Bijlage 1 Regioprogramma Rivierengebied 80 jaar Vrijheid 2024-2025

Regioprogramma 80 jaar Vrijheid 2024-2025 Rivierengebied

1

Inhoudsopgave Hoofdstukken Inleiding Deelnemende gemeenten Regioprogramma Doelstelling en ambitie Rivierengebied Verhaallijnen Criteria Verantwoording Regioprojecten Contact

Pagina 3 3 4 4 4 5 7 8 8

2

1) Inleiding

In 2024 is het 80 jaar geleden dat Operatie Market Garden plaatsvond. In 2025 vieren wij in Nederland dat wij 80 jaar in vrijheid mogen leven. Net als 5 jaar geleden met het programma Gelderland Herdenkt stelt de provincie met het programma ‘80 jaar Vrijheid 2024-2025’ weer subsidie beschikbaar voor de realisatie van projecten. De basis hiervoor is een startnotitie die Gedeputeerde Staten in oktober 2023 heeft vastgesteld. Daarin staat de onderstaande doelstelling van het programma: “De doelstelling van het programma 80 jaar Vrijheid is een impuls geven aan een actieve bewustwording van naoorlogse generaties in Gelderland van de onschatbare waarde van vrijheid en het besef dat vrijheid niet vanzelfsprekend is.” Voor de onderlinge afstemming en werkwijze wordt door de provincie eenzelfde structuur gehanteerd als bij Gelderland Herdenkt. Weer zal worden gewerkt met 5 regio’s: • • • • •

Airborne Region Nijmegen eo Veluwe Achterhoek en Liemers Rivierengebied

2) Deelnemende gemeenten

Vanuit iedere regio heeft de provincie op bestuurlijk- en ambtelijk niveau een gesprekspartner die de belangen behartigt van de regio. Voor regio Rivierengebied zijn dat de gemeenten Overbetuwe en Tiel. Zij vertegenwoordigen, in overeenstemming met, de deelnemende gemeenten in Rivierengebied aan programma ’80 jaar Vrijheid 2024-2025’. Naar aanleiding van een gezamenlijk bestuurlijk overleg Rivierengebied op 11 oktober 2023 hebben zich de onderstaande gemeenten gecommitteerd voor deelname aan dit regioprogramma. Buren Culemborg Lingewaard Maasdriel Neder-Betuwe Overbetuwe Tiel West Betuwe West Maas en Waal Zaltbommel Provincie Gelderland heeft € 450.000,- ter beschikking gesteld voor het realiseren van projecten in de periode 1 januari 2024 tot en met 31 augustus 2025. Het subsidieportaal van provincie Gelderland is geopend op 1 januari 2024. Initiatiefnemers kunnen vanaf dat moment subsidie aanvragen voor een project passend binnen de kaders die door de provincie zijn gesteld. Eén van de kaders is dat de provincie maximaal 50% co-financiert met een minimale projectbegroting van € 30.000,- . De minimale subsidie die de provincie verstrekt is dus € 15.000,-. 3

De gehele subsidieregeling is te vinden op de website www.gelderland.nl/subsidies/vrijheid . In tegenstelling tot Gelderland Herdenkt kunnen initiatiefnemers rechtstreeks bij de provincie subsidie aanvragen.

3) Regioprogramma

Een voorwaarde voor subsidie is dat iedere regio een regioprogramma bij de provincie aandraagt. Dit programma moet door de colleges van burgemeester en wethouders van de deelnemende gemeente worden vastgesteld. Zonder vaststelling is het niet mogelijk voor initiatiefnemers uit regio Rivierengebied om subsidies aan te vragen. In het regioprogramma staan aanvullende criteria en verhaallijnen opgenomen voor de toetsen, door de provincie, van alle aanvragen ingediend vanuit die regio. Voor u ligt het regioprogramma Rivierengebied.

4) Doelstelling en ambitie Rivierengebied

Voor de deelnemende gemeenten van regio Rivierengebied is een belangrijke regionale doelstelling dat organisaties de gelegenheid krijgen om projecten te initiëren om in de periode 1 januari 2024 tot en met 31 augustus 2025 regionaal invulling te geven aan 80 jaar vrijheid. Daarbij geldt dat de Tweede Wereldoorlog de basis wordt zoveel als mogelijk aansluiting gezocht bij duurzame projecten die vanuit Gelderland Herdenkt in regio Rivierengebied in de periode 2019-2022 zijn gerealiseerd. Op deze manier moet het oorlogsverhaal van Rivierengebied, wat door Gelderland Herdenkt op de kaart is gezet, worden verduurzaamd en versterkt. De uiteindelijke ambitie is om het verhaal van 198 dagen strijd en leed in Rivierengebied een prominentere plek te geven in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog in Nederland.

5) Verhaallijnen

In de startnotitie programma 80 jaar Vrijheid 2024-2025 maakt de provincie gebruik van de onderstaande verhaallijnen. • • • • •

Market Garden Frontlinieperiode Burgerleed: Jodenvervolging, evacuatie, verzet en bombardementen Rijnlandoffensief Bevrijding

Voor de provincie zijn de Tweede Wereldoorlog en in het bijzonder deze verhaallijnen de basis voor de projecten in de regio’s. Een project moet 1 of meerdere van deze verhaallijnen bevatten en daar waar mogelijk regionaal nog verder worden gespecificeerd naar wat binnen die verhaallijn is gebeurd in die regio. Deze vertaling voor Rivierengebied is in de startnotitie van de provincie als volgt omschreven: ‘Strijd en leed in Rivierengebied’ is het thema dat in deze regio centraal staat. De nasleep van Market Garden heeft in het najaar van 1944 en tot en met het voorjaar van 1945 grote impact gehad op deze regio, die in de frontlinie lag: het aanhoudende oorlogsgeweld, slachtoffers aan beide kanten en zeker ook onder de bevolking, verwoestingen, onderwaterzetting, evacuatie en plundering van het gebied. Deze ingrijpende gebeurtenissen zitten in het DNA van de inwoners van dit gebied. 4

6) Criteria

In het verlengde van de subsidievoorwaarden van de provincie zijn voor het regioprogramma Rivierengebied de onderstaande subsidiecriteria opgenomen. De ingediende projecten bij de provincie, door organisaties en gemeenten vanuit Rivierengebied, worden getoetst aan onderstaande criteria. Dit is inclusief de criteria die door provincie Gelderland zijn opgesteld. Hieronder het totaal aan criteria van regio Rivierengebied en Provincie Gelderland, programma Vrijheid 2024-2025. Een ingediend project voor het programma Vrijheid 2024-2025 vanuit regio Rivierengebied moet voldoen aan: 1. De Tweede Wereldoorlog is het uitgangspunt Deze zwarte bladzijde in de Nederlandse geschiedenis van een periode met veel leed, slachtoffers, verschrikkingen en onvrijheid moet de basis zijn van een regioproject. 2. Aansluiten bij één of meerdere van de volgende regionale thema’s horende bij Rivierengebied: Aansluitend op criteria 1 houdt dit in dat 1 of meerdere van de onderstaande thema’s moeten terugkomen in projecten die plaatsvinden in Rivierengebied en zoveel als mogelijk worden vertaald naar lokale en regionale gebeurtenissen op basis van persoonlijke verhalen. Operatie Market Garden Deze operatie begon op 17 september 1944 met als intentie om middels een luchtlandingsoperatie WO2 voor kerst 1944 te beëindigen. Dit werd de start van 198 dagen strijd in de (Over)Betuwe en Rivierengebied.

Frontgebied Na het mislukken van Operatie Market Garden werd Rivierengebied het frontgebied tussen het bezette en bevrijdde deel van Nederland. Dit had grote gevolgen voor de burgerbevolking die daar woonde en leefde. De inwoners zaten tussen 2 vuren. Exodus Als gevolg van Operatie Market Garden (sloegen vele inwoners op de vlucht) door het aanhoudende oorlogsgeweld en alsmaar grimmiger wordende omstandigheden voor de ontheemde inwoners en de vele burgerslachtoffers werden inwoners van (delen van) Rivierengebied gedwongen om te evacueren. Dit betrof toen 60.000 inwoners van De Betuwe. Een deel daarvan ging naar bevrijd Nederland of verder naar België. Van het bezette deel van Rivierengebied werd men gedwongen te evacueren naar het nog bezette noorden van Nederland. Onderwaterzetting Als onderdeel van de strijd na Operatie Market Garden werd De Over-Betuwe onderwater gezet met veel verwoesting tot gevolg voor een aanzienlijk deel van rivierengebied.

5

Burgerleed (Tijdens de bezetting en als gevolg van de strijd tussen Market Garden en de bevrijding) Als gevolg van Operatie Market Garden werd Rivierengebied het frontgebied tussen het bezette en bevrijdde deel van Nederland. Het oostelijke deel van dit gebied werd geëvacueerd maar dit gold niet voor het westelijke deel. Die gemeenten en inwoners maakten de strijd op het land en in de lucht en de gevolgen daarvan van heel dichtbij mee. Dit burgerleed hield niet op na de bevrijding. Rivierengebied was 1 van de zwaarst getroffen gebieden tijdens de Tweede Wereldoorlog. De wederopbouw van dit gebied heeft nog decennialang geduurd. Luchtoorlog Rivierengebied lag van september 1944 tot aan de bevrijding in 1945 niet alleen in de frontlinie tussen de strijdende partijen op de grond maar ook op de doortocht naar het Ruhrgebied: het industriële hart van Duitsland. Vanuit Groot-Brittannië vlogen bommenwerpers over Rivierengebied naar het Ruhrgebied. Deze vliegtuigen werden aangevallen boven dit gebied en menig militair vliegtuig is hier neergestort. Alleen al aan geallieerde kant waren dat er 135. Deze luchtoorlog maakt een wezenlijk onderdeel uit van het oorlogsverhaal van Rivierengebied. Naast gecrashte vliegtuigen zijn ook piloten verborgen voor de bezetter, door het verzet overgebracht naar bevrijd gebied en omgekomen vliegtuigbemanningen geborgen. 3.

De actualiteit rond het thema vrijheid en herdenken maakt substantieel deel uit van de activiteiten In het project moet een verwijzing zitten naar de hedendaagse actualiteit. Een voorbeeld daarvan is de strijd in Oekraïne maar ook het burgerleed. Hierin zijn voor Rivierengebied parallelle te trekken met het leed dat in deze regio is geleden in de periode september 1944 tot en met de bevrijding en zelfs nog de jaren daarna. 4. Het beoogt het bewustzijn van de waarde van vrijheid bij de inwoners van Gelderland te vergroten Dat wat er tijdens de Tweede Wereldoorlog is gebeurd moet de basis zijn voor het bewustzijn van de vrijheid waarin wij in Nederland nu 80 jaar leven. 5. Het heeft een bovenlokaal of regionaal bereik Projecten moeten niet een lokaal (binnen 1 enkele kern of dorp) karakter hebben en ook de mogelijkheid in zich hebben om regionaal mensen te laten deelnemen. Samenwerking met andere partners (gemeenten, organisaties en/of andere initiatiefnemers) moet duidelijk terugkomen in de aanvraag voor de provinciale subsidie. 6. Het stimuleert ontmoeting en moedigt deelnemers aan met elkaar in gesprek te gaan over vrijheid en herdenken Interactie en ontmoeting van inwoners en geïnteresseerden tijdens of door projecten is een vereiste om voor subsidie in aanmerking te komen.

6

7. bij de realisatie van het project worden tenminste twee van de volgende groepen actief betrokken a. veteranen die hebben deelgenomen aan een vredesmissie; b. jongeren; c. ooggetuigen van oorlogsgeweld en ook de nabestaande daarvan; d. Nederlanders met migratieachtergrond; Vanuit de deelnemende gemeenten van regio Rivierengebied is de nadrukkelijke wens dat, daar waar mogelijk is, ook de onderstaande groepen worden betrokken bij projecten. e. Basisscholen f. Lokale musea 8. De provinciale subsidie bedraagt ten hoogste 50% van de subsidiabele kosten met een minimum van €15.000,Projecten moeten minimaal een totale begroting hebben van € 30.000,-. De provincie staat toe dat projecten worden gebundeld om zo te voldoen aan deze criteria. Daarvoor dient wel 1 penvoerder worden aangewezen die de aanvraag bij de provincie indient. Dit kan zijn een gemeente of 1 van de initiatiefnemers. Dit moet dan onderling worden afgestemd. 9. Subsidiebehandeling In tegenstelling tot Gelderland Herdenkt zijn de deelnemende gemeenten in Rivierengebied niet verplicht om cofinanciering bij te dragen aan projecten ingediend door initiatiefnemers uit de eigen gemeente. Voor eventuele cofinanciering door gemeenten dient de initiatiefnemer zelf contact op te nemen met de gemeente of gemeenten. Het provinciale subsidieportaal voor programma Vrijheid 2024-2025 gaat open op 1 januari 2024.

Aanvragen uit regio Rivierengebied worden in behandeling genomen op volgorde van indienen en op basis van de criteria. Daarvoor geldt de uitdrukking: “wie het eerst komt, wie het eerst maalt.” Daar waar nodig zal de provincie advies of aanvullende informatie vragen aan de gemeente Tiel en Overbetuwe en indien nodig bij de gemeente van herkomst van het ingediende project. Wanneer het plafond van de beschikbare subsidie van € 450.000,- zal de provincie via de gemeenten Tiel en Overbetuwe alle deelnemende gemeenten hierover informeren.

7) Verantwoording

De gestelde criteria zijn de leidraad voor provincie Gelderland om ingediende projecten uit regio Rivierengebied te toetsen. Mocht blijken dat deze criteria niet toereikend zijn voor de beoordeling of een verduidelijking nodig is dan zal provincie Gelderland contact opnemen met de gemeenten Tiel en Overbetuwe. Zij treden dan in overleg met de initiatiefnemer en/of gemeente waar het initiatief vandaan komt. Wanneer een project wordt geaccordeerd door provincie Gelderland dan zal na realisatie van dit project de initiatiefnemer rechtstreeks de verantwoording moeten afleggen aan de provincie. Wanneer individuele projecten zijn gebundeld dan dient de aanvrager namens al die projecten de verantwoording aan te leveren. 7

8) Regioprojecten

Hoewel initiatiefnemers, klein en groot, vanuit Rivierengebied de gelegenheid krijgen om een project in te dienen zijn door de deelnemende gemeenten 3 grote bovenlokale en regionale projecten aangemerkt die in ieder geval in aanmerking zouden moeten komen. Hiervoor geldt wel, net als voor alle andere projecten dat de deelnemende gemeenten daarmee niet verplicht zijn om deel te nemen aan deze projecten en/of cofinanciering aan te dragen. 1) Tour de Waal Tour de Waal is het jaarlijkse Bevrijdingsdag-evenement aan de oevers van de Waal. Van Slot Loevestein tot aan Kasteel Doornenburg is het feest op meerdere locaties. Hoogtepunten zijn de fietsroutes, broodjesdropping voor de kinderen, de colonne met oude legervoertuigen door regio Rivierengebied, kunst, muziek en poëzie op diverse locaties in de regio. 2) Regioproject ‘Keuze Vrijheid’ Het regioproject “Keuze Vrijheid” is gebaseerd op de gebeurtenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog waarbij mensen van nu worden geconfronteerd met de dilemma’s van toen. Het project Keuze Vrijheid zal gebruik maken van objecten en verhalen van de burgers uit de regio. Denk hierbij aan familie foto’s, archiefstukken, objecten en krantenartikelen uit de Tweede Wereldoorlog met het daarbij behorende familieverhaal. Op deze manier maken we de herinneringen invoelbaar en worden ze doorgegeven aan de huidige en volgende generaties.

Onderdeel van dit regioproject is een interactieve outdoor-expositie die op verschillende plekken in het Rivierengebied getoond gaat worden naast de verschillende media-producties en koppeling met wandel en fietsroutes . 3) The Island "The Island 44-45 is een evenement waarin de Betuwe centraal staat. Na operatie Market Garden kwam in september 1944 het front in de Betuwe te liggen. Dit duurde 198 dagen tot de bevrijding in april 1945. Een lange periode waarin er van alles in de Betuwe gebeurd is. Onderdeel van dit evenement is een groot militair kampement met vele originele attributen en voertuigen uit die tijd getoond. Er worden demonstraties gegeven, gevechten nagespeeld, herdenkingen gehouden, parachutesprongen uitgevoerd. In 2019 vond dit evenement plaats in de gemeente Overbetuwe, in 2022 in Neder-Betuwe en in 2023 in Lingewaard. Daarnaast is er het initiatief voor een infocentrum waarin het oorlogsverhaal van Rivierengebied met tekst en uitleg verduidelijkt wordt. Tal van voorwerpen, foto’s en verhalen laten zien wat het in die tijd allemaal betekend heeft en welk leed er die tijd is geweest. De educatieve insteek nodigt scholieren, inwoners en geïnteresseerden uit om een kijkje te nemen in die periode om deze niet te vergeten maar het heden ook niet uit de weg te gaan.

9) Contact

In tegenstelling tot Gelderland Herdenkt kent programma Vrijheid 2024-2025 geen formele penvoerder. Wel zijn de gemeenten Tiel en Overbetuwe kartrekker binnen regio Rivierengebied. Voor eventuele vragen over het programma zijn zij het eerste aanspreekpunt voor deelnemende gemeenten en initiatiefnemers.

8

9