van de stresstest, bijvoorbeeld hittestress en wateroverlast, kan ook interessant zijn om het gemeentelijk vastgoed op te beoordelen.

4

Waterschap Rijn en IJssel

4.1

Wetgevingscapaciteit

Beleidsinstrumenten • In de afgelopen drie jaar is een klimaatstrategie en een position paper opgesteld voor WRIJ. Hierin is helder onderscheid gemaakt tussen drie rollen die het waterschap invult: o Probleemeigenaar o Partner o Adviseur • Er wordt een nieuw onderhoudshandboek opgesteld waarin ecologie en hydrologie gezamenlijk wordt opgepakt. Hiermee wordt integraal gekeken naar ecologie en doorstroming. Hoewel niet expliciet wordt gekeken naar klimaatadaptatie, wordt dit impliciet wel meegenomen.

• • •

•

4.2

In het zuiveringsbeleid en de watersysteemperspectieven wordt klimaatadaptatie meegenomen. Klimaatverandering zet spanning op het halen van de doelstellingen voor de KRW. De droogte heeft de ontwikkeling van bepaalde soorten een flinke klap toegebracht. Deze relatie wordt nog weinig onderzocht. In de afstemming met gemeenten kunnen klimaatmaatregelen en afspraken ook worden verankerd in Beheer en Onderhoudsplannen waarin per watergang een streefbeeld is opgenomen. Afstemming kan dan ook plaatsvinden over het behoud van watergangen of toch omzetten naar Wadi’s. In het Programma Stedelijk Water van het waterschap kunnen ook maatregelen worden opgenomen.

Institutionele capaciteit

Verantwoordelijkheid • Direct onder de noemer klimaatadaptatie worden nu vooral de stresstesten uitgevoerd. De gemeenten worden daarbij door het waterschap als trekker gezien. • Aangegeven wordt dat meer aandacht van het management nodig is zodat de rol van het waterschap ook in de volgende stappen richting programmeren goed kan worden opgepakt. Nu is er onvoldoende bewustzijn bij het management waardoor voor volgende stappen onvoldoende capaciteit beschikbaar is. • Gesignaleerd wordt dat de groep binnen het waterschap die echt actief met klimaatadaptatie bezig is, betrekkelijk klein is. Men name binnen de afdeling waterbeheer en de afdeling Advies en Strategie zijn een aantal mensen hiermee bezig. In afdeling Onderhoud wordt wel e.e.a. toegelicht maar is men hier minder actief mee bezig. • Aangegeven wordt dat de interne betrokkenheid bij stresstesten vooralsnog niet heel groot is. Respondenten vanuit waterveiligheid en ecologie zijn nog niet eerder bij stresstesten betrokken. Organisatiestructuren • Binnen het waterschap wordt over de Liemers afgestemd binnen het gebiedsteam waarin de volgende rollen zijn: o Systeemkenner o Gebiedskenner o Plantoetser o Relatiebeheerder Bij dit gebiedsteamoverleg sluiten verder ook communicatieadviseurs en soms dijkbeheerders aan. • Droogte en wateroverlast worden nu vooral als calamiteit behandeld.

Er wordt bij het voordoen van de calamiteit een apart team opgesteld om hiermee om te gaan.

4.3

Sociale capaciteit

Netwerkverbondenheid • Extern wordt vooral samengewerkt vanuit de afvalwaterteams die zijn verbreed tot waterteams. De Liemers sluit aan bij overleggen van de Achterhoek+. • Samenwerking in UvW verband biedt veel steun. • De provincie heeft een rol waar het gaat om zwemwater en om het vaststellen van doelen voor de KRW. • Voor de KRW wordt o.a. gewerkt in het verband van het Regionaal Ambtelijk Overleg RAO. Onder andere een periodiek overleg van coördinatoren. De gemeenten hebben hier een beperkte rol in. Stakeholder betrokkenheid • Vooralsnog wordt er weinig samengewerkt met stakeholders rond klimaatadaptatie. Dit moet via de stresstest worden opgestart. De volgende stakeholders worden specifiek genoemd: o De provincie heeft verschillende verantwoordelijkheden op ecologie en zwemwater en zou een rol moeten hebben in stresstesten. Contact Koen te Velde? o Veiligheidsregio is een belangrijke partner. o MKB de Liemers is een organisatie om ook de kleinere ondernemers te bereiken. o Betrekken van GGD heeft meerwaarde. Bijvoorbeeld rond issue water en gezondheid / botulisme en blauwalg. Gesignaleerd wordt dat er steeds meer kleine wateren worden ingericht als speelwater, terwijl de waterkwaliteit niet wordt bemonsterd. Gemeenschap betrokkenheid • Informeren vanuit het waterschap vindt plaats via de klimaateffectatlas die in ontwikkeling is.

Ook wordt gecommuniceerd via ‘Weet van Water’ (https://www.weetvanwater.nl/) • Stresstesten worden gezien als een belangrijk middel om bewustwording te vergroten. • Afdeling communicatie richt zich vooral op: o Calamiteiten o Projecten o Communicatie over hele gebied. Betrekken van communicatie bij stresstest trajecten wordt duidelijk als meerwaarde gezien.

4.4

Resource capaciteit

Technische middelen • Voor wat betreft de bestrijding van exoten zijn er technische beperkingen: er zijn vaak geen maatregelen voorhanden om exoten daadwerkelijk effectief te bestrijden. Exoten als waterteunisbloem blijven terugkomen. • Vanuit beheer is, vooral in meer uitzonderlijke situaties, flexibiliteit gewenst in de toepassing van maatregelen. Dit staat soms op gespannen voet met het OBS.

Menselijke kennis • Aangegeven wordt dat personale capaciteit beperkt is op een aantal vlakken, bijvoorbeeld rioolbeheer. Hier is men bij het waterschap van 5 naar 2 fte teruggegaan en het invullen van vacatures is vaak lastig. • Veel mensen binnen het waterschap dragen al bij aan klimaatbestendigheid, maar benoemen dit vaak niet onder dit kopje. Men is zich hier beperkt van bewust en actiever framen van projecten als klimaatadaptatie kan mogelijkheden bieden (bijvoorbeeld ook voor financiering). • Het landelijk beleid op vlak van ruimtelijke adaptatie helpt om ruimtelijke adaptatie meer tussen de oren te krijgen. • Er bestaan verschillende visies voor het borgen van systeemkennis. Enerzijds kan kennis worden geborgd door jarenlange betrokkenheid bij het gebied, anderzijds meer in plannen en systemen. Waar veel kennis in de hoofden van medewerkers zit en opvolging lastig is, bestaat het risico dat kennis verloren gaat. • Gesignaleerd wordt dat juist voor de stappen na de risicodialoog veel inzet noodzakelijk is. Hier is nog onvoldoende oog voor binnen de organisatie. • Gesignaleerd wordt dat gebiedskennis en flexibiliteit in handelen belangrijk zijn om met klimaatimpacts om te gaan. Dit moet dan wel voldoden zijn geborgd binnen de organisatie. Financiële middelen • Bestuurlijk is meer aandacht gekomen voor klimaatadaptatie.

Daarmee is er ook meer budget beschikbaar gekomen: proces en advieskosten worden vanuit een ‘klimaatpot’ betaald. Voor uitvoering moeten maatregelen worden meegenomen in de reguliere programma’s. • Financiën spelen bij onderhoud nadrukkelijk een rol: als vanuit hydrologisch en ecologisch perspectief een goede onderhoudswijze wordt vastgesteld moet deze onder druk van financiën vaak worden aangepast.

4.5

Leercapaciteit

Gezamenlijk leren • Er wordt gewerkt aan een handleiding voor stresstesten en risicodialogen waarmee de kennis uit projecten wordt uitgewisseld. • Bij grotere calamiteiten zoals hevige neerslag 8 jaar geleden en droogte in zomer 2018 worden geëvalueerd. Nieuwe ervaringen hieruit worden actief verwerkt in de aanpak van bijvoorbeeld beheer. • Er is in het beheer veel sprake van leren van de praktijk: proefondervindelijk bezien hoe om te gaan met een situatie als droogte. • Arnhem, Zutphen en Lichtenvoorde zijn in het beheergebied de koplopers op Ruimtelijke Adaptatie. Hier wordt geëxperimenteerd en worden goede voorbeelden ontwikkeld. Er lijkt nog geen duidelijk mechanisme te zijn om de geleerde lessen hieruit te delen binnen het waterschap. • Aangegeven wordt dat er nog veel ruis is over wat er binnen stresstesten wordt opgepakt. • Op vlak van ecologie is steeds meer aandacht voor dassen en bevers. Deze richten steeds meer schade aan wat gevaren voor de dijken oplevert,

•

Er wordt nu meer studie gedaan naar de grasmatten op dijken. Droogte heeft effect op deze grasmatten en een meer diversiteit biedt mogelijk een oplossing.

Informatiemiddelen • Er wordt gewerkt aan de klimaateffectatlas. Doel is hierin ook een algemener deel klimaat op te nemen zodat dit niet steeds voor elk gebied apart hoeft te worden opgesteld. • Er is een atlas van de waterkwaliteit uitgebracht door het waterschap met veel informatie. • Een kaart met gevoelige sloten voor overstort bestaat nog niet en wordt gemist voor dit traject.

Verslaglegging brede bijeenkomst De Liemers

22-01-2019

Schema middag: Peilingen Mentimeter Klimaat en het Weer (Gerrit Hiemstra) Bestuurspodium Klimaatadaptatie in de Liemers na vandaag

Stellingen Mentimeter Tijdens de bijeenkomt zijn er een aantal stelling naar voren gebracht. De meest interessante vragen en antwoorden staan hieronder uitgelicht. De overige vragen kunnen in de bijlagen gevonden worden. Vraag 1: Bij klimaatverandering in de Liemers denk ik aan….?

Droogte is het meest genoemd: door 17 van de 45 respondenten. Water gerelateerde problemen worden hierna het vaakst genoemd. Ook veel antwoorden waren gerelateerd aan klimaatadaptatie en niet persé klimaatverandering. Vraag 2: Klimaatadaptatie in de Liemers betekent…. De antwoorden kunnen geschaard worden onder de volgende overkoepelende termen: ‘voorbereid zijn op klimaatverandering’, ‘extremen aankunnen’, ‘samenwerken’, ‘minder steen, meer natuur/groen’ en ‘vergroten bewustzijn’.

Vraag 6: Wat is het gemiddelde temperatuurverschil tussen een straat midden in Duiven en het buitengebied in Groessen? 26 respondenten dachten dat het temperatuurverschil tussen duiven Centrum en Groessen (buitengebied) gemiddeld 2 graden bedroeg. 12 mensen dachten dat het antwoord 5 graden was, en 4, 0.5 graden.

Vraag 8: Welke klimaatadaptieve maatregel spreekt u het meest aan?

Meer groen (bomen en planten) werd veruit als meest aantrekkelijke klimaatadaptieve maatregel gezien. De voorliefde voor groen komt ook terug in nummer 2: groene daken. Vraag 11: Wat wil ik nog meegeven voor de verdere uitwerking van de stresstest?

Klimaat en Weer (Gerrit Hiemstra) Wanneer werd Gerrit Hiemstra nou getriggered om echt met klimaatadaptatie aan het werk te gaan? “Kijk het punt is dat het verschijnsel zelf ben ik al langer mee bezig, misschien al een jaar of 10 geleden. De laatste twee jaar heb ik me daar actiever mee gemoeid. Uiteindelijk moet de hele maatschappij veranderen, maar dat kan pas als je zelf mentaal de knop hebt omgezet. Ik heb zelf gemerkt, als je dat doet, dan kijk je zelf ook anders tegen de wereld aan.” “In Ethiopië kennen ze geen weersverwachting” “Mitigatie is eigenlijk een adaptatie maatregel” Gerrit legde uit dat de temperatuur op de polen bovengemiddeld snel stijgen. Vraag vanuit het publiek: valt de temperatuurstijging dan bij ons lager uit? Is het beeld rooskleuriger? Gerrit: de 2 graden norm die in Parijs gesteld is, is een wereldwijd gemiddelde. Bij ons zal de temperatuur dus minder hard stijgen dan op de polen. (Maar er zijn natuurlijk ook landelijke temperatuurstijgings-voorspellingen waar we rekening mee houden wanneer we de effecten van klimaatverandering beschouwen). Over dat de rivieren ook uitslijpen en dieper worden zei Gerrit gekscherend: “Als de rivier maar snel genoeg zakt, dan hoeven niks meer aan de dijken te doen”. Door zeespiegelstijging neemt het verval af. Daardoor kunnen de grote rivieren minder goed hun water afvoeren.

Stroomopwaarts kun je dan problemen krijgen met de waterveiligheid. “Per graad opwarming heb je een verhoging van de intensiteit van neerslag van 14%” “De buien zullen omvangrijker worden, en intenser” Hittestresskaart: “Bijzonder is dat je de industriegebieden er goed uit kunt halen”

“Eigenlijk is het heel simpel: waar je veel verharding hebt, en weinig groen, heb je meer last van hitte en droogte” Groei van bomen vreet energie. Hoe meer bomen, hoe meer water er verdampt en hoe minder er overblijft om de lucht op te warmen. Positief voor problemen als hittestress. Gerrit presenteerde een lijst met gevolgen van droogte. Iemand uit het publiek roept: “Ik mis de [gevolgen van] natuur hierin!” Persoon uit het publiek: Volgens mij zijn er minder onweersbuien geweest afgelopen zomer. Gerrit: die zijn er wel degelijk geweest. Voor en na de droogte. Maar je perceptie van het weer in het verleden is makkelijk aangetast door andere weersgebeurtenissen, zoals de lange droogte. “Het is niet altijd maar wijzen naar de gemeente en overheid, maar er is ook veel dat je zelf kan doen” “In Italië hebben ze dikke muren en dat is niet voor niks, daar komt de warmte niet doorheen” “Mijn pleidooi is zo vroeg mogelijk in het proces aandacht te besteden aan klimaatadaptatie” “Beste gemeentes: meer laadpalen! We zullen op korte termijn van die fossiele brandstoffen af” “Er moeten 15 grote windmolens in de gemeente komen, maar waar?” Publiek: “STOKKUM”

Bestuurderspodium: Aanwezige bestuurders: Berend Jan Bussink Waterschap Rijn en IJssel Hans Sluiter Gemeente Westervoort Gemma Tiedink Gemeente Duiven 1. Wat is denkt u de grootste uitdaging die op de gemeenten en waterschap afkomt als u het verhaal van Gerrit zojuist heeft gehoord? Berend: “Je wordt in de discussie heel erg gestuurd door het moment zelf. Toen het weer groen werd dacht iedereen dat de droogte voorbij is. In de ondergrond was er nog een groot watertekort” Hans over presentatie Gerrit: “Op de eerste plaats voel ik me ongemakkelijk, want het zijn verhalen die me bang maken. Ik zou het mooi vinden als we een verhaal konden verzinnen waar we allemaal blij van kunnen worden” Gemma: “Duurzaamheid en klimaatadaptatie/energietransitie/circulaire economie. Landelijk wordt de druk opgevoerd. Ik ben heel blij met de informatie vandaag over klimaatadaptatie, want daar moeten we met zijn allen keihard mee aan de slag” De grootste uitdaging: “ik zie de belangrijkste uitdagingen in de droogte. We zijn als Nederland erg bezig geweest met het water, om dat af te voeren”.

2. Waar ziet u nu de grootste opgave bij het klimaatbestendig maken van de Liemers? Berend: “Je wordt in de discussie heel erg gestuurd door het moment zelf. Toen het weer groen werd dacht iedereen dat de droogte voorbij is. In de ondergrond was er nog een groot watertekort” “Gebruik maken van de momenten” Hans: “Je moet voordenken, niet nadenken, want dan ben je te laat”

3. Wat is uw droom? Wat ziet u voor zich bij een klimaatbestendig Liemers? Gemma: “Ik zou het mooi vinden als we deze opgave gebruiken om tegelijkertijd de biodiversiteit ook een boost te kunnen geven” “De bij-vriendelijkste regio van Nederland wordt De Liemers”

4.

Welke voordelen ziet u in de samenwerking tussen de gemeenten Zevenaar, Duiven en Westervoort op dit vlak?

Hans: “We werken samen in de Liemers, o.a. op dit niveau. Het heeft ook een mooie schaal, ons kent ons, goed om resultaten te halen” “Op hogere schaal komt meer kennis en kapitaal samen” Gemma: “De samenwerking die ingezet is met de Liemerse gemeenten en het waterschap is echt een hele goede stap”

5. Hoe kijkt u aan tegen de rol van de gemeente(n) en andere partijen en bewoners waar het gaat om klimaatadaptatie? Berend: “De burger kan zelf heel veel doen, maar de burger is daar helemaal niet van op de hoogte” “Het waterschap heeft een voorbeeldfunctie, maar wordt beoordeeld op calamiteiten afgerekend” “Wij kennen het gebied, als regio weet je waar je staat, wat iedereen moet doen” “Er is zoveel kennis al aanwezig en we moeten een maatschappelijke noemer vinden om kennis te delen met burgers” Hans: “Als je de inwoners mee wil krijgen, dan moet je dat (klimaatadaptatie) heel goed uitleggen” Gemma: “Als gemeente moeten we een voorbeeldrol nemen en met burgers en bedrijven klimaatadaptatie samen aanpakken”

6. Wat wilt u de zaal nog meegeven zo bij de start van dit proces? (Overige opmerkingen) Berend: “We moeten heel veel investeren in kennisoverdracht” Windmolens: “Wen er maar vast aan, want ze komen er te staan” Hans: “We zijn een bedrijventerrein aan het afkoppelen, dat pakken we integraal aan” “In het Coalitieakkoord staat in dat we moeten vergroenen” “Vergroenen maakt je dorp mooier en leefbaarder. Klimaatadaptatie een positief verhaal maken” “Als je het verhaal goed weet te vertellen, dan weet de Raad wel geld vrij te maken”

“Bij alles wat je doet even nadenken, is dit nou handig in verband met het klimaat” “Ik krijg wekelijks de vraag of er meer parkeervakken bij kunnen komen. We vinden die auto toch nog ongelofelijk belangrijk” Gerrit: “De oudere generatie kwam aan bod, maar ik zou zeggen, betrek ook de jongere generatie. De jongere generatie moet het er nog het langst mee doen. De jongere generatie kijkt op een hele andere manier aan tegen deze problematiek”

Klimaatadaptatie in de Liemers na vandaag Presentatie en quotes van Tjeerd Dijkstra (Sweco) Klimaatverandering zorgt voor een groot aantal gevolgen die risico’s met zich meebrengen. Niet elk risico kun je wat tegen doen. Wat zijn aanvaardbare risico’s en wat niet?: “Als het erg nat is bij een boer, is dat misschien niet zo erg, maar gebeurd het in de stad en het water stroomt de winkels in, dan willen we dat niet” Vanuit alle gemeenten samen klimaatadaptatie naar buiten brengen of per gemeente? Kan op alle schalen, ene probleem alleen per gemeente, maar een aantal problemen zijn ook gemeentegrens overschrijdend. Afhankelijk van het probleem de communicatie aanpassen. “We gaan bij de klimaattafels bespreken welke risico’s we wel en niet accepteren” “Bij de klimaatstresstest proberen van kwaad naar erger te simuleren” “De drie gemeenten meten aan het grondwater, hoe diep zit het grondwater? Wat is dan de verwachting als er minder water komt, hoe het grondwater daarop gaat reageren?” “Hoe tolerant zijn de gewassen tegenover een dalende grondwaterpeil?” “Als er maar een beperkte waterdiepte in de sloot staat, dan kan blauwalg zijn gang gaan” “Er zijn heel veel neveneffecten te koppelen aan klimaatverandering, die allemaal de beleving van de openbare ruimte aantasten” “Wat zijn de gebieden waar je wel en niet overstromingen zou toelaten (met het oog op bijv.

gevaarlijke bedrijven)?” “Bij herhalingstijd van ééns in de 1000 jaar hebben we zelfs instromend water vanuit achter de dijken van Duitsland” Tjeerd: “Waarom zou je uit Stokkum verhuizen?” (geen gevaar voor overstromingen). Gerrit: “Nou, er komt binnenkort een huist te koop daar!” “Waar staan bedrijven met gevaarlijke stoffen en wat zijn de evacuatieroutes?” Men moet goed duidelijk hebben wat de ontsluitingswegen zijn (mogelijke evacuatieroutes) en ook waar gevaar voor wateroverlast is (tunnels). Evacuatieroutes moeten niet door wateroverlast gevoelige tunnels gaan.

Legenda Wateroverlast Panden T100 < 0,15m 0,15 - 0,3m > 0,3m Panden na 2010

C:\Projecten\Liemers\Project_bestand\Liemers_mrt, blad 1 van 1

De Liemers

Water tegen panden (T=100) De Liemerse Stresstest Opdrachtgever: De Liemers Projectnummer: 362479 Status: Definitief Datum: 24-06-2019 12:50 Schaal: 1:58.000 Formaat: A1 liggend Getekend: SH - Gecontroleerd: TD 0

1000

2000

© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

3000

4000

N

Legenda Wateroverlast Panden T1000 < 0,15m 0,15 - 0,3m > 0,3m Panden na 2010

C:\Projecten\Liemers\Project_bestand\Liemers_mrt, blad 1 van 1

De Liemers

Water tegen panden (T=1000) De Liemerse Stresstest Opdrachtgever: De Liemers Projectnummer: 362479 Status: Definitief Datum: 24-06-2019 13:11 Schaal: 1:58.000 Formaat: A1 liggend Getekend: SH - Gecontroleerd: TD 0

1000

2000

© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

3000

4000

N

Legenda Wateroverlast Wegen T100 < 0,15m 0,15 - 0,3m > 0,3m

C:\Projecten\Liemers\Project_bestand\Liemers_mrt, blad 1 van 1

De Liemers

Water op straat (T=100) De Liemerse Stresstest Opdrachtgever: De Liemers Projectnummer: 362479 Status: Definitief Datum: 24-06-2019 13:15 Schaal: 1:58.000 Formaat: A1 liggend Getekend: SH - Gecontroleerd: TD 0

1000

2000

© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

3000

4000

N

Legenda Wateroverlast Wegen T1000 < 0,15m 0,15 - 0,3m > 0,3m

C:\Projecten\Liemers\Project_bestand\Liemers_mrt, blad 1 van 1

De Liemers

Water op straat (T=1000) De Liemerse Stresstest Opdrachtgever: De Liemers Projectnummer: 362479 Status: Definitief Datum: 24-06-2019 13:14 Schaal: 1:58.000 Formaat: A1 liggend Getekend: SH - Gecontroleerd: TD 0

1000

2000

© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

3000

4000

N

Legenda Inundatie T100

C:\Projecten\Liemers\Project_bestand\Liemers_mrt, blad 1 van 1

De Liemers

Inundatie vanuit oppervlaktewater (T=100) De Liemerse Stresstest Opdrachtgever: De Liemers Projectnummer: 362479 Status: Definitief Datum: 24-06-2019 15:28 Schaal: 1:58.000 Formaat: A1 liggend Getekend: SH - Gecontroleerd: TD 0

1000

2000

© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

3000

4000

N

Legenda Inundatie T1000

C:\Projecten\Liemers\Project_bestand\Liemers_mrt, blad 1 van 1

De Liemers

Inundatie vanuit oppervlaktewater (T=1000) De Liemerse Stresstest Opdrachtgever: De Liemers Projectnummer: 362479 Status: Definitief Datum: 24-06-2019 15:23 Schaal: 1:58.000 Formaat: A1 liggend Getekend: SH - Gecontroleerd: TD 0

1000

2000

© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

3000

4000

N

Legenda Panden

P:\410\362479_Stresstest_Liemers\2. Do Work\Uitwerking4themas\Hitte\GIS\Hittekaart_liemersqgis3, blad 1 van 1

Veel koeler Koel Normaal Warm Veel warmer

Hittestresskaart De Liemers Stresstest De Liemers Opdrachtgever: Gemeenten en waterschap Rijn en IJssel in de Liemers Projectnummer: 362479 Status: Definitief Datum: 20-02-2019 14:17 Schaal: Formaat: A0 liggend Getekend: LN - Gecontroleerd: TD

N © Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

Legenda Droogval afvoer afvoerstop droogval

C:\Projecten\Liemers\Project_bestand\Liemers_mrt, blad 1 van 1

De Liemers

Droogval De Liemerse Stresstest Opdrachtgever: De Liemers Projectnummer: 362479 Status: Definitief Datum: 24-06-2019 16:43 Schaal: 1:58.000 Formaat: A1 liggend Getekend: SH - Gecontroleerd: TD 0

1000

2000

© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

3000

4000

N

Legenda 7 m NAP 8 m NAP 9 m NAP Panden voor 1975

C:\Projecten\Liemers\Project_bestand\Liemers_mrt, blad 1 van 1

De Liemers

Kwetsbare bodemlagen De Liemerse Stresstest Opdrachtgever: De Liemers Projectnummer: 362479 Status: Definitief Datum: 26-06-2019 08:10 Schaal: 1:58.000 Formaat: A1 liggend Getekend: SH - Gecontroleerd: TD 0

1000

2000

© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

3000

4000

N

Legenda Veilige panden Overstromingsdiepte minder dan 1 meter meer dan 1 meter meer dan 2 meter meer dan 3 meter

C:\Projecten\Liemers\Project_bestand\Liemers_mrt, blad 1 van 1

De Liemers

Waterveiligheid De Liemerse Stresstest Opdrachtgever: De Liemers Projectnummer: 362479 Status: Definitief Datum: 24-06-2019 16:25 Schaal: 1:58.000 Formaat: A1 liggend Getekend: SH - Gecontroleerd: TD 0

1000

2000

© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

3000

4000

N

Legenda Blauwalg Botulisme Overmatige groei van waterplanten

C:\Projecten\Liemers\Project_bestand\Liemers_mrt, blad 1 van 1

De Liemers

Waterkwaliteit De Liemerse Stresstest Opdrachtgever: De Liemers Projectnummer: 362479 Status: Definitief Datum: 24-06-2019 15:42 Schaal: 1:58.000 Formaat: A1 liggend Getekend: SH - Gecontroleerd: TD 0

1000

2000

© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

3000

4000

N

Bedrijven en percelen

Gezondheid en veiligheid

Buiten de bebouwde kom

Binnen de bebouwde kom

2019-07-11

DE LIEMERSE STRESSTEST KLIMAATATELIER

1

2

2019-07-11

2019-07-11

Brede bijeenkomst 17 jan 2019

3

4

2019-07-11

2019-07-11

2019-07-11

Doorwerking in beleid en uitvoering

Klimaatatelier Scope bepalen: Wat is echt belangrijk?

Risico = Kans X Gevolg Klimaateffecten in beeld: – Droogte – Hitte – Wateroverlast – Waterveiligheid

5

6

2019-07-11

2019-07-11

DE LIEMERSE STRESSTEST

Programma • 13:15

Opening

• 13:30

Presentatie klimaateffect kaarten

• 14:00

1e ronde deelsessies

• 14:45

Pauze

• 15:00

2e ronde deelsessies

• 15:45

Plenaire terugkoppeling

• 16:15

Afsluiting

KLIMAATATELIER

7

8

2019-07-11

2019-07-11

2019-07-11

Wateroverlast

Wateroverlast

2 buien - T=100; ~70 mm in 1 uur - T=1000; ~160 mm in 2 uren Wateroverlast (regenwater op maaiveld) Water tegen panden Water op straat Inundatie vanuit oppervlaktewater àToegankelijkheid en bereikbaarheid? àGrote vlakken verharding en afstroming? àCominbatie met andere klimaateffecten? 9

10

2019-07-11

2019-07-11

Water tegen panden

Water op straat

11

12

2019-07-11

2019-07-11

2019-07-11

Inundatie vanuit oppervlaktewater

Hitte Gevoelstemperatuur = bepalend voor beleving àKwetsbare groepen? àHitte en welzijn? àHitte en groen? àHitte en water? àHitte en (arbeids-)productiviteit? àHitte en sport?

13

14

2019-07-11

2019-07-11

Hitte

Droogte Landelijke droogtestress - ’Wegzakken’ van grondwater - Veranderende dynamiek in grondwater àGevolgen grondgebruik? Stedelijke droogtestress - Groen - Infrastructuur - Panden àGevolgen wegzakken en weer aanzwellen grondwater? Droogval waterpartijen àGevolgen waterkwaliteit? Dode vissen? 15

16

2019-07-11

2019-07-11

2019-07-11

Droogte

Droogte

17

18

2019-07-11

2019-07-11

Waterveiligheid

Waterveiligheid

Overstromingsdiepte en veilige verdiepingen àBereikbaarheid? àVluchtroutes? àGevolgen ’gevaarlijke’ gebieden?

19

20

2019-07-11

2019-07-11

2019-07-11

Waterkwaliteit

Waterkwaliteit

2018: Waterschap heeft knelpunten in beeld gebracht 2018: Veel meldingen - Blauwalg, botulisme, kroos, overmatige plantengroei - Naar lucht happende vissen - Enorme druk op organisaties (gemeenten, waterschap, visverenigingen, bewoners) àGevolgen veranderend klimaat? àGevolgen ’ogen in de buurt’? àCombinatie met andere klimaateffecten?

21

22

2019-07-11

2019-07-11

DEELSESSIES

Deelsessies 1) Marius: Binnen de kom 2) Tjeerd: Buiten de kom 3) Maarten: Gezondheid en veiligheid 4) Arend: Bedrijf en perceel

Klimaatstress in beeld: • Ronde 1: Welke klimaatrisico’s zien we? • Ronde 2: Aanvullen + prioriteren

23

24

2019-07-11

2019-07-11

2019-07-11

Top risico’s

Top risico’s

Kletsnat • Bereikbaarheid voorzieningen • Onderschatting bestaande kwaliteiten (alle thema’s) • Onderwaardering belangen (alle thema’s) • Neerslag bedrijventerreinen en centra; grote impact, direct schade en zichtbaar

Kurkdroog

Snikheet

• Afhankelijk van gebied:

Hoog water

• Gezondheid (ouderen), financieel • Overstromingen (winkels) • Hitte bedrijventerreinen en centra; niet prettig vertoeven. Hebben we er echt last van…? (ervaringen buiten)

– Verzakken (ZVNR), kwaliteit (blauwalg, ed. 1str) • Verzakkingen + grote projecten (grondwateronttrekking samen met verdroging)

• Exoten/plagen/ziektes – Welke dan, is onduidelijk

25

26

2019-07-11

2019-07-11

Oplossingen

• Inzicht/bewustwording (3x …), communicatie – Doen • Versterk bestaande kwaliteiten (maak het mooier/beter) • Trek samen op (overheden) • Samenwerking/partners/schaal

27 2019-07-11