Erfgoedvisie gemeente Westerveld 2022-2030 (oude versie)

Erfgoedvisie gemeente Westerveld

“Het huis met de vele vensters”

Inhoudsopgave Voorwoord

2

Samenvatting & SDG

3

Toekomstblik: onze erfgoedambities tot 2030

4

Hoofstuk 1: Westerveld – Het nationale park van Drenthe

6

Doel, toelichting, inwoners, onderscheidend karakter, erfgoedtoerisme, erfgoedorganisaties, werkbijeenkomst met stakeholders, interviews met erfgoedvertegenwoordigers, UNESCO en Europeeserfgoedlabel, verantwoordelijkheid Hoofdstuk 2: erfgoed als kansenmotor – Uitdagingen

15

Kansenmotor, handvatten, streefdoelen en uitdagingen, Sector-factor-vector benadering en praktijkvoorbeeld benadering KvW, matrix Ruimtelijke Kwaliteit, People – Planet – Profit, duurzame Ontwikkelingsdoelen – SDG’s, waarden van erfgoed, afwegingen van belangen en waarden, erfgoed als maatschappelijk kapitaal Hoofstuk 3: met unieke kwaliteiten naar de toekomst

23

Rijksbeleid, verdrag van Faro, gemeentelijk beleid, provinciaal beleid. Hoofdstuk 4: verscheidenheid aan cultureel erfgoed

29

Beschermde dorpsgezichten, rijksmonumenten, provinciale monumenten, gemeentelijke monumenten, archeologische monumenten, havezaten en buitenplaatsen, religieus erfgoed, funerair erfgoed, industrieel erfgoed, watererfgoed, agrarisch erfgoed, maritiem erfgoed, militair erfgoed, landschappelijk erfgoed, bijzondere erfgoedcollecties en –beheer, koloniën van weldadigheid, landgoed ‘Landarbeid’, buitengewone leerstoel CEPRO i.o., immaterieel erfgoed, evenementen en erfgoedeductatie. Hoofdstuk 5: van de erfgoedvisie naar de praktijk

47

Omgevingsvisie (in ontwikkeling), ontwikkelmogelijkheden, initiatieven en resultaten, stip op de horizon, toetsstenen, gemeenschappelijk erfgoed, handhaving, herbestemming en financiering. Hoofdstuk 6: vervolgperspectief

51

Erfgoedinzet op participatie, erfgoedinzet op duurzaamheid, Erfgoedinzet op toerisme. Epiloog, colofon, erfgoedstakeholders en woord van dank:

55

1

Voorwoord Erfgoed en cultuurhistorie zijn belangrijk in Westerveld. Onze gemeente is met de wijze waarop zij beleidsmatig met deze gebieden omgaat, uniek in Nederland en mogelijk zelfs uniek in de wereld. De veelheid en diversiteit van erfgoed in Westerveld is indrukwekkend. Bijzonder is ook de actieve en innovatieve wijze waarop inwoners en bestuurders betrokken zijn bij het uitdragen hiervan. Het erfgoed in Westerveld is levend landschap dat zich in stand weet te houden en toch weet te vernieuwen. Die kracht wordt gezien, ook buiten Westerveld. Wie het geluk heeft om zo’n bijzondere ‘erfenis’ te hebben, moet ook de verantwoordelijkheid nemen voor de toekomst van die indrukwekkende en unieke schat aan erfgoed. Want om die in stand te houden zijn mensen nodig en middelen, maar ook zorgzaamheid en zorgvuldigheid. We delen graag onze bijzondere landschappen, monumenten en cultuurhistorische waarden met bezoekers, maar we zijn er ook zuinig op. Overdaad schaadt. Hoe komen we tot een volhoudbare vorm van gebruiken en beschermen van erfgoed? Daarover is gesproken met inwoners, eigenaren van monumenten en cultuurlandschappen, met erfgoedorganisaties, ondernemers en overheden. We hebben gekeken naar het beleid van de Verenigde Naties (uitgevoerd via o.a. UNESCO), het rijksbeleid en het provinciale beleid.

Er is gesproken over de waarden van erfgoed, over bedreigingen, kansen en uitdagingen. En over de wensen over de rol van de gemeente daarbij, die uitgangspunten benoemt en initiatieven neemt en ondersteunt. De ideeën en adviezen uit die gesprekken zijn in deze erfgoedvisie van de gemeente Westerveld meegenomen. De steeds terugkerende boodschap van de betrokken inwoners is dat we een bijzondere gemeente zijn met een unieke rijkdom aan archeologisch, natuurlijk en cultuurlandschappelijk erfgoed, monumenten en cultuurhistorische verhalen, die ons een spiegel voorhouden over nog altijd actuele en urgente vragen over de energietransitie, verzorgingsstaat en de participatiesamenleving. Die rijkdom aan erfgoed willen we meer gebruiken en breder delen, maar die moeten we ook beschermen en handhaven. Dit is ook waardevol voor toekomstige generaties. De erfgoedvisie van de gemeente Westerveld is ontwikkeld als aanvulling op haar Omgevingsvisie, die gaat over wat we willen in onze fysieke leefomgeving waarin we leven, wonen, werken en recreëren. In de Omgevingsvisie nemen we de kaders op voor de ontwikkelingen in de komende jaren op het gebied van bijvoorbeeld woningbouw, landbouw, vervoer, duurzaamheid en erfgoed.

Met die Omgevingsvisie ligt er daarom een zekere relatie; toch is besloten om vanwege de uniciteit van het erfgoed in Westerveld te kiezen voor een separate, maar integrale Erfgoedvisie. Dit document geeft onze visie op het gebruik en de bescherming van erfgoed en is bedoeld als inspiratiebron, maar ook als toetssteen voor ontwikkelingen die effect hebben op het erfgoed in onze leefomgeving. Wij geven in de samenvatting en in de tekst van deze visie aan welke inzet wij als gemeente samen met onze inwoners en erfgoedpartners willen leveren en welke concrete acties wij daarbij voor ons zien. Burgemeester Rikus Jager.

2

Samenvatting De erfgoedvisie van de gemeente Westerveld leest als “Het huis met de vele vensters”. Een gemeente die zo rijk is aan diverse soorten erfgoed, erfgoedgemeenschappen en erfgoedorganisaties en zich bewust is van haar verantwoordelijkheid voor het levend en levendig houden van ‘levend landschap’ zet zich met liefde en zorgvuldigheid in om dit geluk te koesteren en te delen. De erfgoedvisie laat zien op welke punten de gemeente zich wil gaan inzetten tot 2030; hieronder staan deze twaalf punten alvast opgesomd. In het slothoofdstuk ‘Vervolgperspectief’ benoemen we welke actiepunten de gemeente hierbij concreet voor ogen heeft. Het is een toekomstblik op waar onze erfgoedambities liggen; nadrukkelijk niet in beton gegoten, maar wel waar we samen naar toe willen werken. Deze visie gaat over erfgoedparticipatie, één van de belangrijkste uitgangspunten van het Verdrag van Faro. Het programmabureau Faro van het Rijk heeft de gemeente Westerveld over participatie benaderd via de Buitengewone Leerstoel Cultureel Erfgoed en Participatieve Ruimtelijke Ontwikkeling (CEPRO) i.o. Het programmabureau onderzoekt de wijze waarop het verdrag van Faro in het Nederlandse ruimtelijke beleid kan worden geïntegreerd. Hierbij is ook gekeken naar de zogeheten ‘Sustainable Development Goals’, de Duurzame Ontwikkelings Doelstellingen (SDG) van de Verenigde Naties.

Deze 17 doelen zijn in 2015 door de VN vastgesteld als de nieuwe mondiale duurzame ontwikkelingsagenda voor 2030. Ze worden gepromoot als de Wereldwijde doelstellingen voor duurzame ontwikkeling. Waar er aansluiting met deze SDG’s kan worden gevonden, is dit in de bijgaande lijst aangegeven met een aanduiding ‘SDG’ met als toevoeging het nummer van de SDG uit de VN lijst.

3

Toekomstblik: onze erfgoedambities tot 2030  1. Inzet van de gemeente is om in samenwerking met de inwoners het bewustzijn van de waarde van erfgoed en monumenten te vergroten, alert te zijn op mogelijke teloorgang van erfgoedwaarden bij bouwplannen en snel te reageren bij meldingen van mogelijke schending van erfgoedwaarden. Behoud door ontwikkeling moet echter voorop blijven staan, de gemeente streeft nadrukkelijk niet de ‘kaasstolp’ methode na.  2. Inzet van de gemeente is bescherming en instandhouding van ons UNESCO Werelderfgoed Koloniën van Weldadigheid middels ‘behoud door ontwikkeling’. De vrije landbouwkoloniën Frederiksoord en Wilhelminaoord, maar ook Boschoord, zijn een ‘levend agrarisch cultuurlandschap’, waarin ontwikkelingen mogelijk blijven als ‘autarkisch’ (zelfvoorzienend) landschap. De gemeente blijft hier de duurzaamheidsambities uitdragen zoals is bedoeld in het voormalige rijksprogramma ‘Excellente Gebieden voor Duurzame Ontwikkeling’ waar Frederiksoord en Wilhelminaoord in 2010 aan zijn toegevoegd. Wij gaan in overleg met initiatiefnemers voor een goede landschappelijke- en stedenbouwkundige inpassing van nieuwe innovaties op het gebied van landbouw en energietransitie in het koloniegebied via de Stakeholdersklankbordgroep. Dit is ook een nadrukkelijk onderzoeksgebied voor de Buitengewone Leerstoel. (SDG 2, 7 en 11)  3.

De inzet is dat de gemeente Westerveld een goede inpassing van groene energiebronnen in het landschap en de verduurzaming van monumenten en andere gebouwen stimuleert, en zet zich samen met inwoners en grondeigenaren in voor een goede landschappelijke- en stedenbouwkundige inpassing. (SDG 7)  4. Inzet van de gemeente is om particuliere erfgoedinitiatieven binnen het kader van haar mogelijkheden te ondersteunen en te faciliteren.  5. De inzet van de gemeente is om via het living lab ‘Erfgoed en Energietransitie’ vanuit de bijzondere leerstoel Erfgoed en Participatieve Ruimtelijke Ontwikkeling te komen tot een handleiding voor eigenaren die de energietransitie voor monumenten. zoals verwoord in de landelijke ‘Routekaart Verduurzaming Monumenten’, mogelijk gaat maken. Wij willen eigenaren van monumenten ondersteunen bij het verminderen van het gebruik van fossiele brandstoffen door energie-efficiëntie en hernieuwbare energie te bevorderen (SDG 7 en 13)  6. Inzet van de gemeente is om in samenwerking met betrokken partners en partijen de cultuurhistorische verhalen van immaterieel erfgoed, landschappelijke elementen en ensembles zoals funerair (historische begraafplaatsen en grafmonumenten) erfgoed, de Drentse Hoofdvaart, de erfenis van de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog te ontsluiten en bekend te maken.  7.

De inzet van de gemeente is om in samenwerking met het OERmuseum, vrijwilligers in de archeologie en de gemeentelijk archeoloog meer inwoners en bezoekers van Westerveld actief te betrekken bij archeologische opgravingen en onderzoek en citizen science.  8. Inzet van de gemeente is om leegstand van kerken te voorkomen door samen met betrokken kerkgenootschappen een kerkenvisie op te stellen en te streven naar een duurzaam medegebruik of hergebruik. Hiervoor heeft de gemeente gezamenlijk met de 15 kerken in Westerveld een Kerkenvisie opgesteld welke in februari ter vaststelling aan de gemeenteraad is voorgelegd.  9. De inzet van de gemeente is, door middel van de buitengewone leerstoel Cultureel Erfgoed en Participatieve Ruimtelijke Ontwikkeling (CEPRO) i.o. middels erfgoedparticipatie toe te werken naar een duurzame, levensloopbestendige, inclusieve samenleving in de gemeente Westerveld. Daarnaast willen we toewerken naar verlenging van de huidige termijn van 5 jaar (2020-2025) naar een tweede termijn van 5 jaar (2025-2030). (SDG 3, 4, 7, 8, 9. 11, 12, 13, 16, 17)

4

 10. De inzet van de gemeente is om toeristen en recreanten toegankelijke monumenten en groene ruimte te bieden en om tegelijkertijd het culturele en natuurlijke erfgoed afdoende te beschermen en veilig te stellen. Dit kan echter alleen door erfgoed als ontwikkelkans te positioneren en door erfgoed te innoveren, om zo de zichtbaarheid, toegankelijkheid en beleving van het erfgoed te versterken en daarmee de aantrekkingskracht van de gemeente op inwoners, bezoekers en bedrijven te versterken. (SDG 11)  11. De inzet van de gemeente is om een volhoudbare groei van duurzaam toerisme te stimuleren, die banen schept en bijdraagt aan de waardering voor landschappelijk erfgoed en monumenten en geen toename van CO2-uitstoot veroorzaakt. (SDG 8)  12. Inzet van de gemeente is om samen met inwoners, erfgoedgemeenschappen, erfgoedorganisaties en maatschappelijke organisaties meer erfgoededucatieprojecten te organiseren.

Overcinge, Havelte

5

Hoofdstuk 1 Westerveld - Het nationale park van Drenthe Westerveld is een bijzondere gemeente met een aantal karakteristieke kenmerken: het is een plattelandsgemeente met een groot grondoppervlak, daarnaast één van de dunst bevolkte gemeenten van Nederland. Maar bovenal is Westerveld een gemeente die bijzonder rijk is aan archeologisch, cultureel en landschappelijk erfgoed. Westerveld wordt niet voor niets ‘Het nationale park van Drenthe’ genoemd. Deze rijkdom delen wij graag met onze inwoners en bezoekers. Het is belangrijk om deze erfenis door te willen geven aan de generaties van de toekomst. Doel Doel van de erfgoedvisie is om mensen deelgenoot te maken van al het bijzondere cultuurhistorische, landschappelijke en immateriële erfgoed in Westerveld, met hen de waarden van dit erfgoed te verkennen en hen te stimuleren om zorgvuldig om te gaan met erfgoed bij instandhouding en nieuwe ontwikkelingen. De erfgoedvisie geeft daarbij de richting aan waar we met ons erfgoed heen willen en wat we over vijf tot tien jaar bereikt willen hebben. De erfgoedvisie reikt handvatten aan om het gebruik van cultureel erfgoed op een volhoudbare wijze verder te versterken en om in te spelen op de kansen en uitdagingen met betrekking tot de zes unique selling points (USP) van Westerveld als ‘Het nationale park van Drenthe’. Er ligt een belangrijke economische relatie met de vrijetijdseconomie.

De gemeente De gemeente Westerveld, in 1998 ontstaan door een gemeentelijke herindeling, bestaat uit zesentwintig dorpskernen, met elk een eigen cultuur, karakter en historie: Boschoord, Darp, Diever, Dieverbrug, Doldersum, Dwingeloo, Eemster, Frederiksoord, Geeuwenbrug, Havelte, Havelterberg, Leggeloo, Lhee, Lheebroek, Nijensleek, Oldendiever, Oude Willem, Uffelte, Vledder, Vledderveen, Wapse, Wapserveen, Wateren, Wilhelminaoord, Wittelte en Zorgvlied. De cultuurhistorie, waar de inwoners actief bij betrokken zijn, is een verbindende factor tussen de kernen en draagt bij aan de kwaliteit van de leefomgeving. Westerveld heeft van de 12 gemeenten in de provincie Drenthe het kleinste aantal inwoners, maar behoort in oppervlakte tot de grootste. De gemeente heeft een oppervlakte van zo’n 280 km2 en telt op 1 januari 2020 bijna 19.500 inwoners. Dat betekent dat er gemiddeld 70 mensen per km2 wonen. Het gemiddelde in Nederland is bijna het dubbele. Ter vergelijk: in gemeenten als Amsterdam, maar ook Leiden en Haarlem, wonen er meer dan 5.000 mensen per km2. Waarin Westerveld zich onderscheid We hebben drie Natura 2000-gebieden waaronder twee Nationale parken, een grote archeologische nalatenschap vanaf de Oude Steentijd, honderden monumenten, en het Museum De Proefkolonie, dat recent het Europees Erfgoedlabel verkreeg.

We kennen daarnaast een aantal kleinere musea die zich hebben verenigd onder de titel ‘De Schatkamers van Zuid West Drenthe’. Voor het museumbeleid is een Museumvisie geschreven.

6

Van de in totaal zeven Koloniën van Weldadigheid, waarvan vier in 2021 zijn ingeschreven op de UNESCO Lijst van het Werelderfgoed, liggen 2 van de ingeschreven koloniën in Westerveld. Het bloemencorso van Frederiksoord is op voordracht van het rijk ingeschreven op de Representatieve Lijst van Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid van UNESCO. Uniek erfgoed Qua erfgoed en cultuurhistorie is de gemeente zeer onderscheidend. De gemeente telt liefst acht beschermde dorpsgezichten en beschikt over bijna 300 monumenten, van keuterboerderijtjes en Drentse Hallenhuisboerderijen tot middeleeuwse kerken, historische buitenplaatsen, sluiscomplexen en industriële monumenten. Daarnaast herbergt de gemeente oorlogserfgoed uit de Tweede Wereldoorlog en vier archeologische rijksmonumenten (waaronder het op één na grootste hunebed van Nederland). Kansenmotor Erfgoed De gemeente ziet erfgoed en cultuurhistorie als kansenmotor. In het in 2021 gepresenteerde ‘Dashboard Impact Toerisme’ is cultureel erfgoed dan ook met nadruk genoemd als USP (Unique Selling Point). In de Omgevingsvisie is landschap als UPS toegevoegd. Dit benadrukt wederom de relatie met vrijetijdseconomie, en zal zijn uitwerking krijgen in het toeristisch samenwerkingsverband Zuid West Drenthe. Door de rijke bewoningsgeschiedenis wordt de gemeente ook wel het 'Pompeï van Drenthe' genoemd.

Deze verhalen komen samen in een overzichtelijke experience in het OERmuseum. De combinatie van elementen zet de gemeente toeristisch steviger op de kaart. Ook internationaal zijn hiertoe mogelijkheden, want sinds de zomer van 2021 heeft UNESCO de aanvraag voor Werelderfgoed-status van de Koloniën van Weldadigheid positief beoordeeld met een inschrijving in de UNESCO Werelderfgoedlijst. De verwachte impuls voor het toerisme in de gemeente is evident en extra vermeldenswaardig is dat met de UNESCO erkenning van de twee landbouwkoloniën Frederiksoord en Wilhelminaoord, Westerveld beschikt over het grootste agrarische monument van Nederland, nu ook internationaal erkend. Genoeg te beleven Daarmee bieden deze facetten uit de geschiedenis van Westerveld een kans om de gemeente door te ontwikkelen en te beleven. Beleving wordt ook gecreëerd rondom de thema's ruimte, duisternis en sterren (in Dwingeloo, met de Radiotelescoop) en Shakespeare (Diever). In de gemeente zijn diverse aanbieders die verblijfstoerisme aanbieden in plaatselijk erfgoed. Deze aanbieders mikken op doelgroepen die voorkeur hebben voor kleinschalig toerisme en die doorgaans een hoger bestedingsprofiel hebben. Regelmatig gaan deze accommodaties gepaard met luxe voorzieningen.

7

Erfgoedtoerisme in Westerveld 







Werelderfgoed: De unieke kans van UNESCO-erkenning voor de Koloniën van Weldadigheid maakt Westerveld écht onderscheidend. Deze erkenning betekent dat de universele en uitzonderlijke waarde van de Koloniën van Weldadigheid de gemeente Westerveld tot een gebied maakt van mondiale betekenis. Daardoor gaat de belangstelling voor dit gebied toenemen. Bescherming van monumenten en cultuurlandschappen zal noodzakelijk blijven, maar tegelijkertijd blijft het levend landschap waar de tijd voort zal gaan en innovaties (behoud door ontwikkeling!) mogelijk blijven. Archeologie: De prehistorische landschappen in Westerveld en de Drents-Friese Grensstreek zijn uniek ten opzichte van de andere gebieden in Drenthe (zoals de Hondsrug). Westerveld heeft 4 archeologische rijksmonumenten terwijl de archeologische geschiedenis leest als een spannend jeugdboek. Het OERmuseum bundelt deze verhalen in een inzichtelijke experience. De gemeente faciliteert de organisatie van de landelijke archeologiedagen in samenwerking met dit museum en de gemeentelijk archeoloog. Oorlogserfgoed: Westerveld is enorm rijk bedeeld met oorlogserfgoed uit de Tweede Wereldoorlog dat zich in een groeiende belangstelling mag verheugen. Op dit moment vindt er een omvangrijke cultuurhistorische verkenning plaats van het kazerneterrein, in opdracht van het Rijksvastgoedbedrijf.

Ook de voorgenomen vestiging van het Oorlogsmuseum kan hierin een onmisbare rol gaan spelen, mits goed ingericht en gefaciliteerd. Het oorlogserfgoed wordt in hoofdstuk 4 nader omschreven. Erfgoed en monumenten: de kwaliteit van de leefomgeving in de kernen en het buitengebied wordt, naast natuur, in sterke mate bepaald door historische cultuurlandschappen (es- en beekdallandschap) en de bijna 300 monumenten. Van keuterboerderijtjes tot imposante Drentse Hallenhuisboerderijen, van middeleeuwse kerken en schuitenhuizen tot historische buitenplaatsen en van monumentale sluiscomplexen tot industriële monumenten. Veel monumenten zijn met regelmaat opengesteld voor bezoek. Met veel eigenaren wordt samengewerkt tijdens de jaarlijkse Open Monumentendag die in Westerveld tot 5.000 individuele bezoekers op de been weet te brengen. Dat maakt erfgoed een belangrijke publiekstrekker.

Beschermend karakter? De bescherming van erfgoed en monumenten is in Westerveld vastgelegd volgens het wettelijke kader van de Erfgoedwet. De gemeente heeft al veel, deels op wettelijke taken gebaseerd, erfgoedbeleid ontwikkeld, zoals een archeologische verwachtings- en beleidskaart, een cultuurhistorische waardenkaart en een erfgoedverordening. Daarnaast ondersteunt de gemeente cultuurhistorische evenementen, zoals actieve deelname aan de Open Monumentendag en nationale archeologiedagen en de afgelopen succesvolle voorbereidingen voor de nominatie van de Koloniën van Weldadigheid voor een plaatsing op de UNESCO Werelderfgoedlijst. Tegelijkertijd heeft de gemeente burgerparticipatie en –betrokkenheid hoog in het vaandel staan, zoals te zien is aan de vrijwillige deelname voor plaatsing op de gemeentelijke monumentenlijst.

8

Draagvlak door samen doen Voor het gebruiken en beschermen van erfgoed is alleen wetgeving en beleid niet genoeg. Daarvoor is de inzet van monumenteneigenaren, erfgoedorganisaties, bedrijven en inwoners essentieel. Hoe meer inwoners zich actief inzetten voor het versterken van de indrukwekkende hoeveelheid erfgoed in Westerveld, hoe groter het draagvlak is om goed voor het erfgoed te zorgen en hoe meer het erfgoed ook op de langere termijn kan bijdragen aan welzijn en welvaart. Zo werken de inwoners, erfgoedorganisaties en de gemeente samen aan het versterken en het uitdragen van cultuurhistorie, bijvoorbeeld door het organiseren een eigen Erfgoeddag van Westerveld. Ook het verkrijgen van het Europees Erfgoedlabel voor Museum de Proefkolonie en de inschrijving van de Koloniën van Weldadigheid voor de UNESCO Werelderfgoedlijst dragen bij aan de aandacht en inzet voor cultuurhistorie en monumenten. Inwoners Het bewaren, onderhouden, restaureren, herbestemmen, uitdragen en genieten van erfgoed is vòòr alles een zaak van en voor de inwoners van de gemeente Westerveld. Zij zijn enerzijds degenen die in de dagelijkse praktijk zorgdragen voor dit erfgoed, maar die anderzijds ook het plezier ervaren van het wonen en werken in een bijzondere en waardevolle leefomgeving.

Erfgoedorganisaties Binnen de gemeente Westerveld zetten veel organisaties zich actief in voor behoud, beheer en presentatie van cultureel en landschappelijk erfgoed. Dit betreft specifiek Westerveldse organisaties, zoals: 







Vier historische verenigingen actief in de vier grootste dorpen in Westerveld: in Diever, Dwingeloo, Havelte en Vledder. Zij verzamelen historische informatie, bijvoorbeeld over de herkomst van plaatsnamen en wegen en zij geven thematische publicaties uit, bijvoorbeeld aan de hand van historische ansichtkaarten. Tevens verzorgen zij erfgoededucatie aan schoolklassen en werken zij mee aan het onderhoud van monumenten, zoals het onderduikershol, de lijkhuisjes in Vledder en Diever en het vrij houden van begroeiing van grafheuvels en het hunebed in Diever. Het OERmuseum in Diever laat de bezoekers kennismaken met de archeologische rijkdom van Drenthe. Het museum geeft een beeld van de prehistorie vanaf de laatste ijstijd met de neanderthalers en de mammoeten, de rendierjagers, de steentijd met de hunebedbouwers, de bronstijd en de ijzertijd. Stichting Camras beheert de monumentale radiotelescoop en bijbehorende dienstwoning aan de rand van het Dwingelderveld. Bij de bouw in 1956 was deze met een diameter van 25 meter de grootste beweegbare telescoop ter wereld. De stichting gebruikt de telescoop om de belangstelling van jongeren te stimuleren voor techniek, sterrenkunde en radioastronomie. De radiotelescoop is één van de door het rijk aangewezen ‘top 100’ rijksmonumenten van Nederland.

De voormalige directiewoning (een gemeentelijk monument) doet dienst als informatie- en opleidingscentrum. Stichting Havelter Molen beheert de Havelter Molen. Deze korenmolen is in het afgelopen decennium uitgebreid met een kleine bezoekersruimte. De molen doet tevens dienst als leermonument waar vrijwilligers tot molenaar worden opgeleid.

9

 



 



Dr. A.A.H. Besier Stichting beheert het landgoed ‘Landarbeid’ aan de rand van het Doldersummerveld, waaronder twee houten gebouwen met de status van gemeentelijk monument. Stichting Toeristische Promotie Westerveld verzorgt de informatievoorziening en promotie van ‘Het nationale park van Drenthe’, waar 200 monumenten binnen vallen, waaronder de brinken van Diever, Dwingeloo, Havelte en Vledder en de hunebedden in Diever en Havelte. De promotie is geënt op de 6 USP’s van de gemeente. De Stichting Maatschappij van Weldadigheid is de grootste monumentenorganisatie van Westerveld en beheert naast 1400 hectare cultuur- en bosgrond ook 65 panden, waarvan 32 rijksmonumenten. De stichting, die de opvolger is van de in 1818 opgerichte ‘Vereeniging’ Maatschappij van Weldadigheid, stelt zich ten doel om het gedachtengoed van de stichter, Johannes van den Bosch, levend te houden en de bijbehorende gronden en gebouwen duurzaam te beheren. Het Oorlogsmuseum Havelterberg in oprichting beoogt de geschiedenis van onder anderen het Duitse ondersteuningsvliegveld ‘Havelte’ en de daaraan gekoppelde Frieslandlinie toegankelijk en beleefbaar te maken voor een breed publiek. Museums Vledder en Zeemuseum Miramar zijn samen met het OERmuseum verenigd in De Schatkamers van Westerveld.

Omdat deze twee musea niet specifiek erfgoedcollecties van de cultuurhistorie Westerveld beheren, is hun rol nader uitgewerkt in de Museumvisie van de gemeente Westerveld. Zij zijn echter (met nadruk) niet minder belangrijk voor de publieke beleving. Stichting CEPRO (Buitengewone leerstoel Cultureel Erfgoed en Participatieve Ruimtelijke Ontwikkeling) ondersteunt en faciliteert de buitengewone leerstoel i.o. in het behalen van de doelen. Samengevat onderzoekt de buitengewone leerstoel i.o. welke kennis, waarden en vormgeving van ons culturele landschap ingezet kunnen worden voor een duurzame, levensloopbestendige toekomst middels erfgoedparticipatie. De stichting zetelt in de gemeente Westerveld (Frederiksoord).

Externe erfgoedorganisaties buiten de gemeente Er zijn in Westerveld ook provinciale, regionale en landelijke organisaties die zich inzetten voor erfgoed, zoals: 

 

Stichting Het Drentse Landschap is een provinciale trustorganisatie die werkt aan beheer, restauratie en soms herbestemming van natuur en erfgoed. De stichting beheert zo’n 9.000 hectare natuur, 330 gebouwen, 22 hunebedden en vele archeologische objecten, zoals grafheuvels. De stichting behartigt tevens de belangen van Stichting Drentse Boerderijen en Stichting Oude Drentse Kerken. Steunpunt Erfgoed Drenthe is de vraagbaak bij wettelijke taken op het gebied van erfgoed, monumenten, cultuurlandschap en archeologie. Agrarisch Erfgoed Nederland (AEN) ondersteunt en vertegenwoordigt de stichtingen en organisaties die in Nederland actief zijn op het gebied van agrarisch erfgoed. AEN heeft een Boerderijenfonds opgericht ter stimulering van herbestemming, verduurzaming en restauratie van agrarisch erfgoed. Het fonds geeft geld en advies aan herbestemmingsprojecten van particuliere eigenaren van historisch waardevolle boerderijen die van meerwaarde zijn voor de directe leefomgeving en een bijdrage leveren aan de leefbaarheid van het platteland.

10











 





Stichting Drents Agrarisch Erfgoed heeft als doel het bevorderen van het behoud en de bescherming van het gebouwd en landschappelijk agrarisch erfgoed in de provincie Drenthe in het algemeen en van karakteristieke ensembles van boerderijen, (bij)gebouwen en erven en van het Drentse cultuurlandschap in het bijzonder. Een en ander mede als bijdrage aan de leefbaarheid van het platteland en als meerwaarde voor de directe leefomgeving. Adviesbureau Het Oversticht werkt met verschillende vakgebieden aan een integrale aanpak van ruimtelijke vraagstukken. Het Oversticht geeft advies over stedenbouw, welstand, landschap, erven, erfgoededucatie, waardestelling, transformatie, monumenten en vergunningaanvragen in het kader van de Erfgoedwet en de Omgevingswet en faciliteert de commissie Ruimtelijke Kwaliteit (Welstand- en Erfgoedadvisering) voor de gemeente Westerveld. Kenniscentrum Herbestemming Noord helpt om een duurzame herbestemming van erfgoed tot stand te brengen met een zo kort mogelijke procedure, met zo beperkt mogelijke kosten, met zo veel mogelijk gebruikmaking van de monumentale waarden en karakteristieken en met optimale inzet van subsidies en andere financieringsregelingen. Erfgoed Arsenaal Drenthe is het provinciaal depot voor historische en oude bouwmaterialen ten behoeve van (her)gebruik voor monumenten.

Daarnaast behoudt het Arsenaal bijzonder en specifiek materiaal voor collectievorming ter ondersteuning van voorlichting en onderwijs. Erfgoedvereniging Heemschut komt op voor de bescherming van cultuurhistorisch waardevolle objecten en gebieden. Naast een landelijk ondersteunend bureau heeft Heemschut in elke provincie een provinciale commissie, bestaande uit vrijwilligers. Zo is er ook een Heemschut Commissie Drenthe. De commissie zet zich onder andere in voor het behoud van bedreigd erfgoed, zoals leegstand van Drentse boerderijen en het behoud van karakteristieke landschappen, zoals het essenlandschap in Vledder. Het landelijke Cuypersgenootschap zet zich in voor het behoud van het bouwkundig erfgoed uit de negentiende en twintigste eeuw. Staatsbosbeheer In de gemeente Westerveld beheert Staatsbosbeheer samen met Natuurmonumenten het Nationaal Park Dwingelderveld, het grootste aaneengesloten natte heideveld van Nederland. En samen met Natuurmonumenten en Stichting Het Drentse Landschap beheert Staatsbosbeheer het Nationaal Park Drents-Friese Wold, het op één na grootste aaneengesloten natuurgebied van Nederland, tevens als één van de belangrijkste Europese natuurgebieden aangewezen als Natura 2000-gebied. Staatsbosbeheer beheert samen met het ministerie van Defensie het Holtingerveld / Havelterberg.

Natuurmonumenten heeft een groot aantal natuurgebieden in beheer in Drenthe, waaronder in de gemeente Westerveld, naast de al genoemde Nationale Parken het Dwingelderveld en het Drents-Friese Wold (waaronder het Doldersummerveld en het Wapserveld), het Leggelderveld, het Holtingerveld met het Uffelterveen en het Kolonieveen en het Ooster- en Westerzand. De Provincie Drenthe beheert de provinciale monumentenlijst en de cultuurhistorische waardenkaart. De provincie is samenwerkingspartner bij de herbestemming en herontwikkeling van karakteristieke objecten en monumenten. De provincie is tevens partner bij cultuurhistorische projecten, zoals Hart van Frederiksoord en Museum de Proefkolonie.

11



De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) biedt als kennisinstelling informatie over velerlei aspecten van cultureel erfgoed op het gebied van archeologie, landschap en omgeving en monumenten. De RCE beheert het rijksmonumentenregister. Gemeenten moeten de RCE om advies vragen in het geval er sprake is van een voornemen tot reconstructie, ingrijpende wijziging of reconstructie van een rijksmonument.

Werkbijeenkomsten met stakeholders De betrokkenheid van de erfgoedgemeenschap in Westerveld bleek duidelijk uit de werkbijeenkomst met de stakeholders die bij het maken van de Erfgoedvisie betrokken zijn: een hoge opkomst, veel kennis van zaken en bereidheid om zich in te zetten voor het behoud en de presentatie van het Westerveldse erfgoed. Handhaven en voortdurend benadrukken van het belang van erfgoedwaarden zijn als belangrijkste adviezen van de erfgoedstakeholders aan de gemeente tijdens deze werkbijeenkomsten opgehaald. Erfgoedeigenaren en erfgoedorganisaties zijn tevreden met de juridische en beleidsmatige borging ter bescherming van erfgoed en monumenten. Er hoeven geen andere of zwaardere regels gesteld te worden; de vrijwillige gemeentelijke monumentenlijst (zonder beschermde status) is hiervan een goed voorbeeld. Wel maken erfgoedliefhebbers zich in hoofdzaak zorgen over twee zaken: handhaving en communicatie. 

De handhaving is belangrijk als bestaande erfgoedwaarden in het geding zijn, bijvoorbeeld als er ruimtelijke ontwikkelingen zoals nieuwbouw plaatsvinden, of als kenmerkende landschapselementen bedreigd worden. De stakeholders constateren dat in voorkomende gevallen niet altijd voldoende rekening gehouden wordt met cultuurhistorische waarden.



Communicatie en educatie is een voortdurende opgave, vooral voor jongere inwoners, nieuwe inwoners en bezoekers. Erfgoededucatie heeft voortdurend opnieuw aandacht nodig en moet ook vertaald worden in nieuwe vormen van media en communicatie. De stakeholders constateren dat hier nog terrein braak ligt.

De stakeholders vragen de gemeente om de zorgplicht, die opgenomen wordt in de Omgevingswet, goed te implementeren. Zij zijn bereid om dit samen met de gemeente uit te voeren, zodat er sprake is van adequate signalering als erfgoed onder druk komt te staan. Duidelijke regels, juiste informatie, toezicht en handhaving zijn daarin belangrijk, maar ook meedenken en oplossingen aanreiken. Nieuwe functies mogelijk maken en het ondersteunen van duurzaamheidsmaatregelen worden steeds belangrijker. Samenwerking aan goed onderhoud vraagt om een heldere en tijdige communicatie tussen inwoners, erfgoedorganisaties en gemeente.

12

Interviews met erfgoedvertegenwoordigers Veel waardevolle bijdragen van erfgoedvertegenwoordigers zijn opgenomen in de tekst van deze erfgoedvisie. Een aantal aandachtspunten is vaak naar voren gebracht: 

  

  



Er kan nog veel meer gedaan worden aan communicatie, informatie en bewustmaking van de cultuurhistorische waarden van erfgoed. Gebruik hiervoor een eenduidige ‘huisstijl’. Meer bewustzijn en trots op het gebied leidt tot een zorgvuldiger omgang met cultuurhistorie en voorkomt dat landschapselementen zoals oneffenheden in het terrein en archeologische resten verdwijnen en dat open terreinen zoals esvelden bebouwd worden. Onbedoeld wordt het landschap daardoor vlakker en saaier. Het streven naar circulaire en gemengde akkerbouw draagt bij aan behoud van het kenmerkende cultuurlandschap. Een mooi voorbeeld is het ‘Makker van een Akker’ project in Frederiksoord en de inzet van de buitengewone leerstoel i.o. op dit onderwerp. Het is belangrijk om in te zetten op erfgoededucatie aan jongeren om al op jonge leeftijd bewustwording van de eigen lokale geschiedenis te creëren. Voorlichting aan bewoners is nodig om de karakteristieke open erfinrichting te behouden, die zo eigen is aan deze streek. Het maken van een erfinrichtingsplan of een voorbeeldenboekje kan hierbij helpen. Het beeldkwaliteitsplan dat voor het bestemmingplan Buitengebied is opgesteld biedt hiervoor een mooie basis, of denk aan de inzet van een ervenconsulent. Het restaureren, herbestemmen en onderhouden van monumenten vraagt veel aandacht.

Het is belangrijk om bewoners hierbij te betrekken, omdat hun kennis en ideeën bij kunnen dragen aan het vinden en realiseren van haalbare plannen. Het creëren van leerplaatsen is belangrijk om voldoende bekwame vakmensen voor restauraties en monumentenbehoud te garanderen. De gemeente zou dit bij aanbestedingen voor eigen erfgoed kunnen laten meewegen. Het tegengaan van het verdiepen van verschillen van inzicht tussen verschillende groepen inwoners is belangrijk om gezamenlijk te kunnen werken aan oplossingen voor urgente maatschappelijke problemen waar we allemaal mee te maken hebben. Dat geldt bijvoorbeeld voor het vinden van manieren om stapsgewijs het erfgoed verder te verduurzamen. Communicatie en informatie over erfgoed aan erfgoedwerkers, bestuurders, ambtenaren, inwoners en bezoekers is een steeds terugkerende hartenkreet. Een mooie uitspraak illustreert dat: “Hoe meer je weet, hoe meer je ziet, hoe meer je ervan geniet!” Met andere woorden: de kracht van de herhaling.

De samenleving ontwikkelt zich van een verzorgingsstaat in de richting van een participatiesamenleving. Daardoor verandert de rol van de gemeente. In plaats van regisseren en dirigeren zal de gemeente vooral inspireren, ondersteunen en zich inzetten om te weten wat er leeft onder de inwoners. De inwoners van Westerveld zijn initiatiefrijk. Ze ontwikkelen activiteiten en creëren voorzieningen om hun woon- en leefomgeving te verbeteren. De gemeente wil de participatie van inwoners en maatschappelijke organisaties aanmoedigen en ondersteunen en werkt daartoe nauw samen met de dorpsgemeenschappen. De gemeente is actief betrokken bij het behoud en beheer van het cultureel erfgoed.

13

UNESCO en Europees Erfgoedlabel Een unieke positie hebben de Koloniën die ruim 200 jaar geleden gesticht zijn door de Maatschappij van Weldadigheid. Het Museum De Proefkolonie kreeg onlangs als erkenning het Europees Erfgoedlabel en de Koloniën in Frederiksoord en Wilhelminaoord zijn in 2021 ingeschreven als UNESCO-werelderfgoed. Het bloemencorso Frederiksoord wordt naar verwachting eind 2021 eveneens ingeschreven op de UNESCO Representatieve Lijst van Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid. De rijkdom van zo’n gevuld en gevarieerd palet aan erfgoed maakt het gebied extra aantrekkelijk voor bestaande en nieuwe inwoners en ondernemers, maar ook voor bezoekers, dagrecreanten en toeristen. Deze toenemende waardering zal naar verwachting ook zorgen voor een toename van werkgelegenheid en van het aantal toeristische overnachtingen en bestedingen. Daarmee draagt erfgoed bij aan de lokale economie. Bij het grote publiek neemt de belangstelling voor dagrecreatie in de eigen regio en voor erfgoed toe. De ervaring leert dat ook een aanwijzing als UNESCO-werelderfgoed-site en de publiciteit die dat met zich meebrengt de nieuwsgierigheid gaat prikkelen en leidt tot een groter aantal bezoekers.

In het nominatiedossier en het managementplan werelderfgoed Koloniën van Weldadigheid is beschreven op welke wijze de gemeente Westerveld om moet gaan met de instandhouding en bescherming van de uitzonderlijke en universele waarden van dit unieke gebied. Samen met de andere betrokken partijen bij dit gebied zal de gemeente nadere visies ontwikkelen over de omgang met restauratie, laanbeheer en duurzaam toerisme. Extra verantwoordelijkheid De groeiende aandacht voor ons erfgoed brengt ook extra verantwoordelijkheid met zich mee. Een toenemend aantal inwoners, recreanten en toeristen en daaraan gerelateerde banen en bedrijvigheid leidt ook tot een toenemende druk op de leefomgeving. Een toenemend bezoek aan erfgoedlocaties kan leiden tot meer vervoersstromen en daarmee tot een toename van CO2uitstoot en klimaatopwarming. Een intensiever gebruik van monumenten en cultuurlandschap kan ook leiden tot een aantasting van de cultuurhistorische waarde van erfgoed en van de aantrekkelijkheid van de leefomgeving. Daarom is het goed om gezamenlijk na te denken over de manieren waarop we ons erfgoed willen gebruiken en delen, terwijl we het tegelijkertijd voldoende beschermen en borgen. Hoe benutten wij de sociale en economische waarden van ons erfgoed en maken we het tevens langdurig houdbaar en toekomstbestendig? Wat zijn daarbij onze kansen en uitdagingen?

14

Hoofdstuk 2. Erfgoed als kansenmotor - Uitdagingen De kans die wij willen grijpen is om de uitzonderlijke materiële en immateriële erfgoedschatten in Westerveld in stand te houden en te borgen. Tegelijkertijd willen we deze ook delen met meer publiek en in te zetten als economische, sociale en ecologische factor van betekenis. Kortom: als duurzame erfgoedkansenmotor. Kansenmotor De erfgoedvisie gaat uit van erfgoed als kansenmotor en richt zich op de volgende vragen:  

Hoe kan de gemeente in samenspraak en samenwerking met de inwoners en maatschappelijke organisaties de aandacht en inzet voor behoud, instandhouding en benutting van cultureel erfgoed verder versterken? En hoe kunnen de gemeente, inwoners en maatschappelijke organisaties daarbij inspelen op de beschreven kansen en uitdagingen, uitgaande van de vijf benoemde USP’s van de gemeente (erfgoed, Koloniën, duisternis, archeologie, natuur)?

Daarbij komen we een aantal uitdagingen tegen die we willen oplossen en aanpakken. De vraagstukken over bescherming en gebruik van erfgoed die wij moeten onderzoeken en bespreken zijn: A. Hoe kunnen wij ons erfgoed, onze monumenten en cultuurlandschappen voldoende beschermen, zonder het gebruik te beperken? B. Hoe kunnen wij zichtbaar maken dat aandacht en inzet voor bescherming en gebruik van erfgoed bijdraagt aan de kwaliteit van de leefomgeving? C. Hoe kunnen wij ons erfgoed voldoende economische gebruikswaarde geven om daarmee het onderhoud te kunnen financieren en tot een exploitabel businessplan te komen, zonder de sociale waarde en ecologische waarde te veronachtzamen? D. Hoe kunnen wij ons erfgoed duurzaam delen met bezoekers en toeristen, zodat dit bijdraagt aan de groei van werkgelegenheid en voorzieningen, maar niet leidt tot aantasting van erfgoed en een onevenredige belasting voor milieu en leefomgeving? Handvatten, streefdoelen, kansen en uitdagingen Bij deze vraagstukken willen we gebruik maken van modellen en streefdoelen die door kennisinstellingen en gerenommeerde samenwerkingsverbanden zijn ontwikkeld. Kenniscentra zijn vaak bereid om samen met de gemeente en met erfgoedgemeenschappen vraagstukken over erfgoed uit te diepen en te structureren. Dat kan het zoeken naar en werken aan oplossingen verhelderen.

Wij stellen hier vier modellen en streefdoelen voor die handvatten bieden om de kansen en uitdagingen waar we voor staan aan te pakken.

15

A. Sector-Factor-Vector benadering Het Netwerk Erfgoed en Ruimte van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft een helder en bruikbaar schema uitgewerkt over de mogelijkheden van beschermen naar gebruiken van erfgoed, met drie elkaar aanvullende benaderingen: bewaren als ‘museumstuk’, inpassen in ruimtelijke plannen en inzetten als bron van inspiratie voor nieuwe ontwikkelingen.

16

Sector-Factor-Vector benadering: praktijkvoorbeeld Koloniën van Weldadigheid Met de sector-factor-vector-benadering kunnen we de bescherming en het gebruik van de Koloniën van Weldadigheid nader bekijken. Vanuit de buitengewone leerstoel Cultureel Erfgoed en Participatieve Ruimtelijke Ontwikkeling i.o. zal voortbouwend op de sector-factor-vectorbenaderingen gewerkt worden aan een actorbenadering, die nog dieper ingaat op de maatschappelijke betekenis van materieel erfgoed en de rol van de gemeenschap bij de instandhouding en ontwikkeling van erfgoed en de historische leefomgeving. De UNESCO- erkenning van de Koloniën van Weldadigheid biedt kansen voor een bredere ontwikkeling van het gebied. Aangevuld met de erkenning van het bloemencorso als UNESCO immaterieel erfgoed en het Europese Erfgoedlabel voor Museum de Proefkolonie betekent het dat de universele en uitzonderlijke waarde van de Koloniën van Weldadigheid de gemeente Westerveld tot een gebied maakt van mondiale betekenis. Dat betekent dat de belangstelling voor dit gebied zal toenemen. Bescherming van monumenten en cultuurlandschappen zal noodzakelijk blijven, maar tegelijkertijd gaat het om een levend landschap waar de tijd voort zal gaan en ontwikkelingen mogelijk moeten blijven.

De Koloniën van Weldadigheid zijn ingeschreven als ‘cultuurlandschap’, een landschap dat door mensen is aangelegd maar ook een landschap dat zelfvoorzienend is én blijft. In de twee eeuwen dat de Koloniën nu bestaan is er veel herkenbaars bewaard gebleven, maar ook veel veranderd en toegevoegd. Landschappen zijn minder statisch dan gebouwde monumenten en veranderen voortdurend onder invloed van natuurlijke processen. Cultuurlandschappen zijn daardoor een dynamische soort erfgoed. Sowieso hebben we tegenwoordig een meer dynamische blik op erfgoed. Door adaptatie en ontwikkelen binnen het eigen karakter zijn de plekken en gebouwen die we nu als erfgoed beschouwen er nog. Er zijn ook historische plekken en gebouwen die we ondertussen hebben verloren óf dreigen te verliezen. De sector-factor-vector-benadering kan behulpzaam zijn bij het bepalen of en in welke mate een erfgoedobject mag worden aangepast of veranderd:  



De sectorbenadering is bruikbaar om die onderdelen van het erfgoed te beschermen die in de meest originele vorm behouden moeten worden. Doel is dat deze onderdelen door bescherming geborgd worden. De factorbenadering is vooral bruikbaar om de landschapsstructuur, zoals de orthogonale blokvormige verkavelingen met lintbebouwing en afwisseling van bos en open ruimte, en de landschapselementen, zoals de rechtlijnige laanbeplanting, in te passen in nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. Kenmerkende delen van deze landschapsstructuur drukken twee eeuwen na de aanleg van de Koloniën van Weldadigheid nog altijd duidelijk hun stempel op het ruimtelijke karakter van het koloniegebied in de gemeente. Door de kenmerken van deze landschapsstructuren als uitgangspunt te nemen voor ruimtelijke ontwikkelingen blijft het karakter van dit erfgoed behouden. Doel is te zorgen dat het landschap levend blijft. De vectorbenadering is bruikbaar om te laten zien dat erfgoed ook kan inspireren tot nieuwe toepassingen en ontwikkelingen, die geënt zijn op cultuurhistorische kenmerken en kwaliteiten.

17

De erkenning dat erfgoed niet alleen drager is van cultuurhistorische waarde, maar ook van ruimtelijke, economische, ecologische en sociale waarde, biedt vele perspectieven op het gebruik van erfgoed. Een voorbeeld is de recente oplevering van de 50e energiezuinige ‘Koloniewoning van de Toekomst’. Zestig van deze energie neutrale woningen worden gebouwd op plekken waar eerdere koloniewoningen verloren gingen, waarbij de erfpacht mede gebruikt wordt voor behoud van erfgoed en landschapsherstel. Doel is om het gebruik van het erfgoed en de herkenbaarheid van het landschap op deze manier te versterken. Het bouwen van de energie-neutrale woningen op het historische grid is versneld door het toenmalige rijksprogramma ‘Excellente gebieden voor duurzame ontwikkelingen’. Het gebied is in 2010 toegevoegd als één van de ‘excellente gebieden voor duurzame ontwikkeling’ en heeft zich binnen dat rijksprogramma opgewerkt als koploper als het gaat om gerealiseerde doelstellingen. Allemaal binnen het kader ‘behoud door ontwikkeling’, met respect voor de cultuurhistorische- en landschappelijke waarden. Hiermee heeft het gebied nog steeds een gids- en voorbeeldfunctie op nationaal niveau die best nadrukkelijker gepositioneerd zou mogen worden. B.

Matrix Ruimtelijke Kwaliteit Habiforum, het Expertisenetwerk Meervoudig Ruimtegebruik, heeft een matrix gemaakt waarmee een afweging gemaakt kan worden tussen ruimtelijke waarden en een aantal belangen. Het beschermen en gebruiken van erfgoed in de fysieke leefomgeving vraagt om een afweging tussen economische, sociale, ecologische en culturele belangen. Per kolom (belang) zijn criteria - ofwel aspecten van ruimtelijke kwaliteit - aan te wijzen die corresponderen met gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde. De matrix is bedoeld als flexibel analysekader en niet als eeuwige waarheid. Ruimtelijke kwaliteit

Economisch Belang

Sociaal belang

Ecologisch belang

Cultureel belang

Gebruikswaarde

Bereikbaarheid

Toegang

Externe veiligheid

Keuzevrijheid

Stimulerende effecten

Eerlijke verdeling

Schoon milieu

Culturele verscheidenheid

Gecombineerd gebruik

Inbreng

Water in balans

Keuzemogelijkheden

Ecologische structuur

Imago/uitstraling

Gelijkwaardigheid

Rust en ruimte

Eigenheid

Aantrekkelijkheid

Verbondenheid

Schoonheid der natuur

Schoonheid der cultuur

Sociale veiligheid

Gezonde leefomgeving

Contrastrijke omgeving

Stabiliteit en flexibiliteit

Iedereen aan boord

Ecologische voorraden

Erfgoed

Agglomeratie

Sociaal draagvlak

Gezonde ecosystemen

Integratie

Belevingswaarde

Toekomstwaarde

Gebundelde aantrekkelijkheid

Culturele vernieuwing

Bwerking van: Hooimeijer, Pieter, Henk Kroon en Joke Luttik; Kwaliteit in meervoud; Conceptualisering en operationalisering van ruimtelijke kwaliteit voor meervoudig ruimtegebruik. Habiforum, Gouda, 2001.

18

Met behulp van de Matrix Ruimtelijke Kwaliteit kan de gemeente in samenspraak en samenwerking met de inwoners en maatschappelijke organisaties de aandacht en inzet voor behoud, instandhouding en benutting van cultureel erfgoed verder versterken, doordat dit analysekader helpt om de verbanden te zien tussen waarden en belangen. Zo draagt bijvoorbeeld het ecologisch belang ‘rust en ruimte’ bij aan de belevingswaarde van Westerveld, maar tevens aan het economische belang ‘aantrekkelijkheid’. Zou het gebied zo populair worden dat de ‘rust en ruimte’ verstoord raken, dan gaat dat ook ten koste van het economische belang. C. People-Planet-Profit De basis onder maatschappelijk verantwoord ondernemen is een juiste balans tussen People, Planet en Profit, ofwel tussen de sociale, de milieu- en de economische aspecten. Wanneer de balans ontbreekt zullen alle drie de aspecten hieronder leiden. Wanneer bijvoorbeeld de winst te veel prioriteit krijgt, zullen mens en milieu hiervan de dupe worden, bijvoorbeeld door slechte arbeidsomstandigheden of vernietiging van de natuur, wat uiteindelijk ook de winst bedreigt. Winst is evengoed een essentieel aspect, omdat zonder winst ook de belangen van de mens en de natuur niet betaald kunnen worden. De sleutel tot duurzaamheid zit in de balans tussen people, planet en profit, dus tussen de sociale, de milieu- en de economische aspecten.

Duurzaamheid is inmiddels één van de meest gehoorde woorden en dat is niet verwonderlijk. De industrialisatie heeft wereldwijd een enorme groei van de welvaart mogelijk gemaakt, maar heeft tevens geleid tot uitputting van grondstoffen, vervuiling van aarde, water en lucht, en tot een groeiende economische ongelijkheid. De schaal waarop dit gebeurt leidt zelfs tot klimaatverandering, die een bedreiging vormt voor onze leefomgeving. In de ecologie is ‘duurzaamheid’ de eigenschap van levende systemen om voor onbepaalde tijd divers en productief te blijven. Anders gezegd en toegepast op onze samenleving is de definitie van duurzaamheid: “Ontwikkeling die aansluit op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te voorzien in gevaar te brengen”.

19

Overal ter wereld zoeken burgers, bedrijven en overheden naar mogelijkheden om zuiniger om te gaan met grondstoffen, materialen te hergebruiken, energie te besparen en hernieuwbare energie te winnen. Er wordt gewerkt aan materialen die minder vervuilen en aan energiebronnen die minder schadelijke stoffen uitstoten. En er wordt nagedacht over alternatieven voor het ondervangen van de nadelen van het dominante economische systeem. De trek naar de stad in verband met de aanwezigheid van werkgelegenheid en voorzieningen kan in plattelandsgebieden leiden tot een negatieve spiraal, waarbij een gebrek aan economische dragers via bevolkingskrimp leidt tot toenemende leegstand en het wegvallen van voorzieningen. In Westerveld neemt de bevolking licht toe en heeft de toenemende aandacht en waardering voor erfgoed de potentie om de inwoners en ondernemers van nieuwe economische dragers te voorzien. Daarnaast zien we dat door een crisissituatie onverwachte sociaal-maatschappelijke bewegingen worden aangezet: door de corona-crisis van 2020-2022 zien we dat er een beweging ontstaat van jongeren vanuit stedelijke gebieden terug naar het ‘veilige’ platteland. Naast dit economische aspect moet er voldoende aandacht zijn voor een goed evenwicht met het sociale en het ecologische aspect.

Het is een uitdaging om ervoor te zorgen dat ons erfgoed voldoende economische gebruikswaarde heeft voor een sluitende exploitatie en voldoende oplevert om het onderhoud te financieren. Het verduurzamen van het erfgoed en het zorgen voor duurzaam toerisme zullen daarbij bijdragen aan een duurzaam bedrijfsmodel dat ook op de langere termijn volhoudbaar is. In de ‘Routekaart Verduurzaming Monumenten’ is het streven vastgelegd om het landelijke energieverbruik van erfgoed in 2030 met ten minste 40% te reduceren. Dit biedt kansen voor innovatieve, out-of-the-box oplossingen. D. Duurzame Ontwikkelingsdoelen – Sustainable Development Goals (SDG) Wij willen het gebruik van cultureel erfgoed op een volhoudbare wijze verder versterken en inspelen op de kansen die de unieke waarden van de gemeente Westerveld kan bieden. De uitdaging daarbij is om ons erfgoed duurzaam te delen met inwoners en bezoekers, zodat dit bijdraagt aan de groei van werkgelegenheid en voorzieningen, maar niet leidt tot aantasting van erfgoed en een toename van milieuvervuiling en meer uitstoot van broeikasgassen. Erfgoedtoerisme kan alleen goede kansen bieden, als het zowel bijdraagt aan economische als aan sociale en ecologische aspecten.

Dat betekent dat het toerisme van de toekomst zich op drie aspecten moet richten: het moet geld opleveren om het erfgoed te onderhouden, het moet bijdragen aan werkgelegenheid en de kwaliteit van de leefomgeving, en het moet het milieu niet schaden en inzetten op duurzame mobiliteit. Het model dat handvatten biedt voor deze uitdaging zijn de Duurzame Ontwikkelingsdoelen. De 193 lidstaten van de Verenigde Naties hebben in 2015 met de 17 Duurzame Ontwikkelingsdoelen (Sustainable Development Goals – SDG’s, zie de samenvatting op pagina 4 voor een overzicht) een mondiale ontwikkelingsagenda aangenomen, met als doel om een einde te maken aan armoede, ongelijkheid en klimaatverandering.

20

Waarden van erfgoed Erfgoed heeft naast economische waarde ook nog een aantal andere waarden, zoals sociale waarde, educatieve en ecologische waarde. Wij vinden het van belang om erfgoed en cultuurhistorie in te zetten vanwege de economische waarde, maar wij willen daarnaast ook andere erfgoedwaarden versterken en benutten. Erfgoed en cultuurhistorie hebben diverse soorten waarden. We vinden erfgoed van belang omdat het betekenis voor ons heeft. De invulling van die betekenis en de zwaarte van dat belang is voor iedereen verschillend. Sommigen vinden erfgoed van belang omdat zij geïnteresseerd zijn in de ontwikkeling van een gebied, anderen geeft het een gevoel van herkenning en geborgenheid, voor weer anderen weegt het zwaarder mee dat erfgoed toeristen en daarmee bestedingen aantrekt. Daarbij maakt het uit vanuit welke rol je met erfgoed te maken hebt, bijvoorbeeld als eigenaar van een monument, als vergunningverlener of als recreant. Elke functie van erfgoed en elke rol die een stakeholder heeft maakt dat die vanuit een bepaald perspectief naar de waarde van erfgoed kijkt. Het is belangrijk om deze verschillende perspectieven te onderkennen en begrip te hebben voor elkaars positie, om vandaaruit samen te kunnen werken aan het beschermen en gebruiken van erfgoed in de leefomgeving.

De waarden die erfgoed en cultuurhistorie voor mensen kunnen hebben zijn bijvoorbeeld:               

Cultuurhistorische waarde – wij onderzoeken de geschiedenis en aard van erfgoed Ecologische waarde – wij houden ons ecosysteem van natuur en biodiversiteit in stand Economische waarde – wij zijn bereid om in erfgoed te investeren Educatieve waarde – wij kunnen leren van erfgoed Ethische waarde – wij gaan zorgvuldig en zorgzaam met onze leefomgeving om Esthetische waarde – wij bewonderen de artistieke, ambachtelijke of technische kennis en de schoonheid van het landschap Gebruikswaarde – wij geven erfgoed een functie als basis voor het onderhoud Imagowaarde – wij associëren ons met karakteristiek erfgoed Maatschappelijke waarde – wij benutten erfgoed als kansenmotor Narratieve waarde – wij begrijpen erfgoed door de verhalen over het gebruik ervan Persoonlijke waarde – wij voelen ons verbonden met erfgoed Reflecterende waarde – wij denken na over ontwikkelingen van toen naar nu en straks Sociale waarde - wij vormen gemeenschappen rondom erfgoed Toeristische of recreatieve waarde – wij tonen bezoekers de kwaliteiten van ons gebied Wetenschappelijke waarde – wij werken aan kennisontwikkeling en kennisverspreiding

Afweging van belangen en waarden Erfgoed en cultuurhistorie hebben meervoudige waarden voor verschillende groepen mensen. Daarbij hoeft het niet altijd zo te zijn dat iedereen het met elkaar eens is. Als het gaat om vraagstukken over bescherming en gebruik van erfgoed praten we over de vraag aan welke waarde we recht willen doen en aan welke we voorbijgaan.

21

In samenspraak met alle stakeholders willen we afwegen welke belangen en waarden in een specifieke situatie spelen en hoe we die tegen elkaar willen afwegen. Dit kan alleen op een eerlijke en effectieve manier wanneer de diverse belangen en waarden worden erkend. Erfgoed als maatschappelijk kapitaal Regelmatig komt uit onderzoeken naar voren dat erfgoed een grote maatschappelijke waarde heeft en bijdraagt aan de kwaliteit van de fysieke leefomgeving en de economie. Een lastige complicatie is daarbij wel dat de inkomsten die direct of indirect samenhangen met het gebruik van erfgoed vaak niet terechtkomen bij de erfgoedeigenaren die de uitgaven voor de instandhouding moeten doen. Wanneer de baten niet terechtkomen bij degenen die de kosten moeten dragen kan het gebeuren dat er tekorten ontstaan, zelfs als de baten groter zijn dan de kosten. Voor het voortbestaan van erfgoed als maatschappelijk kapitaal is het daarom belangrijk dat de gemeente samen met de inwoners en maatschappelijke stakeholders de zorg voor het erfgoed bevordert, zowel uit private als uit collectieve middelen.

Kalkovens Dieverbrug

22

Hoofdstuk 3 Met unieke kwaliteiten naar de toekomst De uitgebreide rijkdom aan erfgoed in Westerveld heeft unieke kwaliteiten die ook in tal van bestaande- en nieuwe beleidsdocumenten zijn vastgelegd. Ook op landelijk- en provinciaal niveau wordt in een steeds belangrijkere mate rekening gehouden met cultureel erfgoed. De gemeente Westerveld probeert hier bij het schrijven van nieuw beleid zoveel mogelijk bij aan te sluiten. De hiernavolgende beschrijving van erfgoedbeleid in Westerveld geeft niet alleen de diversiteit en de unieke kwaliteiten van ons erfgoed aan, maar beschrijven ook waar dit aansluit bij het landelijke, provinciale en gemeentelijke beleid en tot welke opgaven dat leidt. Rijksbeleid in regeerakkoord 1 Erfgoed Telt Op het gebied van erfgoed wil het kabinet de economie versterken door de nadruk te leggen op de bijdrage van erfgoed aan toerisme en een goed vestigingsklimaat. Het kabinet erkent dat de reserves van instellingen en het behoud van specialistische kennis onder druk staan en ook wil het kabinet meer aandacht voor erfgoededucatie. Het kabinet wil monumenten toegankelijk maken via digitalisering. Leegstand van monumentale kerken moet voorkomen worden door onderhoud en herbestemming. Ook wil het kabinet particuliere monumentenbezitters financieel blijven steunen. Voor deze ambities heeft het kabinet in 2017 325 miljoen euro uitgetrokken.

De besteding hiervan is uitgewerkt in de beleidsnota ‘Erfgoed Telt’ (2018). De nota ‘Erfgoed Telt’ biedt de kaders van het rijksbeleid voor erfgoed. Veel aandacht krijgt de sociale waarde van erfgoed, het belang van het verhaal van erfgoed en de toegankelijkheid van historische plaatsen in het land die het verhaal van onze geschiedenis vertellen. Het kabinet vindt het belangrijk dat de kennis over onze gedeelde geschiedenis wordt vergroot en wil daartoe historische plaatsen, die het verhaal van onze geschiedenis vertellen, beter zichtbaar en toegankelijk maken. Het rijk pleit er daarom ook voor dat erfgoed – in de breedste zin van het woord – in gemeentelijk beleid, dus in de omgevingsvisies, nadrukkelijk wordt opgenomen. De gemeenten zijn in het rijksbeleid de instanties die het moeten ‘doen’. De gemeente Westerveld wil op lokale schaal door middel van haar erfgoedbeleid bijdragen aan een antwoord op de mondiale ontwikkelingen en op de doelen van ‘Erfgoed telt’.

1

Op het moment van het gereedkomen van deze visie (december 2021) wordt er gewerkt aan een nieuw regeerakkoord. Het is nog onduidelijk wat de strekking van het nieuwe regeerakkoord gaat zijn op erfgoed en cultuurhistorie.

23

Door middel van het erfgoed van de Koloniën van Weldadigheid dragen wij bij aan de discussie over de kansen en bedreigingen van de huidige verzorgingsstaat. Wij stimuleren het verduurzamen van monumenten en het beschermen van cultuurlandschappen en biodiversiteit. Wij betrekken inwoners, ondernemers en bezoekers actief bij het behouden van erfgoed en cultuurhistorie en de waarden die deze vertegenwoordigen. Tenslotte zetten wij ons in om ons erfgoed te delen met bezoekers en daarmee bij te dragen aan de werkgelegenheid en de lokale economie. Verdrag van Faro2 Het Europese Verdrag van Faro benadrukt de maatschappelijke en verbindende waarde van cultureel erfgoed en het belang van deelname door de samenleving. Het bevordert een breder begrip van erfgoed en zijn relatie tot de samenleving en gemeenschappen. Het verdrag moedigt ons aan te erkennen dat objecten en plaatsen op zichzelf niet belangrijk zijn voor cultureel erfgoed. Ze zijn belangrijk vanwege de betekenissen en gebruiken die mensen eraan hechten en de waarden die ze vertegenwoordigen; kortom het stelt de mens en de menselijke waarden centraal. Het Verdrag van Faro ziet cultureel erfgoed én erfgoedparticipatie als een hulpbron voor duurzame economische ontwikkeling (bijvoorbeeld van een regio en zijn inwoners) en onderschrijft de inzet van de economische waarde van erfgoed.