203-02 1. Advies gemeente Westerkwartier geactualiseerd winningsplan UMOG
Tekst van het document
Bezoekadres Hooiweg 9 9801 AJ Zuidhorn Ministerie van Economische Zaken en Klimaat T.a.v. de heer De Bat | Postadres Postbus 2040 | Postbus 100 2500 EK Den Haag | 9350 AC Leek Informatie 14 0594 info@westerkwartier.nl westerkwartier.nl Onderwerp | Adviesverzoek winningsplan UMOG | Kenmerk | 1969283996 Datum | 10 november 2026 | Contactpersoon | 5.1.2e Geachte heer De Bat, Op 24 september 2026 hebben wij uw verzoek ontvangen om advies uit te brengen over het geactualiseerde winningsplan Surhuisterveen, Marum, Opende-Oost en Grootegast (hierna: UMOG) van de Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. (hierna: NAM). Het adviesverzoek is vergezeld gegaan van de onderliggende adviezen van TNO-AGE van 21 september 20261 en Staatstoezicht op de Mijnen (hierna: SodM) van 11 september 2026. Met deze brief maken wij gebruik van onze bevoegdheid als wettelijk adviseur om hierop advies uit te brengen. Bij de totstandkoming van dit advies hebben wij samengewerkt met de provincie Groningen, provincie Fryslân, de gemeenten Achtkarspelen, Smallingerland en Noardeast- Fryslân, het waterschap Noorderzijlvest en het Wetterskip Fryslân. Wij adviseren u niet in te stemmen met het geactualiseerde winningsplan UMOG. Het uitgangspunt van de gemeente Westerkwartier blijft dat bestaande gaswinning en gasopslag zo spoedig mogelijk moeten worden beëindigd.
Bovendien biedt het voorliggende winningsplan onvoldoende basis om de gevolgen van de gevraagde verlenging van de winning tot en met 2036 zorgvuldig te beoordelen. Wij vragen u NAM in de gelegenheid te stellen het plan aan te vullen, het aangevulde plan opnieuw aan de wettelijk adviseurs voor te leggen en pas daarna te besluiten. Het winningsplan bevat onvoldoende informatie om de gevolgen van de winning te kunnen beoordelen aan de hand van de gronden van artikel 36 van de Mijnbouwwet. Dat geldt in het bijzonder voor de wettelijk verplichte beschrijving van de mogelijke schade door bodembeweging en van de maatregelen om die te voorkomen of te beperken. SodM komt tot dezelfde conclusie en adviseert u om die reden eveneens niet in te stemmen. Verder wijken de huidige inzichten van NAM over de bodemdaling, de seismiciteit en de te winnen volumes op wezenlijke punten af van de inzichten die ten grondslag liggen aan de geldende instemmingen. De eerdere beoordeling kan daarom niet zonder meer worden doorgetrokken tot en met 2036. Bij Opende-Oost is de bodemdaling volgens SodM op een aantal meetpunten al groter dan het geldende winningsplan toestaat. Het geactualiseerde winningsplan verhoogt de prognose voor dat veld, zonder deze overschrijding te noemen. 1Kenmerk AGE 26-10.057. SodM verwijst naar een versie van 20 juli 2026; wij zijn uitgegaan van de aan ons toegezonden versie.
Pagina 1 van 12 Pagina 2 van 12 Het bovenstaande brengt ons tot de conclusie dat u op dit moment niet zorgvuldig kunt besluiten over de verzochte instemming. Daarnaast blijft ons standpunt dat de gaswinning en gasopslag zo spoedig mogelijk beëindigd moet worden. In de hiernavolgende paragrafen lichten wij dit advies toe. 1. Het winningsplan en de adviesvraag Het geactualiseerde winningsplan betreft de gaswinning uit de velden Surhuisterveen, Marum, Opende-Oost en Grootegast. De geldende instemmingen staan winning uit Grootegast toe tot en met 31 december 2026 en uit Surhuisterveen, Marum en Opende-Oost tot en met 31 december 2028.2 NAM vraagt de winning uit alle vier de velden voort te zetten tot en met 31 december 2036, omdat de productie langzamer verloopt dan voorzien. Grootegast, dat tot nu toe onder een eigen winningsplan viel, wordt daarbij aan het winningsplan UMOG toegevoegd. Onze adviesbevoegdheid ziet op de lokale en regionale gevolgen, waaronder natuur, milieu, waterhuishouding en de gevolgen voor bebouwing en infrastructuur door bodembeweging. Het technische toezicht ligt bij SodM en de berekeningen bij TNO-AGE. De regionale belangen, ook waar het gaat om veiligheid en schade, wegen wij zelf. 2. Bestuurlijk standpunt De gaswinning uit het Groningerveld is per 1 oktober 2023 gestopt.
Wij zien desondanks dat het verleden van deze winning een zware wissel trekt op onze inwoners. Daarom vinden wij, mede gelet op de overgang naar duurzame energie, dat de winning in de kleine velden zo snel als kan moet stoppen, zodat daarmee de gehele gaswinning in Groningen ophoudt. Bij de UMOG-velden schuift het einde van de winning steeds verder op. In het winningsplan uit 2003 was het einde van de productie voorzien in 2004 voor Marum en in 2015 voor Opende-Oost. Bij de instemming van 2013 werd dat respectievelijk 2028 en 2018. In 2019 is ook Opende-Oost verlengd tot en met 2028, en nu vraagt NAM om verlenging tot en met 2036.3 Voor inwoners komt het einde van de winning daarmee telkens verder weg te liggen. Dat weegt zwaar voor wie al jarenlang te maken heeft met mijnbouw, schadevraagstukken en onzekerheid over wat nog komt. Grootegast ligt volledig en Opende-Oost deels binnen het effectgebied bewijsvermoeden. Onze inwoners hebben daar nog steeds dagelijks te maken met schade, schadeherstel en versterking, en met gevoelens van onveiligheid en onzekerheid. Wij vinden dat u bij uw instemmingsbesluiten onvoldoende gewicht toekent aan deze aspecten. In het bijzonder schiet uw beoordeling van ‘veiligheid’ daarbij tekort. U weegt nog steeds vooral de zogenoemde objectieve veiligheid (de kans om te overlijden als gevolg van een geïnduceerde aardbeving) af.
Maar voor inwoners gaat veiligheid ook over veiligheidsbeleving, vertrouwen in de overheid en de gevolgen van mijnbouw voor hun woon- en leefomgeving. Inwoners ervaren die gevolgen niet per afzonderlijk gasveld, maar als de optelsom van alle winningsactiviteiten in hun omgeving. Deze cumulatieve beleving verdient naar ons oordeel een volwaardige plaats in uw afweging. SodM betrekt in zijn advies over UMOG wel de gevolgen voor het welzijn en de gezondheid van inwoners, en baseert daarop het strengere stopcriterium voor Grootegast en Opende-Oost. Wij waarderen dat en verzoeken u die bredere benadering ook herkenbaar in uw besluit te betrekken. Gezamenlijk met de provincie Groningen, provincie Fryslân, de betrokken gemeenten en beide waterschappen brengen wij verder onder uw aandacht dat voortzetting van de winning de vraag naar regionale batendeling opnieuw actueel maakt. Voor inwoners is niet uit te leggen dat zij de lasten van een telkens verlengde winning dragen, maar niet in de baten delen. In onze brief van 30 2Voor Grootegast het instemmingsbesluit uit 2014 op het winningsplan Grootegast uit 2013 (kenmerk DGETM-EM/14181696), genoemd in het advies van SodM van 11 september 2026 (kenmerk ADV-9547), pagina 2.
Voor de overige velden het instemmingsbesluit van 9 augustus 2013 (kenmerk DGETM-EM/13126340), voor Surhuisterveen en Opende-Oost gewijzigd bij besluit van 13 maart 2019 (kenmerk DGKE-WO/19064574). 3Winningsplan UMOG uit 2003, pagina 10; instemmingsbesluit van 9 augustus 2013, pagina 1; besluit van 13 maart 2019, artikel 3. Pagina 3 van 12 oktober 2025 hebben wij benadrukt dat batendeling ook hoort te gelden voor gebieden waar is ingestemd met verlengde gaswinning.4 Het hoofdstuk gaswinning op land van het Sectorakkoord gaswinning in de energietransitie beperkt batendeling bij een wijziging van een winningsplan zonder nieuwe putten echter tot het gas dat boven het oorspronkelijke volume in het hoge scenario wordt gewonnen. Per voorkomen bezien gaat het bij UMOG dan alleen om een klein volume uit Grootegast en Surhuisterveen, en vallen Marum en Opende-Oost er geheel buiten. Het akkoord laat de vergunninghouder wel de ruimte om zelf projecten voor batendeling aan te wijzen waar hij door investeringen de winning in tijdsduur verlengt.5 Wij verzoeken u te bevestigen dat de regeling per voorkomen wordt toegepast, er bij NAM op aan te dringen dat zij de UMOG-velden voor batendeling aanwijst, en bij voortzetting van de winning het gesprek te openen over regionale batendeling en een eerlijkere verdeling van lusten en lasten voor het hele gebied van de UMOG-velden.
Dat kan gaan om financiële middelen, structurele deelname in opbrengsten, regionale batendeling of een gebiedsfonds. Daarbij verwijzen wij naar onze brief van 16 maart 2026 aan de minister van Economische Zaken en Klimaat inzake de compensatie van de gasopslagen Grijpskerk en Norg, waarin wij reeds aandacht hebben gevraagd voor een eerlijkere verdeling van lusten en lasten en het delen in de opbrengsten. Dat gesprek hoort ook te gaan over gebieden die al langdurig de gevolgen van gaswinning en gasopslag ondervinden, ongeacht of de winning wordt uitgebreid. Wij zijn ons ervan bewust dat lusten en lasten volgens het besluit over de verlenging in 2019 geen onderdeel zijn van de toetsingsgronden van artikel 36 van de Mijnbouwwet.6 Wij vragen u daarom dit gesprek naast het instemmingsbesluit te voeren. Daarbij vragen wij u ook te verduidelijken wat bij UMOG als project geldt in de zin van het sectorakkoord, ieder voorkomen afzonderlijk of het winningsplan als geheel, en hoe de grens van 2 miljard Nm³ voor maatwerkafspraken over batendeling wordt toegepast.7 3.
De aanvraag is meer dan een verlenging van de winningsduur Het aanvraagformulier van NAM noemt de verlenging tot en met 2036 niet en spreekt alleen van een actualisatie van de seismische risicoanalyse en de bodemdalingsvoorspellingen.8 Uit vergelijking met de eerdere winningsplannen en instemmingsbesluiten blijkt dat de inzichten van NAM over de bodemdaling, de seismiciteit en de te winnen volumes wezenlijk zijn gewijzigd. De aanvraag is daarom geen loutere voortzetting van een ongewijzigde winning, en de gevolgen moeten opnieuw worden beoordeeld. Gewijzigde inzichten inzake de bodemdaling Bij de instemming van 2013 werd de cumulatieve bodemdaling door de UMOG-velden en de naburige velden aan het einde van de winning geraamd op minder dan 10 centimeter. Het geactualiseerde winningsplan raamt de maximale cumulatieve bodemdaling in 2066 op 12 centimeter boven Marum en Opende-Oost en op 16 centimeter boven Grootegast. Inclusief onzekerheid is dat 16 en 20 centimeter, per veld 3,5 tot 6 centimeter meer dan in de geldende winningsplannen.9 NAM verklaart de toename uit een nieuw gekalibreerd bodemdalingsmodel dat rekening houdt met na-ijling, uit grotere watervoerende delen waarin de druk meedaalt, vooral bij Opende-Oost, en uit een ruimere onzekerheidsmarge. NAM sluit niet uit dat een deel van de gemeten daling door ondiepe compactie komt.
Dan moet wel duidelijk zijn op welke 4Onze brief van 30 oktober 2025, reactie op het sectorakkoord gaswinning op land (kenmerk K33176 / 2025-184058), blad 2. 5Sectorakkoord gaswinning in de energietransitie, hoofdstuk gaswinning op land, Staatscourant 2026, nr. 22019, artikel 5.1 en bijlage V, onder 3, 4 en 5. 6Besluit van 13 maart 2019, pagina 13. 7Sectorakkoord gaswinning in de energietransitie, artikel 5.1, onder a en c. 8Geactualiseerd winningsplan, pagina 2 en 8. 9Instemmingsbesluit van 9 aug 2013, pagina 2; geactualiseerd winningsplan, pag 31 (tabel 7) en 36; advies TNO-AGE, pag 3. Pagina 4 van 12 meetpunten dat speelt, want op diep gefundeerde meetpunten hoort ondiepe compactie nauwelijks een rol te spelen. NAM stelt dat de autonome daling zoveel mogelijk is afgescheiden, maar erkent dat in de uit metingen afgeleide daling autonome componenten kunnen zitten. Om welke meetpunten het gaat en hoe daar is gecorrigeerd, licht het winningsplan niet toe.10 Gewijzigde inzichten inzake de seismiciteit van Marum In het winningsplan uit 2012 stelde NAM dat boven Marum tijdens de gasproductie geen enkele beving was geregistreerd. De kans op een geïnduceerde beving werd geraamd op 19 procent.
Inmiddels zijn boven Marum drie bevingen geregistreerd, in 2020, 2025 en 2026, en wordt Marum in de seismische risicoanalyse aangemerkt als bevend veld.11 Het geactualiseerde winningsplan licht niet afzonderlijk toe wat dit betekent voor de voortzetting van de winning uit Marum. Gewijzigde inzichten inzake de te winnen volumes Voor Surhuisterveen en Grootegast is de totale productieverwachting in het hoge scenario 7 en 67 miljoen Nm³ hoger dan in de geldende winningsplannen. Voor Surhuisterveen komt die daarmee op 354 miljoen Nm³, tegen een maximaal productievolume van 347 miljoen Nm³ in het besluit van 2019. Met de aanvraag wijzigt dus niet alleen de termijn, maar ook het productieplafond per voorkomen. NAM stelt dat zij binnen het vergunde maximum blijft, maar rekent daarbij met het totaal van alle voorkomens samen. De samenvatting van het winningsplan noemt alleen het lage en het middenscenario (0,381 tot 0,697 miljard Nm³ nog te winnen), niet het hoge scenario van 1,106 miljard Nm³.12 Uit het besluit moet eenduidig blijken welk volume per voorkomen ten hoogste mag worden gewonnen, zoals ook SodM adviseert. Wij adviseren u NAM te vragen het geactualiseerde winningsplan aan te vullen met een toelichting op en verklaring van de gewijzigde inzichten over de bodemdaling, de seismiciteit en de te winnen volumes. 4.
Overschrijding van de toegestane bodemdaling bij Opende-Oost SodM meldt in zijn advies dat de bodemdaling bij Opende-Oost op een aantal meetpunten al groter is dan volgens het geldende winningsplan is toegestaan, en onderzoekt welke interventie passend is. Het geactualiseerde winningsplan noemt deze overschrijding niet. NAM stelt daarin wel dat zij binnen de grenzen van het plan opereert als de gemeten bodemdaling door gaswinning niet groter is dan de maximaal voorspelde bodemdaling inclusief onzekerheid.13 In het besluit over de verlenging in 2019 is vastgesteld dat de toegestane bodemdaling niet zou worden overschreden. Daarbij is overwogen dat NAM de winning op basis van het winningsplan niet mag voortzetten als de gemeten bodemdaling door gaswinning significant afwijkt van de voorspelling en de verwachte bodemdaling wordt overschreden.14 Het geactualiseerde winningsplan verhoogt de maximale cumulatieve bodemdaling voor Opende-Oost van 10 naar 16 centimeter, inclusief onzekerheid. Een deel van die verhoging is het gevolg van een ruimere onzekerheidsmarge, die voor Opende-Oost van 2 naar 4 centimeter gaat. Daardoor kan daling die onder het geldende plan een overschrijding is, onder het nieuwe plan binnen de grens vallen, zonder dat de overschrijding is verklaard.
Voordat over die hogere prognose wordt besloten, moet duidelijk zijn waar, in welke mate en waardoor de overschrijding is ontstaan. Uit de stukken blijkt dat niet, omdat SodM geen meetpunten en geen omvang noemt. Volgens de tabel in het advies 10Geactualiseerd winningsplan, pagina 33 en 35. 11Winningsplan UMOG uit 2012, pagina 18; geactualiseerd winningsplan, pagina 40 en 52. 12Advies SodM, pagina 3 (tabel 1); besluit van 13 maart 2019, artikel 3; geactualiseerd winningsplan, pagina 4 en 27; advies TNO-AGE, pagina 2. 13Advies SodM, pagina 3; geactualiseerd winningsplan, pagina 11. 14Besluit van 13 maart 2019, pagina 8. Pagina 5 van 12 van SodM is boven het veld tot en met 2023 een daling van 8 centimeter gemeten, tegen 8 centimeter plus 2 centimeter onzekerheid in het geldende plan.15 Hoe de geconstateerde overschrijding zich tot deze cijfers verhoudt, is ons niet duidelijk. Wij vinden het niet zorgvuldig om zonder dat inzicht in te stemmen met een hogere prognose. Wij adviseren u om: a. voordat u besluit over de verzochte instemming, de uitkomst van het onderzoek van SodM naar de overschrijding bij Opende-Oost af te wachten en met de wettelijk adviseurs te delen, met de betrokken meetpunten, de meetperiode, de omvang van de overschrijding, de gehanteerde onzekerheid en de toerekening aan gaswinning; en b.
van NAM te verlangen dat het geactualiseerde winningsplan wordt aangevuld met een verklaring voor de overschrijding, op basis van de meest recente beschikbare metingen, en een beschrijving van de gevolgen ervan. 5. Het geactualiseerde winningsplan is onvolledig op de gevolgen van de bodemdaling SodM constateert dat NAM in het geactualiseerde winningsplan onvoldoende heeft beschreven wat de omvang en aard van de mogelijke schade door bodembeweging zijn en welke maatregelen nodig zijn om die te voorkomen of te beperken. SodM heeft NAM om aanvullende informatie gevraagd, maar die niet ontvangen. Daardoor zijn de gevolgen voor onder meer infrastructuur, landbouw, bebouwing, waterhuishouding, natuur en milieu volgens SodM onvoldoende inzichtelijk. SodM wijst erop dat de cumulatieve bodemdaling toeneemt in een kwetsbaar gebied en dat de effecten significant kunnen zijn, en adviseert u om die reden niet in te stemmen.16 Wij onderschrijven dit oordeel. Op grond van artikel 35 van de Mijnbouwwet, in samenhang met artikel 24, eerste lid, van het Mijnbouwbesluit, moet een winningsplan de omvang en de aard van de mogelijke schade door bodembeweging beschrijven (onderdeel q), alsmede de maatregelen ter voorkoming of beperking van die bodembeweging en die schade (onderdelen r en s). Het gaat daarbij niet alleen om de formele aanwezigheid van deze onderwerpen.
De informatie in een winningsplan moet voldoende zijn om te kunnen beoordelen of instemming moet worden geweigerd op een van de gronden van artikel 36, eerste lid, van de Mijnbouwwet. SodM concludeert dat die beoordeling hier niet mogelijk is. Volgens het sectorakkoord overlegt de vergunninghouder bij de indiening van een winningsplan ook een betrokkenheidsplan. Dat plan maakt geen deel uit van de wettelijke toetsing, maar wij verzoeken u wel aan te geven of het is ingediend en welk vooroverleg met de omgeving en de decentrale overheden heeft plaatsgevonden.17 Het beeld van de cumulatieve bodemdaling is ook niet compleet. De prognose houdt geen rekening met de velden van andere operators, zoals Opeinde/Tietjerksteradeel van Vermilion, terwijl die in de geldende winningsplannen wel waren meegenomen. SodM heeft hierover een aanvulling gevraagd, maar niet ontvangen, omdat NAM volgens SodM niet over de gegevens beschikt. De invloed van die velden is volgens SodM vermoedelijk klein, maar kan leiden tot een grotere cumulatieve daling.18 Daarmee ligt het op uw weg de cumulatieve bodemdaling zelf in beeld te brengen voordat u besluit. Anders kunnen de gevolgen niet aan de gronden van artikel 36 van de Mijnbouwwet worden getoetst. Het overzicht met die velden dat volgens uw adviesverzoek nog volgt, hebben wij niet bij ons advies kunnen betrekken.
Wij verzoeken u de wettelijk adviseurs in de gelegenheid te stellen om met een redelijke termijn op dat overzicht te 15Advies SodM, pagina 4 (tabel 2); geactualiseerd winningsplan, pagina 31 (tabel 7-1). 16Advies SodM, pagina 1 en 9. 17Sectorakkoord, hoofdstuk gaswinning op land, artikel 2.2. 18Advies SodM, pagina 1, 5 en 6. Pagina 6 van 12 reageren. Wij vragen u die informatie ook per gebied beschikbaar te maken, zodat gemeenten vragen uit hun raad over de bodemdaling in hun kernen kunnen beantwoorden. Bij het winningsplan Tietjerk van Vermilion, met velden in onder meer Achtkarspelen en Smallingerland, is eind 2021 alleen ingestemd met voortzetting van de winning tot en met 2030 ‘zodanig de bodembeweging niet toeneemt ten opzichte van de huidige verwachting’, en is uitbreiding geweigerd.19 Bij UMOG neemt de verwachte bodemdaling juist toe. Wij verzoeken u toe te lichten hoe het voorliggende verzoek zich tot die lijn verhoudt. SodM is daarnaast kritisch over de prognose zelf. Volgens SodM is de voorspelling op middellange en lange termijn onvoldoende betrouwbaar, omdat het model uitgangspunten en parameters gebruikt die niet altijd fysisch zijn onderbouwd en een uitgebreide onzekerheidsanalyse ontbreekt.
Het model voorspelt volgens SodM op veel locaties meer daling dan op basis van de huidige metingen wordt verwacht.20 TNO-AGE acht dezelfde parameters realistisch, al zit de parameter voor na-ijling aan de bovengrens, en heeft zijn controleberekening uitgevoerd met de parameters van NAM. Een controleberekening met dezelfde parameters neemt de onzekerheid die SodM signaleert niet weg.21 Of en waar de prognose de daling over- of onderschat, is daarmee niet betrouwbaar vast te stellen. SodM stelt dat een betrouwbare voorspelling nodig is om de effecten van bodemdaling goed te kunnen beoordelen, maar adviseert dat NAM die binnen twee jaar indient. Wij vinden dat die prognose er vóór uw besluit moet zijn, omdat de beschrijving van de gevolgen daarop moet kunnen steunen. Bij meer winningsplannen van NAM in de regio is de verwachte bodemdaling de laatste jaren fors bijgesteld, vooral door het na-ijleffect. Een groot deel van die daling treedt ook op als de winning niet wordt voortgezet. Vóór het besluit moet daarom duidelijk zijn welke daling de voortzetting nog toevoegt en wat de gevolgen daarvan zijn. Wij adviseren u dan ook om vóór uw besluit over de verzochte instemming: a.
van NAM te verlangen dat het geactualiseerde winningsplan wordt aangevuld met een beschrijving van de omvang en aard van de mogelijke schade door de cumulatieve bodemdaling en van de maatregelen om die te voorkomen of te beperken, inclusief de afspraken daarover met de waterschappen, de gemeenten en de commissies bodemdaling; b. daarbij, anders dan SodM adviseert, nu al een bodemdalingsprognose te verlangen die voldoet aan de eisen die SodM stelt en waarin ook de velden van andere operators zijn meegenomen, zo nodig met gegevens die u daarvoor zelf verzamelt, en die is getoetst aan de meest recente metingen; en c. inzichtelijk te laten maken welk deel van de toekomstige bodemdaling ook zonder verdere winning optreedt en welke daling de voortzetting tot en met 2036 toevoegt, per voorkomen en voor het gebied als geheel, met de gevolgen daarvan voor de waterhuishouding, de infrastructuur en de natuur. Voor het geval u tot instemming overgaat, adviseren wij u in het besluit voor te schrijven dat de winning uit een voorkomen stopt zodra de gemeten bodemdaling door gaswinning de in het winningsplan voorspelde bodemdaling inclusief onzekerheid overschrijdt. NAM hanteert die grens zelf in het winningsplan. In het besluit van 2019 is een vergelijkbare grens alleen als overweging opgenomen (zie paragraaf 4).
De overschrijding bij Opende-Oost laat zien dat een 19Besluit op het gewijzigde winningsplan Tietjerk, 30 december 2021 (www.nlog.nl). 20Advies SodM, pagina 5 en 6. 21Advies TNO-AGE, pagina 2 tot en met 4. In de samenvatting schrijft TNO-AGE dat de bodemdaling binnen de geldende prognose blijft, terwijl die volgens pagina 3 per veld 3,5 tot 6 centimeter hoger is. Pagina 7 van 12 overweging onvoldoende waarborg biedt. Wij adviseren daarbij voor te schrijven dat NAM de meetresultaten en haar beoordeling daarvan periodiek aan SodM en de decentrale overheden zendt. SodM kan daarbij de meetmethode, de behandeling van onzekerheid en de toerekening aan gaswinning vastleggen, en onderscheid maken tussen een afwijking die nader onderzoek vraagt en een bevestigde overschrijding die tot beëindiging leidt. 6. Waterhuishouding, waterveiligheid en infrastructuur Vanuit onze verantwoordelijkheid voor de leefomgeving in onze provincie vinden wij dat de gevolgen van gaswinning in beginsel niet mogen leiden tot beperking van in een gebied aanwezige waarden, vormen van gebruik en redelijkerwijs te verwachten vormen van nieuw gebruik. In dit licht zijn de gevolgen voor de waterhuishouding, de waterveiligheid en de infrastructuur van belang.
Ook als de bijdrage van de UMOG-velden aan de toekomstige bodemdaling beperkt is, komt die bovenop eerdere daling, daling door andere mijnbouw en autonome daling, terwijl klimaatverandering het watersysteem extra belast. Dat kan leiden tot hogere beheer- en onderhoudskosten en tot extra maatregelen voor de waterafvoer. Daarom moet ook worden beoordeeld wat de prognose betekent voor de waterhuishouding en hoe de betrokken overheden daarmee moeten omgaan. De ruimte die nog in het watersysteem zit, is niet vanzelfsprekend beschikbaar om bodemdaling door gaswinning op te vangen, omdat die nodig is voor de gevolgen van klimaatverandering. Door telkens op korte termijn eenvoudige maatregelen te nemen, wordt de klimaatopgave op termijn complexer en duurder. Noorderzijlvest pleit daarom voor een integraal onderzoek naar de cumulatieve effecten van bodemdaling door gaswinning, autonome bodemdaling en klimaatverandering, bezien vanuit het watersysteem. Waar het watersysteem door veenweide, verzilting of droogte niet kan worden aangepast, neemt de waterberging af en de kans op wateroverlast toe, terwijl dorpskernen steeds meer moeite krijgen om hevige neerslag te verwerken. NAM stelt dat de meeste effecten van bodemdaling binnen het kunstmatige waterbeheer van waterschap Noorderzijlvest en Wetterskip Fryslân kunnen worden opgevangen.
NAM noemt peilverlaging, kade- en oeververhoging, inpoldering en aanpassingen in het afwateringssysteem als mogelijke maatregelen, maar geeft niet aan welke maatregelen waar nodig zijn. TNO-AGE heeft de gevolgen voor het waterbeheer niet beoordeeld en SodM kon dat door het ontbreken van informatie niet.22 Beide waterschappen hebben over dit winningsplan geen afspraken gemaakt met NAM of de commissies bodemdaling. NAM heeft niet onderzocht welke maatregelen nodig zijn en heeft daarover niet met Noorderzijlvest overlegd. Voor Noorderzijlvest geldt alleen een algemene overeenkomst uit 1983 over de vergoeding van schade aan het watersysteem, maar een vergoedingsregeling neemt de gevolgen zelf niet weg. Peilverlaging en inpoldering passen niet in het beleid van Wetterskip Fryslân. Volgens het Wetterskip zijn hoe dan ook werkzaamheden aan de regionale waterkeringen nodig. Bij een dalende bodem en gelijkblijvende peilen neemt de waterberging af en worden percelen natter, ook in gebieden die nu al gevoelig zijn voor wateroverlast. Welke stuwen, gemalen en duikers schade kunnen oplopen, is op de kaarten in het winningsplan niet te beoordelen. Dat had NAM bij de actualisatie moeten laten onderzoeken. Het Wetterskip komt daarmee tot hetzelfde oordeel als SodM, dat het winningsplan op dit punt niet voldoet aan de Mijnbouwwet en het Mijnbouwbesluit.
Het deel van het gebied dat onder Noorderzijlvest valt, watert af via de Electraboezem en het Lauwersmeer. Volgens de landschapsecologische systeemanalyse Lauwersmeer, die in opdracht van de provincie Groningen is opgesteld, kan de Electraboezem door bodemdaling als gevolg van aardgaswinning niet meer als geheel onder vrij verval afwateren en is in het oostelijke deel een getrapte structuur met gemalen ontstaan. In het deel dat direct op het Lauwersmeer afwatert, de derde schil, geldt nog het oorspronkelijke streefpeil van NAP -0,93 meter. Ook het Leekstermeer maakt deel uit van de Electraboezem. Bij een gelijkblijvend peil neemt door bodemdaling de drooglegging af. Volgens de maatregelenstudie Droge Voeten 2050 uit 2014 komt een groot deel 22Geactualiseerd winningsplan, pagina 4, 12 en 38; advies TNO-AGE, pagina 5; advies SodM, pagina 9. Pagina 8 van 12 van de opgave voor waterveiligheid in de boezem door bodemdaling. De studie beval aan met de bodemdalingscommissie vast te stellen welk deel dat is en hoe de maatregelen worden gefinancierd.23 Het geactualiseerde winningsplan gaat hier niet op in. Hier speelt ook een provinciaal belang. In het Zuidelijk Westerkwartier werken wij samen met waterschap Noorderzijlvest aan een gebiedsontwikkeling waarin waterberging wordt gecombineerd met de inrichting van het Natuurnetwerk Nederland.
Drie bergingsgebieden moeten samen circa 5 miljoen m³ water kunnen bergen. Voor het grootste gebied, langs het Dwarsdiep, is het definitief ontwerp klaar en starten de eerste werkzaamheden in het najaar van 2026. Die berging is ontworpen op 2,7 miljoen m³ bij een vast maximaal peil van NAP +0,25 meter, met kades van 0,30 tot 1,50 meter hoog.24 De keuze voor deze gebieden volgt uit Droge Voeten 2050, dat rekent met de bodemdalingsprognose van NAM uit 2010 en met een gelijkblijvend peilregime. Met de hogere prognose uit het geactualiseerde winningsplan kon nog geen rekening worden gehouden. Het Dwarsdiep loopt boven het watervoerende deel naast Opende-Oost, waarin volgens NAM de druk meedaalt. Langs het Dwarsdiep blijft de nog te verwachten daling door de UMOG-velden volgens het winningsplan grotendeels onder de 2 centimeter, maar die komt bovenop de daling die daar al is opgetreden.25 Wat de cumulatieve bodemdaling betekent voor de werking van de bergingsgebieden en voor de kadehoogtes, beschrijft het winningsplan niet. Hetzelfde geldt voor toekomstige investeringen in waterbeheer, waterberging en klimaatadaptatie, en voor de vraag wie eventuele meerkosten draagt.
De autonome daling kan boven de velden in de periode 2020 tot 2050 volgens een scenario in het winningsplan, met een vast grondwaterpeil, oplopen tot 35 centimeter.26 Voor de toerekening van de kosten van maatregelen via de Commissie Bodemdaling door Aardgaswinning en de Commissie Bodemdaling Aardgaswinning Fryslân is het onderscheid met de daling door gaswinning wezenlijk, maar het winningsplan geeft daarover geen uitsluitsel. Ook ontbreekt inzicht in de mogelijke gevolgen van de cumulatieve bodemdaling voor wegen, riolering, kunstwerken en andere infrastructuur, voor vervangingsopgaven en voor toekomstige woningbouw en gebiedsontwikkeling. Achtkarspelen heeft in 2017 maatregelen uitgewerkt, met een ondergrens van 5 centimeter bodemdaling. Het zwaartepunt ligt bij riolering, keerwanden en havenkades in Kootstertille en Gerkesklooster/Stroobos. Of die maatregelen nog actueel zijn en of de ondergrens bij andere infrastructuur alsnog wordt overschreden, is inmiddels onzeker. Deze gevolgen, de benodigde maatregelen, de verantwoordelijkheid voor de uitvoering daarvan en de bijbehorende beheer-, onderhouds- en vervangingslasten dienen vooraf inzichtelijk te zijn, zodat duidelijk is wat wordt vergund en welke lasten daaruit kunnen voortvloeien.
Omdat de bodemdaling volgens de prognose doorloopt tot 2066, dertig jaar na het einde van de winning, hoort daarbij hoe de daling na beëindiging van de winning wordt gemonitord en wie daarvoor verantwoordelijk is. Ook op dit punt adviseren wij u vóór uw besluit van NAM te verlangen dat: a. het geactualiseerde winningsplan wordt aangevuld met een inventarisatie en beoordeling van de gevolgen van de cumulatieve bodemdaling door gaswinning voor de waterhuishouding, de waterveiligheid en de infrastructuur en voor toekomstige 23Prolander, Landschapsecologische systeemanalyse (LESA) Lauwersmeer, 22 april 2025, pagina 52 en 53; Arcadis, Maatregelenstudie Droge Voeten 2050, in opdracht van waterschap Noorderzijlvest, 25 juni 2014, pagina 14, 15 en 47 van het rapport. 24Milieueffectrapport Waterberging en Natuur Zuidelijk Westerkwartier (Arcadis, 12 oktober 2017), paragraaf 1.2.3; storymap Dwarsdiep van provincie Groningen en waterschap Noorderzijlvest (2 juni 2026). 25Maatregelenstudie Droge Voeten 2050, pagina 9 en 10 van het rapport (paragraaf 2.3.2); MER Zuidelijk Westerkwartier, paragraaf 4.2; geactualiseerd winningsplan, pagina 31 (tabel 7-1), 34 (figuur 7-3) en 36 (figuur 7-5). 26Geactualiseerd winningsplan, pagina 32.
Pagina 9 van 12 woningbouw, in het bijzonder voor het peilbeheer in de Electraboezem en de waterbergingsgebieden in het Zuidelijk Westerkwartier, met kaarten waarop de ligging van de bodemdalingscontouren ten opzichte van waterkeringen en kunstwerken is te beoordelen,waarbij de daling die de voortzetting toevoegt en de verhouding tot autonome daling afzonderlijk worden betrokken; en b. zij aangeeft hoe de bodemdaling na beëindiging van de winning wordt gemonitord tot deze tot stilstand is gekomen, en wie daarvoor verantwoordelijk is. 7. Natuur NAM noemt in het winningsplan de Natura 2000-gebieden Bakkeveense Duinen, Lauwersmeer en Leekstermeergebied. Het Wijnjeterper Schar, op circa 6 kilometer van Marum, ontbreekt, zoals ook SodM opmerkt. NAM beoordeelt de gevolgen voor deze gebieden alleen aan de hand van de nog te verwachten bodemdaling door de UMOG-velden zelf, van ten hoogste 4 centimeter. De totale cumulatieve bodemdaling door alle velden van NAM in de regio staat wel op kaart, maar is niet bij de beoordeling betrokken.27 Het winningsplan verwijst daarbij nog naar de Wet natuurbescherming, die per 1 januari 2024 is opgegaan in de Omgevingswet. Het Leekstermeergebied is aangewezen voor vogelsoorten die afhankelijk zijn van natte omstandigheden, zoals het porseleinhoen, en maakt deel uit van De Onlanden, waar het waterschap bij veel neerslag water bergt.
Volgens het geactualiseerde winningsplan ligt het gebied in 2066 grotendeels binnen de contour van 12 centimeter totale cumulatieve bodemdaling en het zuidelijke deel binnen die van 14 centimeter. Wij onderkennen dat de nog te verwachten bijdrage van de UMOG-velden daar kleiner is dan 2 centimeter.28 Een beoordeling van wat de cumulatieve daling bij een vast boezempeil betekent voor de instandhoudingsdoelen en voor de bergingsfunctie van het gebied ontbreekt echter. De Bakkeveense Duinen en het Wijnjeterper Schar kampen volgens de Ecologische Autoriteit met verdroging, doordat de grondwaterstand in en rond de gebieden te laag is.29 Het winningsplan gaat niet in op de vraag of peilaanpassingen in de omgeving, die NAM zelf als mogelijke maatregel noemt, doorwerken in de grondwaterstand in deze gebieden. Ook hier vragen wij u NAM vóór uw besluit om een aanvulling te vragen, met een beoordeling van de hydrologische gevolgen van de cumulatieve bodemdaling en van de daarmee samenhangende peilaanpassingen voor de omliggende Natura 2000-gebieden, voor zover die kunnen doorwerken in de instandhoudingsdoelen. Het gaat in het bijzonder om het Leekstermeergebied en de verdrogingsgevoelige gebieden Bakkeveense Duinen en Wijnjeterper Schar, te beoordelen aan de hand van het natuurbeschermingsrecht onder de Omgevingswet. 8.
Bodemtrilling en seismische risicobeheersing Alle vier de velden zijn ingedeeld in de laagste seismische risicocategorie. SodM verwacht wel dat door bevingen lichte tot matige schade aan bebouwing en infrastructuur kan ontstaan. De grenzen in het seismisch risicobeheersplan van NAM vindt SodM te hoog, gelet op de ligging van Grootegast en Opende-Oost in het effectgebied bewijsvermoeden. SodM adviseert de winning uit deze velden definitief te beëindigen zodra een piekgrondsnelheid (PGV) van 3 mm/s of meer wordt gemeten.30 Wij ondersteunen dit advies, dat aansluit bij wat wij in paragraaf 2 over onze 27Advies SodM, pagina 8; geactualiseerd winningsplan, pagina 44 en 45 (figuur 9-1). 28Natura 2000-beheerplan Leekstermeergebied (provincie Drenthe, juli 2016), pagina 9 en 20 tot en met 27; geactualiseerd winningsplan, pagina 36 (figuur 7-5) en 45 (figuur 9-1). 29Ecologische Autoriteit, 15 mei 2024. 30Advies SodM, pagina 7 en 8. SodM spreekt in zijn advies van een grondversnelling. De Tijdelijke richtlijn Seismisch Risico Beheersplan (versie 1.2) van SodM definieert de grenswaarde als een grondsnelheid (Peak Ground Velocity, PGV) van 3 mm/s. Pagina 10 van 12 inwoners hebben opgemerkt. Met een duidelijk en handhaafbaar stopcriterium staat vooraf vast wanneer de winning moet worden beëindigd.
SodM beperkt het aangescherpte stopcriterium tot Grootegast en Opende-Oost, de velden die geheel of deels in het effectgebied bewijsvermoeden liggen. Boven Marum zijn echter wel bevingen geregistreerd, en het veld scoort in de risicoanalyse het hoogst op de bovengrondse invloedfactoren, onder meer door industriële inrichtingen direct boven het veld. Voor Marum blijft het reguliere beheersplan voor kleine velden gelden, waarin het veld pas wordt ingesloten na een beving met een magnitude groter dan 3.31 Wij vinden dat niet passend voor het enige veld in dit winningsplan waar bevingen zijn geregistreerd, en gaan op dit punt verder dan SodM adviseert. Het is niet uit te leggen dat binnen één winningsplan voor het ene veld strengere voorwaarden gelden dan voor het andere, en dat draagt niet bij aan het gevoel van veiligheid. Hanteert u binnen dit winningsplan per veld verschillende stopcriteria, dan verzoeken wij u dat per veld te motiveren. Wij herhalen daarbij ons standpunt uit onze brief van 30 oktober 2025 dat het wettelijk bewijsvermoeden ook bij kleine velden hoort te gelden, om te voorkomen dat in een klein gebied verschillen ontstaan in de vergoeding van schade aan gebouwen.32 Bij de verlenging in 2019 moest NAM een plan van aanpak overleggen voor de plaatsing van versnellingsmeters boven het effectgebied van Opende-Oost, Surhuisterveen en Ureterp.
Het geactualiseerde winningsplan vermeldt dat in de nabijheid van de velden een aantal versnellingsmeters is geplaatst, zonder aan te geven of daarmee boven elk van de velden grondversnellingen kunnen worden gemeten.33 Een stopcriterium op basis van grondversnelling werkt alleen als boven de betrokken velden voldoende versnellingsmeters staan. Voor het geval u tot instemming overgaat, adviseren wij u om: a. de door SodM geadviseerde aanpassing van het seismisch risicobeheersplan voor Grootegast en Opende-Oost integraal en handhaafbaar in het besluit op te nemen, met de piekgrondsnelheid als meetgrootheid en een eenduidige omschrijving van de meetlocaties en van de toerekening van een beving aan een voorkomen; b. hetzelfde stopcriterium ook voor Marum te laten gelden, de gemeente vindt dat binnen het UMOG-winningsplan voor alle velden dezelfde veiligheidsmaatregelen en stopcriteria moeten gelden; en c. te verzekeren dat boven deze velden voldoende versnellingsmeters aanwezig zijn om het criterium te kunnen toepassen. 9. Looptijd Grootegast De instemming voor de winning uit Grootegast loopt af op 31 december 2026. Met een adviestermijn tot 18 november 2026, eventueel een advies van de Mijnraad en een ontwerpbesluit dat zes weken ter inzage wordt gelegd, verwachten wij niet dat vóór 31 december 2026 een definitief besluit op het geactualiseerde winningsplan kan worden genomen.
Het is ons niet bekend hoe u de periode daarna wilt overbruggen. In 2019 is de termijn voor Opende-Oost, Surhuisterveen en Ureterp verlengd als een wijziging van ondergeschikte aard, zonder de uniforme openbare voorbereidingsprocedure, omdat die verlenging niet zou leiden tot een andere beoordeling van de effecten.34 Voor een eventuele afzonderlijke verlenging voor Grootegast gaat die redenering naar ons oordeel niet op. De 31Geactualiseerd winningsplan, pagina 43 en 56 (tabel 12-3). 32Onze brief van 30 oktober 2025, blad 2. 33Besluit van 13 maart 2019, artikel 4; geactualiseerd winningsplan, pagina 43. 34Besluit van 13 maart 2019, pagina 2; artikel 34, vierde lid, onder b, van de Mijnbouwwet. Pagina 11 van 12 prognose van de maximale cumulatieve bodemdaling boven Grootegast is verhoogd van 15 naar 20 centimeter, inclusief onzekerheid, de totale productieverwachting is verhoogd en SodM adviseert om niet in te stemmen met het winningsplan waarin deze winning is beschreven. Wij adviseren u een eventuele verlenging voor Grootegast niet los te zien van de beoordeling van het geactualiseerde winningsplan, deze niet te behandelen als een wijziging van ondergeschikte aard en de wettelijk adviseurs daarbij tijdig te betrekken. 10. Ons advies Gelet op het voorgaande adviseren wij u: Primair, niet in te stemmen met het geactualiseerde winningsplan UMOG.
De gemeente Westerkwartier blijft van mening dat bestaande gaswinning en gasopslag zo spoedig mogelijk moeten worden beëindigd. Los daarvan bevat het voorliggende winningsplan onvoldoende informatie om de gevolgen van de voorgenomen winning zorgvuldig te kunnen beoordelen. Wij adviseren daarom NAM eerst in de gelegenheid te stellen het plan aan te vullen met de hieronder genoemde informatie, waarna de aanvulling opnieuw aan de wettelijk adviseurs wordt voorgelegd alvorens op de aanvraag wordt beslist. Blijven de tekortkomingen bestaan, dan ligt weigering van de instemming in de rede. Het gaat daarbij in ieder geval om: • een toelichting op en verklaring van de gewijzigde inzichten over de bodemdaling, de seismiciteit en de te winnen volumes; • een verklaring voor de overschrijding van de toegestane bodemdaling bij Opende-Oost en een beschrijving van de gevolgen ervan, en de uitkomst van het onderzoek van SodM daarnaar; • per voorkomen het verschil in bodemdaling en gevolgen tussen beëindiging volgens de geldende instemmingen en voortzetting tot en met 2036; • een beschrijving van de mogelijke schade door de cumulatieve bodemdaling en van de maatregelen en afspraken om die te voorkomen of te beperken, op basis van een betrouwbare prognose waarin ook de velden van andere operators zijn meegenomen; • een beoordeling van de gevolgen voor de waterhuishouding, de waterveiligheid en
de infrastructuur, waaronder het peilbeheer in de Electraboezem en de waterbergingsgebieden in het Zuidelijk Westerkwartier, en voor de omliggende Natura 2000-gebieden; • een beschrijving van de monitoring van de bodemdaling na beëindiging van de winning en van de verantwoordelijkheid daarvoor. Subsidiair, uitsluitend voor het geval u ondanks dit advies besluit in te stemmen, ten minste de aanbevelingen van SodM integraal en handhaafbaar als voorschrift in het besluit op te nemen (een eenduidige einddatum van 31 december 2036, een maximaal productievolume per voorkomen, een geactualiseerde bodemdalingsprognose binnen twee jaar en het definitief beëindigen van de winning uit Grootegast en Opende-Oost bij een piekgrondsnelheid van 3 mm/s), aangevuld met hetzelfde stopcriterium voor Marum, voldoende versnellingsmeters boven deze velden, een voorschrift dat de winning stopt bij overschrijding van de voorspelde bodemdaling inclusief onzekerheid, met periodieke rapportage aan SodM en de decentrale overheden, en een voorschrift over de monitoring van de bodemdaling, ook na beëindiging van de winning; Voorts, een eventuele afzonderlijke verlenging voor Grootegast niet te behandelen als een wijziging van ondergeschikte aard en de wettelijk adviseurs daarbij tijdig te betrekken, en te bevorderen dat in overleg met de waterschappen een integraal onderzoek wordt uitgevoerd Pagina 12
van 12 naar de cumulatieve effecten van bodemdaling door gaswinning, autonome bodemdaling en klimaatverandering op het watersysteem. Wij beschouwen de voorschriften onder het subsidiaire advies als een absoluut minimum en niet als een alternatief voor de hierboven gevraagde aanvulling van het winningsplan. Ontbrekende informatie over schade, bodemdaling, waterhuishouding en natuur kan naar ons oordeel niet worden vervangen door een voorschrift om deze gevolgen pas na instemming verder te onderzoeken. Dit doet bovendien niets af aan ons uitgangspunt dat bestaande gaswinning en gasopslag zo spoedig mogelijk moeten worden beëindigd. Dit advies wordt, waar mogelijk, in gelijke zin uitgebracht door de betrokken decentrale overheden. Wij vertrouwen erop dat u ons advies bij uw besluitvorming betrekt en zijn desgewenst tot een nadere toelichting bereid. Bel of mail gerust als u vragen heeft U kunt contact opnemen met bereikbaar via telefoonnummer . Of u stuurt een e-mail naar Belt u ons? Houd dan deze brief bij de hand. Mailt u ons? Noem dan in uw e-mail het kenmerk van deze brief. Het kenmerk is 1969283996.
Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van de gemeente Westerkwartier, Ard van der Tuuk Burgemeester Ruud Kleijnen Secretaris 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e Legenda toegepaste uitzonderingsgrondslagen In dit document zijn gegevens definitief geanonimiseerd op grond van: Wet Artikel Omschrijving Pagina's Wet open overheid Art. 5.1 lid 2 sub e De eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer 1, 12