Bijlage 5a. VNG ondersteuningsprogramma 'Klimaatadaptatie in Ruimtelijke Ontwikkelingen gemeente West Maas en Waal'

Klimaatadaptatie in ruimtelijke ontwikkelingen gemeente West Maas en Waal

van willen naar doen

Vereniging van Nederlandse Gemeenten Nassaulaan 12 2514 JS Den Haag Auteurs: Ingrid Langenhoff, Stan Geurts van Kessel Versie 0.2 definitief April 2021

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

2

Inhoud 1.

Inleiding ................................................................................................................................................................................................................................... 4

1.1.

Vraagstelling .................................................................................................................................................................................................................................................. 4

1.2.

Beoogde resultaten van de ondersteuningsopdracht ................................................................................................................................................................................... 4 1.2.1.

Opgepakte acties uit de Uitvoeringsprogramma (LUP) .................................................................................................................................................................. 4

1.2.2.

Evaluatiepunten, vervolg en advies ................................................................................................................................................................................................ 5

2.

Probleemstelling ..................................................................................................................................................................................................................... 6

2.1.

Achtergrond ................................................................................................................................................................................................................................................... 6

2.2.

Behoefte aan een concrete en meetbare ambitie ......................................................................................................................................................................................... 7

3.

Advies voor vervolg ................................................................................................................................................................................................................. 9

3.1.

Ambitie concreet maken in richtlijnen met doelen en normen (Omgevingswaarden) ................................................................................................................................. 9

3.2.

Richtlijnen met doelen en normen (Omgevingswaarden) opnemen in RO stappen ................................................................................................................................... 10

3.3.

Droogte niet vergeten.................................................................................................................................................................................................................................. 11

4.

Wat nu? ................................................................................................................................................................................................................................. 12

5.

Stappen in het RO proces...................................................................................................................................................................................................... 13

5.1.

De jas en de haakjes .................................................................................................................................................................................................................................... 13

5.2.

De haakjes in de stappen van het RO proces* ............................................................................................................................................................................................. 14

6.

De Jas: Wat is er al en waar wordt aan gewerkt? ................................................................................................................................................................. 15

6.1.

Korte termijn (tussen haakjes na invoering van de omgevingswet) ............................................................................................................................................................ 15

6.2.

Over circa 1 jaar (tussen haakjes na invoering van de omgevingswet) ....................................................................................................................................................... 17

Bijlage: Overzicht beschikbare instrumenten ................................................................................................................................................................................. 18 Bijlage: matrix .................................................................................................................................................................................................................................. 20 Vereniging van Nederlandse Gemeenten

3

1. Inleiding 1.1. Vraagstelling Hoe komt gemeente West Maas en Waal van ‘willen naar doen’ bij het koppelen van klimaatadaptatie aan de werkprocessen van ruimtelijke ontwikkeling (RO). Welke kansen zien we? En wat zijn de consequenties daarvan voor de betreffende medewerkers, wat is er nodig? Hierbij wordt het hele proces (van ontwerp tot realisatie) binnen de ruimtelijke ordening voorzien. Concreet wordt binnen deze ondersteuningsopdracht met de betreffende ambtenaren van RO gezocht naar ‘haakjes’ in het normale werk waar klimaatadaptatie op een natuurlijke manier aan opgehangen kan worden. 1.2. Beoogde resultaten van de ondersteuningsopdracht In het Plan van Aanpak voor deze VNG ondersteuningsopdracht zijn de volgende resultaten voorzien: • • •

2 à 3 acties uit het Lokale Uitvoeringsprogramma (LUP) d.d. 24 augustus 2020 opgepakt en gekoppeld aan reguliere werkprocessen Evaluatiepunten voor deze acties, met vervolgstappen Eindnotitie met advies vervolgaanpak

1.2.1. Opgepakte acties uit de Uitvoeringsprogramma (LUP)

In dit ondersteuningstraject zijn deze drie LUP acties opgepakt: Resultaat (uiterlijk 2023)

Actie gemeente West Maas en Waal

1. Een protocol of beleid waarin staat beschreven waar nieuwe woningbouwontwikkelingen aan moeten voldoen op het gebied van klimaatbestendigheid.

• • • • •

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Vastleggen van (beleids)uitgangspunten en -voorwaarden voor gemeentelijk groen en water; Ruimte maken, bij herinrichting of nieuwbouwprojecten, voor opvang van water; Opstellen van een (intern) protocol of beleid waar nieuwe ontwikkelingen aan moeten voldoen; Concrete maatregelen vanaf 2021 standaard vastleggen in de prestatieafspraken met De Kernen;

RAS-target 1.1, 1.2, 1.5, 1.7, 2.4, 3.9

Met woningbouwcorporaties afspraken maken over klimaatbestendigheid bij nieuwbouwwoningen.

4

2. Klimaatadaptatie is een richtinggevend onderdeel binnen de omgevingsvisie, -plannen en programma’s van West Maas en Waal.

• • • • •

3. Kwetsbaarhedenkaart & Maatregelenagenda voor het landelijk gebied

• •

Klimaatadaptatie wordt opgenomen als bouwsteen binnen de omgevingsplannen; Er wordt hier ingezet op richtlijnen ten aanzien van regels en instrumenten; Groene corridors aanleggen & Koele verblijfplekken creëren binnen onze dorpen; Meekoppelen met projecten (ook van derden); Bijdrage leveren aan de agenda om ambities in landelijk gebied te realiseren.

RAS-target 1.9, 2.3, 3.1

Ambtelijke ondersteuning opstellen maatregelenagenda voor het landelijk gebied door provincie en waterschap; Ambtelijke ondersteuning meekoppelen KA met projecten (ook van derden);

RAS-target 3.1, 3.9

1.2.2. Evaluatiepunten, vervolg en advies

Bij de uitvoering van de ondersteuningsopdracht is één samenhangende evaluatie met vervolgadvies ontstaan, welke is opgenomen in deze rapportage. In de verdere rapportage wordt daarom geen verder onderscheid meer gemaakt naar de bijdrage aan bovenstaande acties. De samenhang is gevonden in de ‘haakjes’ die het RO proces biedt om klimaatadaptatie aan op te hangen.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

5

2. Probleemstelling 2.1. Achtergrond De probleemstelling is opgehaald via verkennende gesprekken met medewerkers van de gemeente West Maas en Waal. De start van de verkenning bestond uit een plenair gesprek met: • • • • •

projectleider woningbouw / bedrijventerreinen, recreatie en toerisme; contact met projectontwikkelaars, neemt deel aan werkgroep regionale samenwerking klimaatadaptatie in de bouw beleidsmedewerker ruimtelijke ordening buitengebied, beleidskaders voor bestemmingsplannen, omgevingsvisie bestemmingsplanmedewerker: opstellen en toetsen bestemmingsplannen; bestemmingsplanprocedures, beoordelen omgevingsvergunningen projectleider water en klimaatadaptatie ondersteuner projectleider water en klimaatadaptatie

Vervolgens hebben er verdiepende 1 op 1 gesprekken plaatsgevonden met de bovenstaande medewerkers, aangevuld met een 1 op 1 gesprek met de projectleider groen. In onderstaande figuur treft u een overzicht van de opbrengst uit de interviews. Groen wordt pas bij het proces betrokken als plannen zijn opgesteld, daardoor is het inpassen van groen op grote schaal in dergelijke projecten zo goed als onhaalbaar Dit moet dus anders, groen en KA moeten eerder aan tafel.

Communicatie en voorlichting intern zijn nodig om klimaatadaptatie in West Maas en Waal ook in de praktijk door te gaan voeren.

Klimaatadaptatie, dat doet de projectleider water en klimaatadaptatie

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Er is gedragsverandering nodig bij medewerkers en inwoners. Beide groepen hebben ook een gebrek aan inhoudelijke kennis.

We moeten visie, beleid en een handboek O.R. opstellen ten aanzien van groen en klimaatadaptatie.

We zouden meer moeten gaan doen met klimaatadaptatie op bedrijventerreinen.

Klimaatadaptatie mag niet ten koste gaan van leefbaarheid.

Bij de verandering van structuur-visies naar omgevingsvisies liggen kansen om klimaatadaptatie op te nemen

6

In paraplubestemmingsplan komen standaardrichtlijnen te staan, maar uiteindelijk zal ook per locatie een uitwerking plaats moeten vinden.

RO projecten (met name bedrijventerreinen en het buitengebied) worden niet integraal benaderd. Water en groen proberen hierin samen op te trekken, leefbaarheid bij hitte (gezondheid) wordt nog niet voldoende meegenomen in projecten.*

Regels hebben niet de voorkeur. Liever mensen stimuleren om maatregelen te nemen, o.a. via voorbeelden(boek) of punten scoren.

Werkdruk is hoog, waardoor plannen om klimaatadaptatie vorm te geven moeilijk van de grond komen.

Wij hebben wel een regionale visie (RAS), maar nog geen ambitie, structuurvisies (groen/hitte/water), beleid en regels op klimaatadaptatie, ook niet voor gebouwen.

In de integrale projectgroep buitengebied kijkt ieder lid vanuit zijn discipline wat nodig is. Ieder lijkt voor zichzelf te werken en niet samen.

* in herinrichtingsprojecten van de openbare ruimte projecten is een integrale aanpak van groen, water, hitte en grijs aanwezig

2.2. Behoefte aan een concrete en meetbare ambitie West Maas en Waal heeft een ambitie voor klimaatadaptatie gesteld in het LUP, maar deze bevat geen concrete en meetbare doelen over klimaatadaptatie. Medewerkers geven aan dat er een behoefte ligt om dit meer inzichtelijk te maken richting derden zoals projectontwikkelaars en woningbouwcorporatie. Wat is nodig, wat vraagt dit van partijen, hoe komen we tot een compromis? De formulering van deze concrete doelen en het maken van afspraken met derden is een van de belangrijke vervolgstappen vanuit het LUP die gemeente West Maas en Waal neemt in de periode tot 2023. De projectleider water en klimaatadaptatie heeft in de bestaande openbare ruimte concrete klimaatadaptatiemaatregelen gepland in de Maatregelenagenda van West Maas en Waal. Het onderzoek dat als basis diende voor de Maatregelenagenda is voor een groot deel gericht op de aanpak van wateroverlast en hitte en enigszins op droogte. De Maatregelenagenda gaat over water en groen en is gericht op ontharden, vergroenen en verkoelen. De projectleider water en klimaat is al heel ver in de uitvoering van klimaatadaptatie in zijn werk: de herinrichting van de bestaande openbare ruimte. Voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen is het de medewerkers (nog) niet duidelijk wat er van hen wordt verwacht m.b.t. klimaatadaptatie.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

7

Daarom zijn we in het kader van deze VNG ondersteuningsopdracht in gesprek gegaan met medewerkers van RO over het toepassen van klimaatadaptatie in hun werk: de ontwikkeling en het bestemmen van nieuwe ruimtelijke opgaven. Ze zijn niet bezig met de bestaande openbare ruimte waarover de Maatregelenagenda gaat. Ook signaleren zij dat de opgave van klimaatadaptatie niet alleen gaat over hitte, maar ook bijvoorbeeld over droogte in kernen en buitengebied. Wat betreft mogelijke maatregelen signaleren zij dat die niet alleen gaan over water en groen in de bestaande openbare ruimte, maar ook over kansen voor een ‘nieuwe’, andere openbare ruimte en ook over maatregelen op particulier terrein en voor gebouwen. Waarbij als voorbeeld de inrichting van bedrijventerreinen werd genoemd. De Maatregelenagenda die gaat over de bestaande openbare ruimte is voor hen geen passend instrument. Tussen de ambitie in het LUP en de maatregelen uit de Maatregelenagenda mist iets. Want, waarom passen die maatregelen op de ambitie? En vervullen ze de ambitie ook (voldoende)? Daarom is meer richting en uitwerking nodig in richtlijnen, met doelen en normen. Voor werkprocessen in de RO wordt de komende tijd gewerkt aan invulling van de bestaande leemtes in het LUP en de Maatregelenagenda.

Er wordt gezocht naar richtlijnen die op een simpele, eenvoudige manier zijn toe te passen en straks ook een plek krijgen als de omgevingswet in werking treedt.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

8

3. Advies voor vervolg 3.1. Ambitie concreet maken in richtlijnen met doelen en normen (Omgevingswaarden) Het LUP van West Maas en Waal is een agenda die de regionale ambitie uit de Regionale Adaptatiestrategie Rijk van Maas en Waal (RAS) in tijd neerzet op lokaal niveau. Om het toepasbaar te maken in het werk, moet de ambitie voor klimaatadaptatie nog wel concreet, meetbaar en tijdgebonden worden gemaakt. Het gaat dan om richtlijnen in de vorm van doelen met normen. Na het in werking treden van de Omgevingswet worden deze richtlijnen de Omgevingswaarden onder het Omgevingsplan. Binnen de gemeente West Maas en Waal leeft het idee om te gaan werken met een voorbeeldenboek en/of een revisie van het handboek Openbare Ruimte. Ook denkt men aan een Beeldkwaliteitsplan voor de hele gemeente. Dit zijn op zich prima instrumenten, waarbij een voorbeeldenboek vooral dient ter inspiratie. Maar om klimaatadaptatie te borgen in RO projecten is meer nodig.

Voorbeeld van richtlijnen met doel en norm (willekeurige opsomming): richtlijnen met doelen en normen (onder de omgevingswet worden dit de omgevingswaarden in het omgevingsplan) Leefbaarheid bij hitte Openbare ruimte - Afstand tot koelteplek, maximaal # m van woning - Schaduwrijke looproutes van en naar koelteplekken, op locaties met kwetsbare groepen en locaties waar grote groepen mensen verblijven - #% schaduw op looproutes aan een zijde van de weg - Boomkronen na # jaar, # diameter vanwege schaduw Gebouwen en particuliere buitenruimte - Lichte kleur gevels - Witte dakbedekking - Kleine ramen op het zuiden - nieuwbouwwoningen maximaal #% verharding in tuinen

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Ontstening - #% minder verharding terugbrengen - parkeernorm afhankelijk van type bewoners, minimale norm aanhouden - wegprofielen maximale maat verharding en minimale maat voor groen Biodiversiteit en Groen - #% van het gebied beschikbaar voor bomen en groen - Gebruik bomen die bijdragen aan biodiversiteit - Houdt met de boomkeuze rekening met de toenemende droogte Enzovoorts tc

9

3.2. Richtlijnen met doelen en normen (Omgevingswaarden) opnemen in RO stappen Nadat de richtlijnen met doelen en normen zijn uitgewerkt, kunnen deze worden opgenomen in de verschillende RO stappen. Daarvoor staan de volgende instrumenten ter beschikking (op basis van de publicatie Handreiking decentrale regelgeving klimaatadaptief bouwen en inrichten, versie 1.0, 20 april

2020, status definitief):

Omgevingsvisie (en in aanloop daar naartoe een losse Ambitie voor klimaatadaptatie): Hoofdzaken voor de fysieke leefomgeving en bijbehorende ambitie Bestemmingsplan (pre Omgevingswet): Klimaatadaptieve Regels als voorwaardelijke verplichting om te mogen (ver)nieuwbouwen Omgevingsplan (vanaf Omgevingswet): naast voorwaardelijke verplichtingen ook actieve verplichtingen aan eigenaren/gebruikers voor klimaatadaptatie Omgevingswaarde in het Omgevingsplan (in aanloop al op te stellen als losse Richtlijn/Beeldkwaliteitsplan/Handboek): met beleidsrichtlijnen in doelen en normen, bijv. voor situatie met extreme neerslag, situatie van droogte en situatie van hitte. Omgevingsvergunning: Onder de Omgevingswet óók toetsen aan andere lokale verordeningen aangaande klimaat, groen en grond/hemelwater Programma in het kader van de Omgevingswet (vooralsnog als Structuurvisie): Vastleggen van ‘wat, hoe, wanneer en met welke middelen’ voor beleidsontwikkeling binnen de gemeente ten aanzien van klimaatadaptatie Exploitatieovereenkomst (vrijwillig) of -plan (opgelegd): eisen aan het bouwrijp maken / toepassing gemeentelijke richtlijn in exploitatie & planuitwerking Verordening (gebiedsgericht): eisen aan bestaande en nieuwe hemelwaterlozingen Aanbestedingscriteria op grond van aanbestedingsrecht: eisen t.a.v. klimaatadaptief bouwen als basiseis en als ambitie om te scoren.

Vergunningverlening & Bouwbesluit: T0-juli waarde (hitte in gebouwen) per 1 januari 2021 & toetsen op verordeningen en regels in bestemmingsplan.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

10

3.3. Droogte niet vergeten Zeker vanuit buitengebied – en de relatie tussen het buitengebied en de kernen – is er ook behoefte aan een duidelijker ambitie en beleidsrichtlijn ten aanzien van droogte, naast de ambitie voor hitte en wateroverlast. Voorbeeld van richtlijnen met doelen en normen (willekeurige opsomming) richtlijnen met doelen en normen (onder de omgevingswet worden dit de omgevingswaarden in het omgevingsplan) Droogte Kern - In de kernen zorgen we dat de kleine buien infiltreren, op de plek waar het valt, 90% jaarneerslag Buitengebied - In droge periode niet meer afhankelijk van de rivieren, mag alleen voorkomen tijdens een maatgevende droogteperiode 1 x 20 jr. - Waterbuffers aanleggen aan de flanken van natuurgebieden - Organisch stofgehalte in de bodem verhogen in de zandige bodems zodat watervasthoudend vermogen wordt vergroot

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

11

4. Wat nu?

Niet alles kan tegelijk, er zit een bepaalde afhankelijkheid tussen de verschillende in te zetten instrumenten. Voordat de gemeente bijvoorbeeld klaar is voor een paraplubestemmingsplan, zijn er heel wat stappen te zetten. Het concretiseren van de ambitie in richtlijnen met doelen en normen (in de toekomst omgevingswaarden) kan nu al meteen en vindt daarna direct toepassing in Aanbesteding en Exploitaties. In onderstaande figuur is dat weergegeven. Tussen haakjes staat steeds de plek die het instrument krijgt nadat de Omgevingswet van kracht is geworden. Stresstestkaarten West Maas en Waal (2020) LUP Klimaatadaptatie West Maas en Waal (2020) nu – zomer 2021 Ambitie (Omgevingsvisie)

Richtlijn KA met doel en normen (Omgevingswaarden in Visie) zomer – eind 2021 Regels project-bestemmingsplan (Omgevingsplan)

Standaardtekst in de Exploitatieovereenkomst

Structuurvisie bv groen, schaduw, droogte (Programma)

(Update) Maatregelen agenda Klimaatadaptatie WMW (O.W.)

Toets KA bij Vergunningverlening (Omgevingsvergunning)

Aanbestedingscriteria in de Aanbestedingsleidraad

Paraplu bestemmingsplan en/of Verordening hemel- / grondwater

Toets KA ontwerp & oplevering O.W. (aan de Omgevingswaarde)

RO

AANBESTEDING

PROGRAMMATISCHE AANPAK (optioneel)

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

vanaf 2022

OPENBARE WERKEN 12

5. Stappen in het RO proces 5.1. De jas en de haakjes In deze VNG ondersteuningsopdracht hebben we het gehad over ‘haakjes’ (de mogelijkheid in het RO proces om klimaatadaptatie in te hangen) en daarbij hoort ook een ‘jas’ (de grondslag, ambitie en verantwoording, waarom we wat, waar willen toepassen t.a.v. klimaatadaptatie) om er aan op te hangen. De vraagstelling ging over het zoeken van de haakjes. Gaande het traject hebben we ontdekt er nog gewerkt gaat worden aan de jas. De medewerkers van RO hebben de stappen in het RO proces op een rij gezet met daarbij per stap het instrument dat kan worden benut, zoals de Aanbestedingsleidraad met een toetsingskader voor woningbouwprojecten. Wij hebben daar naast gezet welke jas daaraan opgehangen zou moeten worden en wat daarvoor nodig is. Vrijwel elke jas kan in een meer eenvoudige variant worden gemaakt, waardoor deze al op kortere termijn gereed is voor toepassing. Het nadeel daarvan is dat de jas niet altijd de gewenste duidelijkheid en pasvorm heeft. Daarvoor zal de jas verder uitgewerkt moeten worden, maar dat kost meer tijd. Daarover in paragraaf 5.2 nader overzicht per stap in het RO proces.

Overzicht van haakjes en jassen (tussen haakjes na invoering van de omgevingswet) Voorbereiding

Korte termijn

Haakjes

• De uitkomsten uit de stresstesten vertalen zodat de collega’s daar actie op kunnen nemen. • Voeden en inspireren van wethouders en raadsleden over het onderwerp i.r.t. de komende gemeenteraadsverkiezingen, verkiezingsprogramma & coalitieakkoord

• • • • •

Toepassing aanbestedingsleidraad Vaststellen Bestemmingsplan - project Toepassing Exploitatieovereenkomst Vergunningverlening Controle uitvoering en oplevering

• Vaststellen Omgevingsvisie • Vaststellen Omgevingsplan

Jassen

Minimaal: • Verdiepingsslag in het detailniveau van de huidige stresstestkaarten. Wat is het probleem op een bepaalde locatie en welke maatregel heb je nodig om dit probleem op te lossen. Hoe meer detail en informatie hoe duidelijker je de opgave kunt definiëren en de passende maatregel kunt nemen. • De grote alomvattende ambitie op klimaatadaptatie, opdelen in kleinere ambities, net zolang tot ze concreet en meetbaar zijn op te schrijven in richtlijnen.

Minimaal: • richtlijnen klimaatbestendig met doelen en normen (Omgevingswaarden) • Standaardtekst in Exploitatieovereenkomst • Aanbestedingsregels en voorbeeldenboek

Bij voorkeur op basis van: • Structuurvisies (Programma’s

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Over circa 1 jaar

en Omgevingsplan)

• Paraplu bestemmingsplan • Verordeningen grond- en hemelwater (Omgevingsplan)

13

5.2. De haakjes in de stappen van het RO proces*

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

*In de bijlage bevindt zich de matrix waarop deze figuur is 14 gebaseerd.

6. De Jas: Wat is er al en waar wordt aan gewerkt? 6.1. Korte termijn (tussen haakjes na invoering van de omgevingswet) Stresstestkaarten

Geven aan waar zich knelpunten begeven op een locatie en de omgeving ervan en geven aanzet tot het nemen van maatregelen en om te delen met derden. Dit is beschikbaar binnen de gemeente zelf: De stresstestkaarten bij de Maatregelenagenda West Maas en Waal (24-07-2020) voorzien in de opgave t.a.v. wateroverlast (vanwege de omvang als bijlage bij het rapport beschikbaar), hitte per kern en laten ook een risicokaart Bodemdaling zien. Dit is beschikbaar buiten de gemeente: Gevolgbeperking bij overstroming en – belangrijk voor de relatie tussen kernen en buitengebied – het thema droogte. Met name de waterbehoefte en de locaties met grondwatertekort in de zomer zijn een opgave om nog in beeld te brengen. Aandachtspunt is de vindbaarheid en de ontsluiting van deze data en het delen met derden.

Ambitie (deze kan na invoering van de Omgevingswet worden opgenomen als Omgevingsvisie)

Concreet en meetbaar, voor buitengebied én de bebouwde kommen en om later mee te nemen in de Omgevingsvisie als hoofdzaak voor de fysieke leefomgeving.

Dit is beschikbaar Het LUP West Maas en Waal (24-08-2020) is een programma waarin de invulling van de (regionale) ambities voor klimaatadaptatie voor de kernen en het buitengebied, kwalitatief zijn beschreven en in tijd en inhoud zijn uitgewerkt. De Maatregelenagenda West Maas en Waal (24-07-2020) laat enkele heel concrete maatregelen zien voor de bestaande openbare ruimte met het oog op hitte en wateroverlast. Er wordt gewerkt aan: De uitwerking van de regionale ambities in het LUP worden (zover als mogelijk) concreet en meetbaar gemaakt, zodat deze ook door collega’s en anderen kunnen worden toegepast op projecten. Daarbij wordt ook aangegeven of de ambitie een hoofd- of bijzaak betreft zodat er in vergelijking tussen de thema’s een afweging kan worden gemaakt, zodat anderen dit kunnen meenemen in projectafwegingen.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

15

Voorbeeld van de uitwerking van ambities op een bepaalde locatie: op deze locatie dicht bij de huisvesting van een grote groep kwetsbare ouderen is de aanwezigheid van een koele verblijfsplek met bomen en bankjes en een koele looptroute daar naar toe (hoofdzaak) belangrijker dan het parkeren van bezoekers (beide maatregelen zijn nodig maar passen fysiek niet op deze locatie). De afstand tot de koele verblijfsplek is maximaal 200 meter en de looproute naar de koele verblijfsplek is minimaal voor 40% beschaduwd (om 12:00 ’s middags tijdens de hoogste zonnestand in de zomer). Het parkeren wordt opgelost elders in de wijk binnen een afstand van maximaal 300 meter. De regenwateropgave 60mm infiltreren en bufferen op eigen terrein kan worden opgelost via een meervoudige combinatie van maatregelen zoals; een groen, waterbufferend dak, infiltratie onder parkeerplekken, water vasthouden in tuinen.

Richtlijnen met normen en waarden (dit kan worden overgenomen als Omgevingswaarden na invoering van de Omgevingswet)

Met doelen en normen op project-toetsniveau en waarnaar verwezen wordt in de Standaardovereenkomst. Dit kan een lokale richtlijn zijn, of gezamenlijk ingevoerd met de regio. In elk geval vormen deze richtlijnen ook de Omgevingswaarden voor in het Omgevingsplan. Dit is beschikbaar: In de regio is een dergelijke richtlijn in voorbereiding. Goede toepasbare voorbeelden zijn er ook al uit Metropoolregio Amsterdam en van Bouw Adaptief (provincie Zuid Holland). Er wordt gewerkt aan: De goede voorbeelden in dialoog (intern/extern) vertalen naar de richtlijn voor West Maas en Waal en deze onderdeel maken van de Standaard overeenkomst, een Beeldkwaliteitsplanén een update van het Handboek voor de Openbare Ruimte (of vergelijkbare instructie voor aannemers). Deze kan eventueel worden aangevuld met een verwijzing naar de vele voorbeeldenboeken die reeds beschikbaar zijn.

Standaardtekst in Exploitatieovereenkomst

Klimaatadaptatie opnemen in de exploitatieovereenkomst met de volgende punten: • Standaard eisen bouwrijp maken (hoogte, grondslag, waterberging) • Van toepassing verklaren van de gemeentelijke of regionale richtlijnen/handboek OR, Beeldkwaliteitsplan, met vereiste toelichting op toepassing ervan in een Klimaatparagraaf • Procedure en termijn van Goedkeuring op bestek en tekeningen t.a.v. toepassing van voorgaande • Voorwaarden voor oplevering

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

16

6.2. Over circa 1 jaar (tussen haakjes na invoering van de omgevingswet) Structuurvisies (deze kunnen worden opgenomen als Omgevingsplan / Programma’s na invoering van de Omgevingswet) Per opgave binnen het thema klimaatadaptatie een programmatische aanpak via doel, hoe, waar, wanneer.

Dit is beschikbaar: In de Maatregelenagenda West Maas en Waal (24-07-2020) zijn voor de openbare ruimte en gezien vanuit hitte en wateroverlast maatregelen beschreven voor de verbetering van de bestaande openbare ruimte Deze maatregelen worden aangepakt in de periode t/m 2023. Er gaat gewerkt worden aan: Een structuurvisie of een omgevingsplan voor de kernen waarin gezien vanuit de opgavenkaarten voor hitte, droogte en wateroverlast de klimaatadaptatieopgave wordt opgelost. De opgaven droogte en gevolgbeperking in het buitengebied, volgen ook vanuit het proces van het Landelijke gebied onder leiding van het waterschap en de provincie. De visie of het omgevingsplan gaat naast het bestaand openbaar terrein, ook over de mogelijke toekomstige inrichting in samenhang met particulier terrein. Het gaat dan bijvoorbeeld om het aanwijzen van locaties waartussen een koele looproute moet ontstaan, aan te leggen koelteplekken, aan te pakken hotspots zoals bedrijventerreinen, gebieden waar grondwateraanvulling vereist is, gebieden met een waterbergingsopgave. Elk met een concreet doel, te monitoren resultaat en termijn, zodat ook derden er mee aan de slag kunnen/moeten en zodat de Raad verantwoording kan vragen.

Paraplubestemmingsplan (Omgevingsplan)

Als er aanleiding is om bepaalde richtlijnen met doelen en normen (Omgevingswaarden) voor een gebied van toepassing te verklaren, dan kan dat via een paraplubestemmingsplan. Afhankelijk van de datum in werking treden van de Omgevingswet gaat deze over in het Omgevingsplan. Een belangrijk aspect om in te vullen voor het paraplubestemmingsplan (Omgevingsplan), zijn de richtlijnen met doelen en normen (Omgevingswaarden) t.a.v. Wateroverlast, Hitte, Droogte en Gevolgbeperking. Deze richtlijnen (Omgevingswaarden) geven aan wat acceptabel is, bijvoorbeeld: X cm water op straat, gedurende T minuten en dat mag maximaal 1x per J jaar.

Verordening voor grond- en hemelwater

Om van private partijen te kunnen vragen dat zij regenwater binnen het perceel verwerken, of in bepaalde mate bijdragen aan grondwateraanvulling en/of drainage. Met daarop volgende gebiedsaanwijzing of maatwerkvoorschriften. Dit is beschikbaar: De gemeente West Maas en Waal heeft het voornemen om dergelijke verordeningen op te stellen op basis van het VNG model (bron: vGRP) Er gaat gewerkt worden aan:: Het daadwerkelijk opstellen van de verordening voor bestaand en (ver)nieuwbouw. Hierin worden verschillende gebieden onderscheiden ten aanzien van de lokale wateroverlast en droogte situatie met een bijbehorende ambitie. Vervolgens de verordening opvolgen met gebiedsaanwijzingen en maatwerkvoorschriften waarmee de ambitie wordt uitgevoerd.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

17

Bijlage: Overzicht beschikbare instrumenten Bron: Handreiking decentrale regelgeving klimaatadaptief bouwen en inrichten (Versie 1, 20 april 2020, status definitief). Dit brondocument bevat ook voorbeeldregels ter inspiratie! Omgevingsvisie: De hoofdzaken van het voor de fysieke leefomgeving te voeren integrale beleid en bijbehorende ambitie De ambitie voor duurzaamheid / leefbaarheid / klimaatadaptatie leidend laten zijn voor de gehele omgevingsvisie: Dat doe je door de overige thema’s in relatie tot die ambitie te beschrijven. De ambitie voor klimaatadaptatie vastleggen in een (vrijwillig of programmatisch) programma: Daarvoor leg je de basis met een artikel in de omgevingsvisie. [vb: “Voor het gehele gemeentelijke grondgebied wordt een hitteprogramma vastgesteld.

Het hitteprogramma bevat: ……” Bestemmingsplan (pre Omgevingswet): klimaatadaptieve regels als voorwaardelijke verplichting om te mogen (ver)nieuwbouwen Bouwregel: Minimaal vloerpeil in m tov NAP of m tov grondwater- of oppervlaktewaterpeil voor een bepaalde bestemming [Wonen, Bedrijven, …] Bouwregel: Realiseren van mm of m3 waterberging Bouwregel: Realiseren van % schaduw in de buitenruimte op T=[21 juni 12:00u] bij het kiezen van bouwmassa en gebouw oriëntatie Gebruiksregel: Aanplant van m2 bladerdek of # aantal bomen op gronden met de bestemming ‘Wonen’ Vergunningsplicht: Verbod om zonder omgevingsvergunning voor een werk of werkzaamheid meer dan m2 verharding aan te brengen (tenzij met bepaalde water en/of groen compensatie) Omgevingsplan (vanaf Omgevingswet): naast voorwaardelijke verplichtingen ook actieve verplichtingen aan eigenaren en/of gebruikers ten aanzien van klimaatadaptatie Actieve verplichting: bij (ver)nieuwbouw toepassen en in stand houden van een blauw-groen dak met minimale capaciteit in de aangewezen gebieden op [kaart]. Actieve verplichting: bij (ver)nieuwbouw toepassen en in stand houden van een onverhard oppervlak binnen het perceel groot X%, met een min/max peil van m tov NAP/straat en een toplaag van Xm met doorlatendheid Y in de aangewezen gebieden op [kaart].

Maatwerkregel: Lozen gezuiverd bedrijfsafvalwater in de bodem Bevoegdheid College voor handelen bij Bijzondere omstandigheden: Verbod beregenen met drinkwater bij extreme droogte Omgevingswaarde: Bijvoorbeeld vastleggen van een omgevingswaarde voor wateroverlast in [wijk] a. er is een waterbergingscapaciteit aanwezig van X mm; en b. meer dan 10 cm water op straat gedurende meer dan een half uur treedt niet vaker op dan [x] keer per jaar. 2. De omgevingswaarden zijn op [datum] bereikt. 3. Deze omgevingswaarden zijn een inspanningsverplichting. (Omgevingsvergunningen nemen deze waarde in acht. De gemeente monitort deze omgevingswaarde). Omgevingsvergunning: Onder de Omgevingswet óók toetsen aan water, ontgronding en andere lokale verordeningen aangaande klimaat, groen en grond/hemelwater (onder de Wabo zijn de toetsthema’s voor de gemeente: bouw, milieu, cultuurhistorie en ruimtelijke ordening) Toetsingskader opstellen, passend bij de regels in het Bestemmingsplan / Omgevingsplan en deze bekend maken bij de Vergunningverleners Programma in het kader van de Omgevingswet (voorheen Structuurvisie): Vastleggen van ‘wat, hoe, wanneer en met welke middelen’ voor beleidsontwikkeling binnen de gemeente ten aanzien van klimaatadaptatie Gemeentebreed of gebiedsgericht programma

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

18

-

Programma voor duurzaamheid, of leefbaarheid of klimaatadaptatie als geheel thema, of juist op een specifiek aspect als ‘hitte’ of ‘droogte’. Vb: Lokaal Hitteplan, Aanpak bodemdaling, Aanpak wateroverlast, … Vrijwillig programma dat laat zien welke doelen de gemeente belangrijk vindt, binnen welke termijn te behalen en hoe men dat doel precies wil behalen. Programma met programmatische aanpak, dat ook derdenwerking kan hebben zoals bijvoorbeeld met een toetsingskader voor vergunningen of aanvullende voorschriften. Vb: Hitteplan uitgewerkt in een structuurkaart ‘koele plekken en looproutes’, of een Droogteplan uitgewerkt in ‘regenwaterinfiltratiegebieden’.

Exploitatieovereenkomst (vrijwillig) of -plan (opgelegd), Kavelpaspoort, PvE, Bouw envelop: eisen aan het bouwrijp maken Minimale ophoging terrein na bouwrijp maken (en restzetting) Hoogteligging van nuts en vitale infra in het kader van Gevolgbeperking bij overstromingen (dit kan niet via bestemming worden opgelegd) Toepassing van een gemeentelijke richtlijn of handboek voor klimaatadaptatie vereisen Goedkeuring op bestek en tekeningen ten aanzien van die richtlijn / dat handboek vereisen als processtap, met termijnen Verordening (gebiedsgericht), gevolgd door een Gebiedsaanwijzing of Maatwerkvoorschrift (individueel geval) op grond van milieu- en waterwetgeving*: eisen aan bestaande en nieuwe hemelwaterlozingen Minimaal te bergen hemelwater op perceel Minimaal in de bodem te infiltreren aandeel van het regenwater dat op een perceel valt Minimaal in de bodem te infiltreren aandeel van het schone proceswater van een bedrijfsvoering * Relevante wetgeving: Waterwet en daaronder (1) GRP met grond- en hemelwaterbeleid van de gemeente, (2) Keur van het waterschap. Aanbestedingscriteria op grond van aanbestedingsrecht: eisen t.a.v.

klimaatadaptief bouwen Toetsbare en meetbare criteria, bij voorkeur doel-criteria Aanleggen van groen-blauw dak met minimale doeleisen** Realiseren waterberging op dak met minimale doeleisen** ** Wanneer de gemeente het toepassen van een groen-blauw dak vereist, dan is het aan de ontwikkelaar/bouwer om te zorgen dat de constructie voldoende draagkracht heeft om zo’n dak te dragen. De ontwikkelaar/bouwer is verplicht om conform constructie-eisen in het Bouwbesluit de constructie in overeenstemming met het beoogde gebruik (ie: waterbergend dak) te realiseren. Bouwbesluit: T0-juli waarde ivm oververhitting binnen gebouwen Per 1 januari 2021 is binnen de BENG eisen de nieuwe indicator T0-juli van kracht. Deze indicator geeft aan of een bepaalde woning gevoelig is voor oververhitting. Is de indicator bij een plan > 1,20 dan zijn aanvullende maatregelen nodig.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

19

Bijlage: matrix Processtap

Haakjes: mogelijkheden om klimaat mee te nemen

Jas: de grondslag, ambitie en verantwoording, waarom we wat, waar, meetbaar en toetsbaar, willen toepassen en waarop regels en richtlijnen worden gebaseerd opsomming van minder naar meer concreet en toepasbaar:

Toetsingskader Woningbouw bij aanbesteding van gemeentelijke gebieden

VAB

Exploitatieplan / overeenkomst

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Klimaatadaptatie meenemen in de Aanbestedingsleidraad van de gemeente t.a.v. de vraagstellingen: • Vereiste basisopgaven tav klimaatadaptatie: uit te voeren als (bovenplans) onderdeel van het project • Te scoren aanvullende ambities voor klimaatadaptatie op de projectlocatie • Klimaatadaptatie meenemen in de Regels (bouwregels en gebruiksregels) van het Bestemmingsplan: oa peil mv en vloer, waterberging, schaduw% obv Klimaatparagraaf. • Klimaatparagraaf opnemen in het Bestemmingsplan, obv verordening en/of exploitatieovk, en deze voor het project vertalen in Regels. Afspraken met ontwikkelaars en initiatiefnemers via de Standaard overeenkomst, over: • Bouwrijp maken (hoogte, grondslag, waterberging) • Toepassing van gemeentelijke richtlijn/voorbeeldenboek/handboek, met toelichting in de Klimaatparagraaf • Procedure en termijn van Goedkeuring op bestek en tekeningen tav toepassing van voorgaande. •

-

Stresstestkaarten voor de locatie & omgeving ervan > voorwaarde om deze (voor X%) op te lossen. Ambitie concreet en meetbaar (Omgevingsvisie) voor buitengebied én de bebouwde kommen Richtlijn klimaatbestendig ontwikkelen (Omgevingswaarde), met richtlijnen, doelen en normen Structuurvisie (Omgevingsplan, programma) (doel, kaart, termijn) op bv water, groen, bodem

-

Stresstestkaarten Ambitie Richtlijn klimaatbestendig ontwikkelen (Omgevingswaarde) Structuurvisie (Omgevingsplan, programma) Verordening voor grond- en hemelwater met daarop volgende gebiedsaanwijzing of maatwerk voor de locatie.

-

Richtlijn klimaatbestendig ontwikkelen Beeldkwaliteitsplan Handboek Openbare Ruimte voorgeschreven inrichtingselementen Voorbeeldboek klimaatadaptatiemaatregelen ter inspiratie

20

Bestemmingsplan(wijziging) voor projecten

•

•

Vergunningaanvraag

• •

Uitvoering

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Klimaatadaptatie meenemen in de Regels (bouwregels en gebruiksregels) van het Bestemmingsplan: oa peil mv en vloer, waterberging, schaduw% obv Klimaatparagraaf. Klimaatparagraaf opnemen in het Bestemmingsplan, obv verordening en/of exploitatieovk, en deze voor het project vertalen in Regels. Voldoen aan bouwbesluit tav T0-juli eis (zit in Bouwbesluit per 1 januari 2021) Klimaat meenemen in de toetsing op onderdeel klimaat (ná Omgevingswet)

Controle bij onwerp, uitvoering en oplevering op klimaatadaptieve aspecten

Stresstestkaarten Ambitie Richtlijn klimaatbestendig ontwikkelen (Omgevingswaarde) Structuurvisie (Omgevingsplan, programma) Verordening voor grond- en hemelwater met daarop volgende gebiedsaanwijzing of maatwerk voor de locatie Paraplu bestemmingsplan voor bijvoorbeeld waterberging, groen, hitte. (dat vereist eerst een structuurvisie/programma en gebiedsgerichte richtlijnen, doelen en normen) Toetsingskader voor vergunningsverlener dat aansluit bij en/of (opsomming van minder naar meer toepasbaar voor casemanager): Exploitatieplan/ -overeenkomst Structuurvisie (Omgevingsplan, programma) Verordeningen grond- en hemelwater met daarop volgende gebiedsaanwijzing of maatwerk voor de locatie Regels in het (paraplu-)Bestemmingsplan (Omgevingsplan) -

Vergunningverleners wijzen op, informatie geven over en vragen om terugkoppeling op deze toetsing. Voorwaarden voor oplevering die volgen uit: Afspraken in de Exploitatieovereenkomst (resp. voorschriften in het Exploitatieplan) Afspraken in de Aanbestedingsovereenkomst

21